وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1804 370822 348754 2026-04-09T12:54:02Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370822 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ھالا Hala | native_name ={{nq|هالا}} |settlement_type =[[شھر]] | image_skyline 360 px =فائل:Dargah pir sarhandi.jpg | imagesize = 360px | image_caption = Dargah Pir Sarhandi | coordinates = {{coord|25.81|68.43|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | population_total = 161,980 | population_as_of = 2000 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 39 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = |homepage = [http://www.halanew.com/ Official Site] }} '''هالا''' [[سنڌ]] جي [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] جو مشهور ۽ سنڌ جي پراڻن شهرن مان هڪ آهي. هالا جي ئي ويجھو ڀٽ شاهه لڳ هالا حويليءَ ۾ [[سنڌ]] جي قومي شاعر [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي]]ءَ جو جنم ٿيو. هالا هٿ جي هنرن جي مرڪز طور پڻ مقبول آهي. شھر کي سال 1848ع ۾ تعلقي جو درجو ڏنو ويو. ==هالا پراڻا== ھالا پراڻا، اوليائن ۽ بزرگن جو گهر، مولد ۽ مدفن رھيو آھي. جنھن سبب، ھر ڪو دعا جا داڻا چونڊڻ لاءِ، اوڏانھن پنڌ پوي ٿو. هالا پراڻا جي حوالي سان [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ هي چوڻي پڻ مشهور آهي، '''دعا جا داڻا؛ هالا پراڻا'''. <ref>{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366#18661 |accessdate=2016-11-29 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366#18661 |dead-url=yes }}</ref> == ڀونءِ نگاري == ڀونءِ نگاريءَ پٽاندر هالن جي بيهڪ اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ "25 '9 °27 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ "5 '19 °68 آهي. [[حيدرآباد]] کان 45 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر ۾ '''هالا''' هن وقت ضلعي [[مٽياري]]ءَ جو هڪ تعلقو آهي. '''هالا نوان''' قومي شاهراه سان لڳو لڳ آهن جڏهن ته '''هالا پراڻا''' هالا نوان کان اٽڪل 3 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آباد آهن. قومي شاهراه سان لڳو لڳ هالا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ چار دروازا آهن، جن کي باب نوح، باب طالب الموليٰ، باب غلام حيدر، ۽ باب جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. == تاريخ == هاڻوڪن پراڻن هالن جي ڀرسان هڪ تلاءُ هوندو هو، جنهن جي ڀرسان هالا قوم پنهنجي رهڻ لاءِ ڳوٺ ٻڌايو، جنهن صورت ۾ ڪنڊ جي معنى آهي تلاءُ، انهيءَ ڪري ڳوٺ تي نالو پيو ”هالا ڪنڊي“ ان ڳوٺ جي بلڪل لڳ ”ٽوڙيء“ نالي ڳوٺ هو، جتي مخدوم نوح جا وڏا اچي آباد ٿيا هئا. مخدوم نوح به ان ڳوٺ ۾ ئي تولد ٿيو. هالا نوان مخدوم نوح جي اولاد مان مخدوم مير محمد 1140ھ ۾ ٻڌايو، ڇاڪاڻ جو پراڻن هالن کي ٻوڏ جو خـطرو هو. نئين شهر تي ”مرتضى آباد“ نالو رکيو ويو، پر جيئن ته هي شهر ”هالا“ جو بدل هو، تنهنڪري هن تي عام نالو ” هالا نوان“ ۽ پراڻي شهر تي ” پراڻا هالا“ مشهور ٿي ويو. هاله ڪنڊي (هالا) اٺين هجري صديءَ جي وچ ڌاري سمن جي راڄ جي شروعات ۾ جڏهن سنگهار سمو سندن سردار هو، تڏهن هن ملڪ وڌايو ۽ ڪڇ کان وٺي هالا ڪنڊيءَ تائين ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آندائين. سنه 908ھ (سنه 1502ع) ڌاري جڏهن مرزا شاهه حسن ڄام فيروز سان چاچڪان وٽ وڙهي هن کي ڀڄايو، تڏهن ٺٽي ۽ تغلق آباد مان ٿي هاله ڪنڊيءَ آيو ۽ اتان بکري ڏي ويو. سنه 968ھ (سنه 1589ع) ۾ اڪبر بادشاهه جي حڪم سان نواب خان خانان مرزا جاني بيگ سان وڙهڻ لاءِ آيو. سيوهڻ وٽ ٻنهي جي جنگ لڳي ۽ مرزا شڪست کاڌي. جنگ تي اچڻ کان اڳي خان خانان کي ڊپ هو ۽ فتح جي اميد ڪانه هيس. ڪن ماڻهن جي صلاح تي هو هاله ڪنڊيءَ آيو، جتي مخدوم نوح تازو وفات ڪئي هئي. مرزا جاني توڙي خان خانان کي انهيءَ جي معذرت ڪرڻي هئي؛ پر فقيرن چيو ته ٻنهي مان جيڪو پهرين اتي ويندو ۽ معذرت ڪري دعا گهرندو، سو فتحياب ٿيندو. ٻنهيءَ انهيءَ پاسي وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر خان خانان پهرين اتي پهتو ۽ نيٺ فتح به ڪيائين. سنه 1197ھ (سنه 1782ع) ۾ ميان عبدالنبي ڪلهوڙي کي مير بجار خان حيدرآباد مان سڏائي گاديءَ تي وهاريو. جڏهن هو هالا ڪنڊيءَ ۾ آيو، تڏهن مير وڃي گڏيس ۽ ٻيا سردار به اتي آيا. پوءِ سڀ مخدوم نوح جي درگاهه تي ويا ۽ اتي ميان کي پڳ ٻڌايائون ۽ اتان خدا آباد وٺي وڃي ميان محمد سرفراز جي جاءِ تي ويهاريائون. سنه 1201ھ (سنه 1612ع) ۾ مرزا غازي بيگ جي مرڻ کان ٿورو اڳي خسرو خان چرڪس جي زور وٺڻ تي مرزا جي حڪم سان هندو خان وڃي هن کي گرفتار ڪيو ۽ ٻارن ٻچن سميت قيد ڪري هاله ڪنڊيءَ وٺي آيس ۽ اتان پوءِ قنڌار وٺي ويس. سنه 1259ھ (سنه 1843ع) ۾ جڏهن سرچالس نيپئر ميرن سان وڙهڻ جو ارادو ڪيو، تڏهن نوشهري کان هلي پهرين هالن ۾ منزل ڪيائين، پوءِ 17 تاريخ محرم جي جمعي جي ڏينهن يعني 17 تاريخ فيبروريءَ جي اتان نڪتو ۽ ڦليليءَ تي مياڻيءَ وٽ ميرن سان وڙهيو ۽ جنگ کٽيائين ۽ پوءِ حيدرآباد جو قلعو ورتائين.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> == اچ وڇ == هالن کي رسڻ لاءِ [[حيدرآباد]] ۽ نواب شاه [[درميان|وچم]] هلندڙ ڪوچ يا عام بسن تي سوار ٿي سگھجي ٿو. ان کان سواءِ ٻيو ڪو به ذريعو جهڙوڪ ريل رستو نه آهي. هالن ۾ اڃا تائين ٽانگا هلندڙ آهن. ڪجھه عرصي کان چنگچي پڻ هالن جي رستن تي هلي رهي آهي. == هٿ جو هنر == === جنڊيءَ جو ڪم === هالن ۾ جڙندڙ جنڊيءَ جون کٽون ۽ پينگھون سڄي سنڌ ۾ پسند ڪيون وينديون آهن. ڪيتريون شيون ته پرڏيهه به اماڻيون وينديون آهن. === ڪاشيءَ جو ڪم === [[عڪس:Kashee.jpg|thumb|left|200px|ڪاشيءَ جو ڪم]] ڪاشيءَ مان اڪثر شو پيس جوڙيا ويندا آهن. پر ڪاشي ۾ اصل ڪم ڪاشيءَ جِي سِرُن ۾ ٿيندو آهي. هالا جي مشهور نيري ڪاشيءَ جي سِرَ سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. هالا ۾ [[مخدوم نوح]] جي مزار ۽ [[ڄامشورو|ڄامشوري]] ۾ واقع [[سنڌالاجي]]ءَ اندر ٿيل ڪم هالا جي ڪاشيءَ جو اعلا مثال آهن. === کاڌي === [[عڪس:Khadhee.jpg|thumb|left|200px|کاڌيءَ جو ڪپڙو]] ڪپڙي جو هيءُ قسم سالن کان جڳ مشهور آهي. اڳي کاڌي اڻڻ جي تمام پراڻي مشين تي ٺاهي ويندي ھئي، جنهن کي [[آڏاڻو ڪَلَ|آڏاڻو]] سڏبو آهي. هن وقت آڏاڻن ۾ ڪجھه جدت آئي آهي ۽ تورو گھڻو ڪم بجليءَ تي هلندڙ مشين کان ورتو وڃي ٿو. تنهن هوندي به کاڌي اڻڻ جو ڪم اڃا تائين محنت طلب آهي ۽ کاڌي اڄ به ايئن ئي مقبول آهي جيئن اڳي هئي. === رلي === [[عڪس:Ralee.jpg|thumb|left|200px|رلي]] رلي سموري سنڌ ۾ عام استعمال ڪئي ويندي آهي ۽ سڄي [[سنڌ]] ۾ ئي رليون ٺاهيون وينديون آهن. [[مگر|پر]] هالن ۾ رليءَ جو ڪم گھڻو ۽ تمام نفيس ڪيو ويندو آهي. === اجرڪ === [[فائل:Ajrak Craft.jpeg|thumb|left|upright=1.5|اجرڪ]] === سنڌي ٽوپي === [[فائل:Sindhi Cap Ajrak.jpg|thumb|left|upright=2|سنڌي ٽوپي]] [[سنڌي]] ٽوپي جيتوڻيڪ سموري [[سنڌ]] ۾ پهري ويندي آهي، پر اتر [[سنڌ]] ۾ اها وڌيڪ عام آهي. [[سنڌي]] ٽوپي هالن جي هٿ جي هنرن ۾ خاص اهميت رکي ٿي. == ميونسپل نظام == هالن ۾ هن وقت تعلقي حڪومت جو نظام قائم آهي، جنهن منجھه 4 يونين ڪائونسلون آهن. هالن جي ڪل آبادي 100،000 يعني هڪ لک آهي، جنهن جي گهڻائي [[سنڌي]] آهي. ھالا ۾ مخدوم خاندان جو وڏو اثر آھي، سندن ميونسپل ناظم زياده تر مخدوم خاندان جا آھڻ۔ == تعليمي ادارا == {{-ڏسندا-}} *[http://sd.wikipedia.org/wiki/Image:Sindh.jpg سنڌ جو نقشو] [http://www.hala.pk/ Hala New] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240525011148/https://hala.pk/ |date=2024-05-25 }} {{ڪچو}} [[قاضي قاضن]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جي ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] [[زمرو:مٽياري ضلعي ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:Populated places in Matiari District]] sdhupp78bnlgoqho6qktgmq5dq59q05 14 2503 370856 346580 2026-04-09T13:30:06Z Memon2025 21315 صفحو خالي ڪري ڇڏيو 370856 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 2592 370824 288688 2026-04-09T12:55:13Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370824 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name =شاھپور چاڪر | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | coordinates = | pushpin_map = پاڪستان | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سنڌ | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} ''' شاھپور چاڪر''' (Shahpur Chakar) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سانگهڙ جي تعلقي شھدادپور جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ يونين ڪائونسل آھي. ھي شھر ٻھراڙيءَ ۾ شمار ٿئي ٿو. هي شهر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °26.15 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °68.65 تي واقع آهي. ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو. اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر، عثمان خان نوري، ڪينيا ۾ اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي، سينيٽر اعجاز ڌامراھه، سينيئر صحافي [[قابل ڏاهري]] جو تعلق ھن شھر سان آھي. [[مير شھداد خان ٽالپر جو قبو]] بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي [[مير شھداد خان ٽالپر]] ۽ ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن. ھي شھر روڊ رستي شھدادپور ۽ نوابشاھ سان ڳنڍيل آهي. ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://shahpurchakar.wordpress.com/ شاهپور چاڪر ورڊ پريس ڊاٽ ڪام تي] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] cs4brgz70fysmy3n24ibvs9ykf11oix 370827 370824 2026-04-09T12:58:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370827 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name =شاھپور چاڪر | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | coordinates = | pushpin_map = پاڪستان | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سنڌ | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} ''' شاھپور چاڪر''' (Shahpur Chakar) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سانگهڙ جي تعلقي شھدادپور جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ يونين ڪائونسل آھي. ھي شھر ٻھراڙيءَ ۾ شمار ٿئي ٿو. هي شهر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °26.15 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °68.65 تي واقع آهي. ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو. اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر، عثمان خان نوري، ڪينيا ۾ اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي، سينيٽر اعجاز ڌامراھه، سينيئر صحافي [[قابل ڏاهري]] جو تعلق ھن شھر سان آھي. [[مير شھداد خان ٽالپر جو قبو]] بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي [[مير شھداد خان ٽالپر]] ۽ ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن. ھي شھر روڊ رستي شھدادپور ۽ نوابشاھ سان ڳنڍيل آهي. ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://shahpurchakar.wordpress.com/ شاهپور چاڪر ورڊ پريس ڊاٽ ڪام تي] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:شھدادپور تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] fbqnslzb3tra07ubqoez33uqgkox1m9 370829 370827 2026-04-09T13:00:40Z Memon2025 21315 370829 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name =شاھپور چاڪر | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | coordinates = | pushpin_map = پاڪستان | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سنڌ | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} ''' شاھپور چاڪر''' (Shahpur Chakar) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جي [[شهدادپور تعلقو|تعلقي شھدادپور]] جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ [[يونين ڪائونسل]] آھي. ھي شھر ٻھراڙيءَ ۾ شمار ٿئي ٿو. هي شهر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °26.15 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °68.65 تي واقع آهي. ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو. اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر، عثمان خان نوري، ڪينيا ۾ اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي، سينيٽر اعجاز ڌامراھه، سينيئر صحافي [[قابل ڏاهري]] جو تعلق ھن شھر سان آھي. [[مير شھداد خان ٽالپر جو قبو]] بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي [[مير شھداد خان ٽالپر]] ۽ ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن. ھي شھر روڊ رستي [[شهدادپور|شھدادپور]] ۽ [[نوابشاھ]] سان ڳنڍيل آهي. ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://shahpurchakar.wordpress.com/ شاهپور چاڪر ورڊ پريس ڊاٽ ڪام تي] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:شھدادپور تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] jqibhkfuzexedbplx3294bqgxnf4543 370834 370829 2026-04-09T13:04:41Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370834 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name =شاھپور چاڪر | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | coordinates = | pushpin_map = پاڪستان | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سنڌ | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} ''' شاھپور چاڪر''' (Shahpur Chakar) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جي [[شهدادپور تعلقو|تعلقي شھدادپور]] جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ [[يونين ڪائونسل]] آھي. ھي شھر ٻھراڙيءَ ۾ شمار ٿئي ٿو. هي شهر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °26.15 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °68.65 تي واقع آهي. ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو. اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر، عثمان خان نوري، ڪينيا ۾ اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي، سينيٽر اعجاز ڌامراھه، سينيئر صحافي [[قابل ڏاهري]] جو تعلق ھن شھر سان آھي. [[مير شھداد خان ٽالپر جو قبو]] بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي [[مير شھداد خان ٽالپر]] ۽ ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن. ھي شھر روڊ رستي [[شهدادپور|شھدادپور]] ۽ [[نوابشاھ]] سان ڳنڍيل آهي. ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://shahpurchakar.wordpress.com/ شاهپور چاڪر ورڊ پريس ڊاٽ ڪام تي] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شهدادپور تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] 69e4468mt2tb0nh839ix1unh6l5249d 370857 370834 2026-04-09T13:31:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370857 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name =شاھپور چاڪر | settlement_type = شھر | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | coordinates = | pushpin_map = پاڪستان | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سنڌ | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} ''' شاھپور چاڪر''' (Shahpur Chakar) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جي [[شهدادپور تعلقو|تعلقي شھدادپور]] جو ھڪ ننڍڙو شھر ۽ [[يونين ڪائونسل]] آھي. ھي شھر ٻھراڙيءَ ۾ شمار ٿئي ٿو. هي شهر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °26.15 ۽ اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °68.65 تي واقع آهي. ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو. اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر، عثمان خان نوري، ڪينيا ۾ اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي، سينيٽر اعجاز ڌامراھه، سينيئر صحافي [[قابل ڏاهري]] جو تعلق ھن شھر سان آھي. [[مير شھداد خان ٽالپر جو قبو]] بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي [[مير شھداد خان ٽالپر]] ۽ ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن. ھي شھر روڊ رستي [[شهدادپور|شھدادپور]] ۽ [[نوابشاھ]] سان ڳنڍيل آهي. ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://shahpurchakar.wordpress.com/ شاهپور چاڪر ورڊ پريس ڊاٽ ڪام تي] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شهدادپور تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري]] kxit13yiy5pw79vls0mrdygcuteipug 828 7486 370868 363742 2026-04-09T13:59:30Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370868 Scribunto text/plain local p = {} local args = {} local origArgs = {} local root local empty_row_categories = {} local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]' local has_rows = false local yesno = require("Module:Yesno") local lists = { plainlist_t = { patterns = { '^plainlist$', '%splainlist$', '^plainlist%s', '%splainlist%s' }, found = false, styles = 'Plainlist/styles.css' }, hlist_t = { patterns = { '^hlist$', '%shlist$', '^hlist%s', '%shlist%s' }, found = false, styles = 'Hlist/styles.css' } } local function has_list_class(args_to_check) for _, list in pairs(lists) do if not list.found then for _, arg in pairs(args_to_check) do for _, pattern in ipairs(list.patterns) do if mw.ustring.find(arg or '', pattern) then list.found = true break end end if list.found then break end end end end end local function fixChildBoxes(sval, tt) local function notempty( s ) return s and s:match( '%S' ) end if notempty(sval) then local marker = '<span class=special_infobox_marker>' local s = sval -- start moving templatestyles and categories inside of table rows local slast = '' while slast ~= s do slast = s s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*%]%])', '%2%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)', '%2%1') end -- end moving templatestyles and categories inside of table rows s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Rr])', marker .. '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>)', '%1' .. marker) if s:match(marker) then s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*' .. marker, '') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]|-[^\r\n]*[\r\n])%s*' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*([\r\n]|-)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Cc][Aa][Pp][Tt][Ii][Oo][Nn]%s*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee][^<>]*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*</[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee]%s*>)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*\n|%})', '%1') end if s:match(marker) then local subcells = mw.text.split(s, marker) s = '' for k = 1, #subcells do if k == 1 then s = s .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' elseif k == #subcells then local rowstyle = ' style="display:none"' if notempty(subcells[k]) then rowstyle = '' end s = s .. '<tr' .. rowstyle ..'><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] elseif notempty(subcells[k]) then if (k % 2) == 0 then s = s .. subcells[k] else s = s .. '<tr><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' end end end end -- the next two lines add a newline at the end of lists for the PHP parser -- [[Special:Diff/849054481]] -- remove when [[:phab:T191516]] is fixed or OBE s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n][%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:])', '\n%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{%|)', '\n%1') return s else return sval end end -- Cleans empty tables local function cleanInfobox() root = tostring(root) if has_rows == false then root = mw.ustring.gsub(root, '<table[^<>]*>%s*</table>', '') end end -- Returns the union of the values of two tables, as a sequence. local function union(t1, t2) local vals = {} for k, v in pairs(t1) do vals[v] = true end for k, v in pairs(t2) do vals[v] = true end local ret = {} for k, v in pairs(vals) do table.insert(ret, k) end return ret end -- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist -- for the specified prefix. For example, if the prefix was 'data', and -- 'data1', 'data2', and 'data5' exist, it would return {1, 2, 5}. local function getArgNums(prefix) local nums = {} for k, v in pairs(args) do local num = tostring(k):match('^' .. prefix .. '([1-9]%d*)$') if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end -- Adds a row to the infobox, with either a header cell -- or a label/data cell combination. local function addRow(rowArgs) if rowArgs.header and rowArgs.header ~= '_BLANK_' then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class, args.headerclass }) root :tag('tr') :addClass(rowArgs.rowclass) :cssText(rowArgs.rowstyle) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-header') :addClass(rowArgs.class) :addClass(args.headerclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-header :cssText(args.headerstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.header, 'th')) if rowArgs.data and not yesno(args.decat) then root:wikitext( '[[Category:Pages using infobox templates with ignored data cells]]' ) end elseif rowArgs.data and rowArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(rowArgs.rowclass) row:cssText(rowArgs.rowstyle) if rowArgs.label then row :tag('th') :attr('scope', 'row') :addClass('infobox-label') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-label :cssText(args.labelstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(rowArgs.label) :done() end local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', not rowArgs.label and '2' or nil) :addClass(not rowArgs.label and 'infobox-full-data' or 'infobox-data') :addClass(rowArgs.class) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox(-full)-data :cssText(rowArgs.datastyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, rowArgs.data or '') end end local function renderTitle() if not args.title then return end has_rows = true has_list_class({args.titleclass}) root :tag('caption') :addClass('infobox-title') :addClass(args.titleclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-title :cssText(args.titlestyle) :wikitext(args.title) end local function renderAboveRow() if not args.above then return end has_rows = true has_list_class({ args.aboveclass }) root :tag('tr') :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-above') :addClass(args.aboveclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-above :cssText(args.abovestyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.above,'th')) end local function renderBelowRow() if not args.below then return end has_rows = true has_list_class({ args.belowclass }) root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-below') :addClass(args.belowclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-below :cssText(args.belowstyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.below,'td')) end local function addSubheaderRow(subheaderArgs) if subheaderArgs.data and subheaderArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ subheaderArgs.rowclass, subheaderArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(subheaderArgs.rowclass) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-subheader') :addClass(subheaderArgs.class) :cssText(subheaderArgs.datastyle) :cssText(subheaderArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(subheaderArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, subheaderArgs.data or '') end end local function renderSubheaders() if args.subheader then args.subheader1 = args.subheader end if args.subheaderrowclass then args.subheaderrowclass1 = args.subheaderrowclass end local subheadernums = getArgNums('subheader') for k, num in ipairs(subheadernums) do addSubheaderRow({ data = args['subheader' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-subheader datastyle = args.subheaderstyle, rowcellstyle = args['subheaderstyle' .. tostring(num)], class = args.subheaderclass, rowclass = args['subheaderrowclass' .. tostring(num)] }) end end local function addImageRow(imageArgs) if imageArgs.data and imageArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ imageArgs.rowclass, imageArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(imageArgs.rowclass) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-image') :addClass(imageArgs.class) :cssText(imageArgs.datastyle) :wikitext(fixChildBoxes(imageArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, imageArgs.data or '') end end local function renderImages() if args.image then args.image1 = args.image end if args.caption then args.caption1 = args.caption end local imagenums = getArgNums('image') for k, num in ipairs(imagenums) do local caption = args['caption' .. tostring(num)] local data = mw.html.create():wikitext(args['image' .. tostring(num)]) if caption then data :tag('div') :addClass('infobox-caption') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-caption :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) end addImageRow({ data = tostring(data), -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-image datastyle = args.imagestyle, class = args.imageclass, rowclass = args['imagerowclass' .. tostring(num)] }) end end -- When autoheaders are turned on, preprocesses the rows local function preprocessRows() if not args.autoheaders then return end local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) local lastheader for k, num in ipairs(rownums) do if args['header' .. tostring(num)] then if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end lastheader = num elseif args['data' .. tostring(num)] and args['data' .. tostring(num)]:gsub( category_in_empty_row_pattern, '' ):match('^%S') then local data = args['data' .. tostring(num)] if data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('%S') then lastheader = nil end end end if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end end -- Gets the union of the header and data argument numbers, -- and renders them all in order local function renderRows() local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) for k, num in ipairs(rownums) do addRow({ header = args['header' .. tostring(num)], label = args['label' .. tostring(num)], data = args['data' .. tostring(num)], datastyle = args.datastyle, class = args['class' .. tostring(num)], rowclass = args['rowclass' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> rowclass rowstyle = args['rowstyle' .. tostring(num)], rowcellstyle = args['rowcellstyle' .. tostring(num)] }) end end local function renderNavBar() if not args.name then return end has_rows = true root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-navbar') :wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{ args.name, mini = 1, }) end local function renderItalicTitle() local italicTitle = args['italic title'] and mw.ustring.lower(args['italic title']) if italicTitle == '' or italicTitle == 'force' or italicTitle == 'yes' then root:wikitext(require('Module:Italic title')._main({})) end end -- Categories in otherwise empty rows are collected in empty_row_categories. -- This function adds them to the module output. It is not affected by -- args.decat because this module should not prevent module-external categories -- from rendering. local function renderEmptyRowCategories() for _, s in ipairs(empty_row_categories) do root:wikitext(s) end end -- Render tracking categories. args.decat == turns off tracking categories. local function renderTrackingCategories() if yesno(args.decat) then return end if args.child == 'yes' then if args.title then root:wikitext( '[[Category:Pages using embedded infobox templates with the title parameter]]' ) end elseif #(getArgNums('data')) == 0 and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then root:wikitext('[[Category:Articles using infobox templates with no data rows]]') end end --[=[ Loads the templatestyles for the infobox. TODO: FINISH loading base templatestyles here rather than in MediaWiki:Common.css. There are 4-5000 pages with 'raw' infobox tables. See [[Mediawiki_talk:Common.css/to_do#Infobox]] and/or come help :). When we do this we should clean up the inline CSS below too. Will have to do some bizarre conversion category like with sidebar. ]=] local function loadTemplateStyles() local frame = mw.getCurrentFrame() local hlist_templatestyles = '' if lists.hlist_t.found then hlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.hlist_t.styles } } end local plainlist_templatestyles = '' if lists.plainlist_t.found then plainlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.plainlist_t.styles } } end -- See function description local base_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Infobox/styles.css' } } local templatestyles = '' if args['templatestyles'] then templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] } } end local child_templatestyles = '' if args['child templatestyles'] then child_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] } } end local grandchild_templatestyles = '' if args['grandchild templatestyles'] then grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] } } end return table.concat({ -- hlist -> plainlist -> base is best-effort to preserve old Common.css ordering. -- this ordering is not a guarantee because the rows of interest invoking -- each class may not be on a specific page hlist_templatestyles, plainlist_templatestyles, base_templatestyles, templatestyles, child_templatestyles, grandchild_templatestyles }) end -- common functions between the child and non child cases local function structure_infobox_common() renderSubheaders() renderImages() preprocessRows() renderRows() renderBelowRow() renderNavBar() renderItalicTitle() renderEmptyRowCategories() renderTrackingCategories() cleanInfobox() end -- Specify the overall layout of the infobox, with special settings if the -- infobox is used as a 'child' inside another infobox. local function _infobox() if args.child ~= 'yes' then root = mw.html.create('table') root :addClass(args.subbox == 'yes' and 'infobox-subbox' or 'infobox') :addClass(args.bodyclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> :cssText(args.bodystyle) has_list_class({ args.bodyclass }) renderTitle() renderAboveRow() else root = mw.html.create() root :wikitext(args.title) end structure_infobox_common() return loadTemplateStyles() .. root end -- If the argument exists and isn't blank, add it to the argument table. -- Blank arguments are treated as nil to match the behaviour of ParserFunctions. local function preprocessSingleArg(argName) if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end -- Assign the parameters with the given prefixes to the args table, in order, in -- batches of the step size specified. This is to prevent references etc. from -- appearing in the wrong order. The prefixTable should be an array containing -- tables, each of which has two possible fields, a "prefix" string and a -- "depend" table. The function always parses parameters containing the "prefix" -- string, but only parses parameters in the "depend" table if the prefix -- parameter is present and non-blank. local function preprocessArgs(prefixTable, step) if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Non-table value detected for the prefix table", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Invalid step value detected", 2) end -- Get arguments without a number suffix, and check for bad input. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Invalid input detected to preprocessArgs prefix table', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Only parse the depend parameter if the prefix parameter is present -- and not blank. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Invalid "depend" parameter value detected in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end -- Get arguments with number suffixes. local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then -- Do another loop if any arguments are found, even blank ones. moreArgumentsExist = true preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Process the depend table if the prefix argument is present -- and not blank, or we are processing "prefix1" and "prefix" is -- present and not blank, and if the depend table is present. if v.depend and (args[prefixArgName] or (i == 1 and args[v.prefix])) then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end -- Parse the data parameters in the same order that the old {{infobox}} did, so -- that references etc. will display in the expected places. Parameters that -- depend on another parameter are only processed if that parameter is present, -- to avoid phantom references appearing in article reference lists. local function parseDataParameters() preprocessSingleArg('autoheaders') preprocessSingleArg('child') preprocessSingleArg('bodyclass') preprocessSingleArg('subbox') preprocessSingleArg('bodystyle') preprocessSingleArg('title') preprocessSingleArg('titleclass') preprocessSingleArg('titlestyle') preprocessSingleArg('above') preprocessSingleArg('aboveclass') preprocessSingleArg('abovestyle') preprocessArgs({ {prefix = 'subheader', depend = {'subheaderstyle', 'subheaderrowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('subheaderstyle') preprocessSingleArg('subheaderclass') preprocessArgs({ {prefix = 'image', depend = {'caption', 'imagerowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('captionstyle') preprocessSingleArg('imagestyle') preprocessSingleArg('imageclass') preprocessArgs({ {prefix = 'header'}, {prefix = 'data', depend = {'label'}}, {prefix = 'rowclass'}, {prefix = 'rowstyle'}, {prefix = 'rowcellstyle'}, {prefix = 'class'} }, 50) preprocessSingleArg('headerclass') preprocessSingleArg('headerstyle') preprocessSingleArg('labelstyle') preprocessSingleArg('datastyle') preprocessSingleArg('below') preprocessSingleArg('belowclass') preprocessSingleArg('belowstyle') preprocessSingleArg('name') -- different behaviour for italics if blank or absent args['italic title'] = origArgs['italic title'] preprocessSingleArg('decat') preprocessSingleArg('templatestyles') preprocessSingleArg('child templatestyles') preprocessSingleArg('grandchild templatestyles') end -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking template. -- Otherwise, for testing purposes, assume args are being passed directly in. function p.infobox(frame) if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end parseDataParameters() return _infobox() end -- For calling via #invoke within a template function p.infoboxTemplate(frame) origArgs = {} for k,v in pairs(frame.args) do origArgs[k] = mw.text.trim(v) end parseDataParameters() return _infobox() end return p bb4pz1h38yoxlugokx6zs6hjugdhkwl 10 7622 370860 34638 2026-04-09T13:42:59Z مھتاب احمد سنڌي 4990 مواد کي "<includeonly>{{safesubst:<noinclude/>#invoke:val|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" سان مٽايو ويو 370860 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:<noinclude/>#invoke:val|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> pyd5z3vtnjv2hvt8nvjbkl8gerasot4 10 7693 370883 368287 2026-04-09T15:24:43Z مھتاب احمد سنڌي 4990 مواد کي "{{#invoke:Infobox|infobox}}<includeonly>{{template other|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|Infobox||{{#ifeq:{{str left|{{SUBPAGENAME}}|7}}|Infobox|[[Category:Infobox templates|{{remove first word|{{SUBPAGENAME}}}}]]}}}}|}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go in the /doc subpage, and interwikis go in Wikidata. --> </noinclude>" سان مٽايو ويو 370883 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Infobox|infobox}}<includeonly>{{template other|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|Infobox||{{#ifeq:{{str left|{{SUBPAGENAME}}|7}}|Infobox|[[Category:Infobox templates|{{remove first word|{{SUBPAGENAME}}}}]]}}}}|}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go in the /doc subpage, and interwikis go in Wikidata. --> </noinclude> f4hgwrnr11ahhwyo266vcd10dpi92pe 10 8480 370889 128035 2026-04-09T15:47:04Z مھتاب احمد سنڌي 4990 مواد کي "<includeonly>{{#invoke:ConvertIB|density}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" سان مٽايو ويو 370889 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:ConvertIB|density}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> q5m7iugxijnh3rv6jucbvcon7hzui0v 10 8677 370887 201957 2026-04-09T15:44:31Z مھتاب احمد سنڌي 4990 مواد کي "<includeonly>{{#invoke:ConvertIB|area}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" سان مٽايو ويو 370887 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:ConvertIB|area}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> ssk9xtxciqyfcjp55grw02okglo90be 10 8678 370886 128084 2026-04-09T15:43:01Z مھتاب احمد سنڌي 4990 مواد کي "<includeonly>{{#invoke:ConvertIB|length}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" سان مٽايو ويو 370886 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:ConvertIB|length}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> e768qsml1qirs0ewlz6hghb5njmo0hv 0 10043 370846 334101 2026-04-09T13:15:54Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370846 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نوابشاھ تعلقو | official_name =Talku Nawab Shah | native_name = تعلقو نوابشاھ | native_name_lang = سنڌي | settlement_type =[[سنڌ جا تعلقا| تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Pakistan#Sindh | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|26|14|N|68|23|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] |subdivision_type3 =[[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[ شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ شھيد بينظيرآباد ضلعو]] | established_title = ڪل يونين ڪاؤنسلون | established_date = 13 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''نوابشاھ تعلقو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Talku Nawabshah '''}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي ضلعي [[شهيد بينظيرآباد]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[نوابشاھ]] شھر آهي. ==تاريخ== نوابشاھ کان پھريان ھن شھر جو نالو نصرت ھو.جيڪو نصرت کينال مان پيو،(نصرت کينال ھيئر گجرھاواھ جي نالي سان مشهور آهي جيڪو نواب شاھ شھر جي اندران گذري ٿو). 1907 ۾ نصرت شھر کي تعلقي جي حيثيت ڏني وئي،1907 کان 1912 تائين تعلقو نصرت (نواب شاھ) حيدرآباد ضلعي جو حصو ھو. 1909 ۾ سيد نواب علي شاھ 200 ايڪڙ زمين ريلوي اسٽيشن ٿاھيڻ لاءِ عطيو طور آنگريز حڪومت کي ڏني تہ آنگريز حڪومت خوش ٿي شھر جو نالو مٽائي نواب شاھ رکيو. 1912 ۾ نواب شاھ کي حيدرآباد ضلعي کان ڌار ڪري الڳ ضلعو بڻايو ويو نواب شاھ شھر کي نواب شاھ ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو. ==يونين ڪاؤنسلون== نوابشاهه تعلقي ۾ هيٺيون يونين ڪاؤنسلون آهن. # [[يو سي نوابشاھ 1]] # [[يو سي نوابشاھ 2]] #[[ يو سي نوابشاھ 3]] # [[يو سي نوابشاھ 4]] # [[يو سي نوابشاھ 5]] #[[ يو سي نوابشاھ 6]] # [[يو سي نوابشاھ 7]] # [[يو سي نوابشاھ 8]] #[[ يو سي نوابشاھ 9]] # [[خير شاھ]] # [[چنيسر 1]] # [[چنيسر 2]] # [[گهنڊ تڙ]] ==ديھون== نوابشاھ تعلقي ۾ ڪل 51 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' نوابشاھ تعلقي جون ديھون'''<ref name=" زمين">[https://sindhzameen.gos.pkWeb resultsBoard of Revenue, Sindh ]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[102 نصرت]] || 2 ||[[103 نصرت]] ||3 ||[[104 نصرت]] ||4||[[داد 13]] |- | 5 ||[[داد 14]] || 6 ||[[داد 15]] || 7 ||[[داد 16]] ||8||[[داد 17]] |- | 9|| [[داد 18]] || 10 ||[[داد 19]] || 11 ||[[داد 20]] ||12||[[داد 21]] |- | 13 ||[[داد 22]] || 14 ||[[داد 23]] ||15 ||[[داد 24]] ||16||[[داد 25]] |- | 17 ||[[داد 26]] || 18 ||[[داد 27]] || 19 ||[[داد 28]] ||20||[[داد 29]] |- | 21|| [[داد 30]] || 22 ||[[داد 31]] || 23 ||[[داد 32]] ||24||[[داد 33]] |- | 25 ||[[داد 34]] || 26 ||[[داد 35]] ||27 ||[[داد 36]] ||28||[[داد 37]] |- | 29 ||[[داد 38]] || 30 ||[[داد 39]] || 31 ||[[داد 40]] ||32||[[داد 41]] |- | 33|| [[داد 42]] || 34 ||[[داد 43]] || 35 ||[[داد 44]] ||36||[[داد 46]] |- | 37 ||[[داد 47]] || 38 ||[[داد 48]] ||39 ||[[داد 49]] ||40||[[داد 50]] |- | 41 ||[[لکمير]] || 42 ||[[داد 6]] || 43 ||[[نصرت 86]] ||44||[[نصرت 87|نصرت 86]] |- | 45|| [[نصرت 87 اي]]||46||[[نصرت 88]] || 47 ||[[نصرت 89]] ||48||[[داد 8]] |- | 49 ||[[نصرت 90]] || 50 ||[[نصرت 91]] || 51 || [[کيارون]] || || |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نوابشاهه تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو]] [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعي جا تعلقا]] nawmllshxrwv2ofgjc5ieysmne9dr04 0 10055 370839 257451 2026-04-09T13:09:18Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370839 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سانگھڙ تعلقو | official_name = Talku Sanghar | native_name = تعلقو سانگھڙ | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|26|02|N|68|56|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا |ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ سانگھڙ ضلعو]] | established_title = يونين ڪاؤنسلون | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''سانگهڙ تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Taluka Sanghar '''}}[[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شھيد بينظير آباد ڊويزن]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[سانگھڙ]] شھر آھي. ==ديھون== سانگھڙ تعلقي ۾ ڪل 69 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' سانگھڙ تعلقي جون ديھون'''<ref name=" زمين">[https://sindhzameen.gos.pkWeb resultsBoard of Revenue, Sindh ]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[ائٽ پار]] || 2 ||[[اڪنواڙي]] ||3 ||[[اوڌ (سانگھڙ)|اوڌ]] ||4||[[ٻاچڻا]] |- | 5 ||[[بھرام وڏو]] || 6 ||[[بکورو]] || 7 ||[[بائو خان]] ||8||[[باقر (سانگھڙ)|باقر]] |- | 9|| [[ٻسي]] || 10 ||[[ٻوٻي]] || 11 ||[[چاھ ڪبير]] ||12||[[ڇمرو]] |- | 13 ||[[چوٽياريون]] || 14 ||[[ڊڀري]] ||15 ||[[دريڙي]] ||16||[[دريڙو]] |- | 17 ||[[دوڙ بازار]] || 18 ||[[ڍليار]] || 19 ||[[ڍورو جانب]] ||20||[[ڊگھل]] |- | 21|| [[دلشاد داريو]] || 22 ||[[دم|دِم]] || 23 ||[[دودڻ جا ڪنڊا]] ||24||[[دٻي (سانگھڙ)|دٻي]] |- | 25 ||[[گھارو (سانگھڙ)|گھارو]] || 26 ||[[حمزي جي کڏ]] ||27 ||[[ھاراٺري]] ||28||[[جکرو (سانگھڙ)|جکرو]] |- | 29 ||[[جھوڻ]] || 30 ||[[ڪلر (سانگھڙ)|ڪلر]] || 31 ||[[ڪنڊياري (سانگھڙ)|ڪنڊياري]] ||32||[[ڪيھور]] |- | 33|| [[کاڏوڙي]] || 34 ||[[ککرو]] || 35 ||[[ڪنڍو]] ||36||[[لٻ]] |- | 37 ||[[لوھاڙو]] || 38 ||[[لٽڪو]] ||39 ||[[مکي (سانگھڙ)|مکي]] ||40||[[ماڻو خان چانڊيو]] |- | 41 ||[[مھرو]] || 42 ||[[محمد علي واھ]] || 43 ||[[ڦوٽو ڍورو]] ||44||[[پير ڪيھور]] |- | 45|| [[رچڙ]] || 46 ||[[راڄواھ]] || 47 ||[[راڙ]] ||48||[[رپ (سانگھڙ)|رپ]] |- | 49 ||[[روھيڙو (سانگھڙ)|روھيڙو]] || 50 ||[[ساڌاڻو]] || 51 || [[سدرات]] ||52 ||[[ساحر پير]] |- | 53 ||[[سماٿڙي]] || 54 ||[[سامور]] ||55 ||[[سانگھڙ]] ||56||[[سنھڙو (سانگھڙ)|سنھڙو]] |- | 57 ||[[سنتوري (سانگھڙ)|سنتوري]] || 58 ||[[ساريجي]] || 59 ||[[سيٺار پير]] ||60||[[سم جانيدو]] |- | 61|| [[سنھوڙي]] || 62 ||[[سراڻ واري]] || 63 ||[[ٽنڊو مٺا خان]] ||64||[[ٿر ساريجي]] |- | 65 ||[[ٿر سراڻ واري]] || 66 ||[[توڳاچو]] ||67 ||[[توري (سانگھڙ)|توري]] ||68||[[واگھيون]] |- | 69 ||[[يارو ھڱورو]] || || || || |||| |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سانگهڙ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] kzod9wmspv7uhgx908xn2wczwdobhg8 370842 370839 2026-04-09T13:11:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370842 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سانگھڙ تعلقو | official_name = Talku Sanghar | native_name = تعلقو سانگھڙ | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|26|02|N|68|56|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا |ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ سانگھڙ ضلعو]] | established_title = يونين ڪاؤنسلون | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''سانگهڙ تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Taluka Sanghar '''}}[[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شھيد بينظير آباد ڊويزن]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[سانگھڙ]] شھر آھي. ==ديھون== سانگھڙ تعلقي ۾ ڪل 69 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' سانگھڙ تعلقي جون ديھون'''<ref name=" زمين">[https://sindhzameen.gos.pkWeb resultsBoard of Revenue, Sindh ]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[ائٽ پار]] || 2 ||[[اڪنواڙي]] ||3 ||[[اوڌ (سانگھڙ)|اوڌ]] ||4||[[ٻاچڻا]] |- | 5 ||[[بھرام وڏو]] || 6 ||[[بکورو]] || 7 ||[[بائو خان]] ||8||[[باقر (سانگھڙ)|باقر]] |- | 9|| [[ٻسي]] || 10 ||[[ٻوٻي]] || 11 ||[[چاھ ڪبير]] ||12||[[ڇمرو]] |- | 13 ||[[چوٽياريون]] || 14 ||[[ڊڀري]] ||15 ||[[دريڙي]] ||16||[[دريڙو]] |- | 17 ||[[دوڙ بازار]] || 18 ||[[ڍليار]] || 19 ||[[ڍورو جانب]] ||20||[[ڊگھل]] |- | 21|| [[دلشاد داريو]] || 22 ||[[دم|دِم]] || 23 ||[[دودڻ جا ڪنڊا]] ||24||[[دٻي (سانگھڙ)|دٻي]] |- | 25 ||[[گھارو (سانگھڙ)|گھارو]] || 26 ||[[حمزي جي کڏ]] ||27 ||[[ھاراٺري]] ||28||[[جکرو (سانگھڙ)|جکرو]] |- | 29 ||[[جھوڻ]] || 30 ||[[ڪلر (سانگھڙ)|ڪلر]] || 31 ||[[ڪنڊياري (سانگھڙ)|ڪنڊياري]] ||32||[[ڪيھور]] |- | 33|| [[کاڏوڙي]] || 34 ||[[ککرو]] || 35 ||[[ڪنڍو]] ||36||[[لٻ]] |- | 37 ||[[لوھاڙو]] || 38 ||[[لٽڪو]] ||39 ||[[مکي (سانگھڙ)|مکي]] ||40||[[ماڻو خان چانڊيو]] |- | 41 ||[[مھرو]] || 42 ||[[محمد علي واھ]] || 43 ||[[ڦوٽو ڍورو]] ||44||[[پير ڪيھور]] |- | 45|| [[رچڙ]] || 46 ||[[راڄواھ]] || 47 ||[[راڙ]] ||48||[[رپ (سانگھڙ)|رپ]] |- | 49 ||[[روھيڙو (سانگھڙ)|روھيڙو]] || 50 ||[[ساڌاڻو]] || 51 || [[سدرات]] ||52 ||[[ساحر پير]] |- | 53 ||[[سماٿڙي]] || 54 ||[[سامور]] ||55 ||[[سانگھڙ]] ||56||[[سنھڙو (سانگھڙ)|سنھڙو]] |- | 57 ||[[سنتوري (سانگھڙ)|سنتوري]] || 58 ||[[ساريجي]] || 59 ||[[سيٺار پير]] ||60||[[سم جانيدو]] |- | 61|| [[سنھوڙي]] || 62 ||[[سراڻ واري]] || 63 ||[[ٽنڊو مٺا خان]] ||64||[[ٿر ساريجي]] |- | 65 ||[[ٿر سراڻ واري]] || 66 ||[[توڳاچو]] ||67 ||[[توري (سانگھڙ)|توري]] ||68||[[واگھيون]] |- | 69 ||[[يارو ھڱورو]] || || || || |||| |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سانگهڙ تعلقو]] [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] fg0y3i8ngpylaqefx84jzhak0kr3y1v 0 10057 370831 271390 2026-04-09T13:02:34Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 370831 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = شھدادپور | official_name = تعلقه شھدادپور | native_name = | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = تعلقو | image_skyline = | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|55|N|68|37|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا |ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ سانگھڙ ضلعو]] | established_title = يونين ڪاؤنسلون | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} [[File:Shahdadpur.jpg | thumb | 220x124px | right | شھدادپور ۾ ٻنيون]] '''شهدادپور تعلقو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Taluka Shahdadpur '''}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي [[سانگهڙ ضلعو|ضلعي سانگهڙ]] جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام [[شھدادپور]] شھر آھي. ==ديھون== شھدادپور تعلقي ۾ ڪل 55 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' شھدادپور تعلقي جون ديھون'''<ref name=" زمين">[https://sindhzameen.gos.pkWeb resultsBoard of Revenue, Sindh ]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[احمد آباد]] || 2 ||[[ٻاراچاري جاگير]] ||3 ||[[ٻاراچاري ريئتي]] ||4||[[ٻراندي]] |- | 5 ||[[بارھون]] || 6 ||[[بارھون جاگير]] || 7 ||[[ٻاٽڙي]] ||8||[[ٻيڙو زراداري]] |- | 9|| [[ڀاڄي (شھدادپور)|ڀاڄي]] || 10 ||[[ڀيرواري]] || 11 ||[[ڇمرو]] ||12||[[ڇمڀ]] |- | 13 ||[[ڊڀرو]] || 14 ||[[ڍاٻڙو جاگير]] ||15 ||[[گانگو]] ||16||[[گل محمد لغاري]] |- | 17 ||[[حاجي آڳيڏنو]] || 18 ||[[حمزو باگراڻي]] || 19 ||[[جما جاگير]] ||20||[[جما ريئتي]] |- | 21|| [[ڪنڊي (شھدادپور)|ڪنڊي]] || 22 ||[[ڪرم الله ڏاھري ريئتي]] || 23 ||[[ڪرم الله جاگير]] ||24||[[ڪلان]] |- | 25 ||[[لسڪي]] || 26 ||[[لنڊو (شھدادپور)|لنڊو]] ||27 ||[[ملداسي]] ||28||[[ملداسي جاگير]] |- | 29 ||[[ماڻو جمالي]] || 30 ||[[مقصودو رند]] || 31 ||[[ميان جي مسجد]] ||32||[[ميان جي مسجد جاگير]] |- | 33|| [[ميراڇاڻ]] || 34 ||[[موجوا]] || 35 ||[[مووا ڇورا]] ||36||[[مراد علي رند]] |- | 37 ||[[پاٻوڙو]] || 38 ||[[پنو لغاري]] ||39 ||[[قبا شھداد]] ||40||[[قبوياڳڻ]] |- | 41 ||[[رانجھو باگراڻي]] || 42 ||[[رڻو]] || 43 ||[[سعيد خان (شھدادپور)|سعيد خان]] ||44||[[سھتا (شھدادپور)|سھتا]] |- | 45|| [[سرھاڙي]] || 46 ||[[سارھوڙي]] || 47 ||[[شھدادپور]] ||48||[[شاھپور چاڪر]] |- | 49 ||[[شھلي نظاماڻي]] || 50 ||[[شجاع جکرو]] || 51 || [[سمائر]] ||52 ||[[ٽوپڻ ڏاھري]] |- | 53 ||[[وزير رند]] || 54 ||[[وزير رند جاگير]] ||55 ||[[يارو ڏاھري]] |||| |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شهدادپور تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] ercoclhu4535ahp83iohpnqxi57djoo 0 10994 370859 314210 2026-04-09T13:40:44Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370859 wikitext text/x-wiki {{short description|ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦرندڙ قدرتي سيٽلائيٽ}} {{Use mdy dates|date=August 2024}} {{infobox planet | name = چنڊ (Moon) | apsis = gee | symbol = [[File:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾|class=skin-invert]] يا [[File:Moon crescent symbol (bold).svg|24px|☽|class=skin-invert]] | image = FullMoon2010.jpg | image_alt = رات جي اونداهي آسمان ۾ پور پورو چنڊ. ان تي هلڪي رنگ جا حصا ۽ ڪارا، بي ترتيب داغ آهن، ۽ مختلف گول دائرا (ڪرِيٽر) نظر اچن ٿا. | caption = چنڊ جو [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] جنهن ۾ مٿي تي [[چنڊ جو اتر قطب]] آهي | background = Thistle | mpc_name = Earth I | alt_names = {{hlist |[[لونا (ديوي)|لونا]] |{{nowrap|[[سيليني]] (شاعراڻو)}}|{{nowrap|[[سنٿيا]] (شاعراڻو)}}}} | adjectives = | periapsis = {{gaps |362 |600}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر) | apoapsis = {{gaps |405 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&nbsp;ڪلوميٽر) | mean_orbit_radius = {{val |384784|u=km}}<ref name="NASAfactsheet" /><br/>({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/384 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1.001|ul=LD}}) | semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/389 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1 |ul=LD}})<ref name="W06"/> | eccentricity = {{val |0.0549}}<ref name="W06"/> | period = {{longitem |{{val|27.321661 |ul=d}}<br />(27&nbsp;ڏينهن 7&nbsp;ڪلاڪ 43&nbsp;منٽ 11.5&nbsp;سيڪنڊ<ref name="W06"/>)}} | synodic_period = {{longitem|{{val |29.530589 |u=d}}<br />(29&nbsp;ڏينهن 12&nbsp;ڪلاڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ)}} | avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}} | inclination = 5.145° [[طريق الشمس (Ecliptic)]] ڏانهن<ref name="Lang2011"/>{{efn|name=inclination|ڌرتيءَ جي [[استوا]] سان 18.29° کان 28.58° تائين<ref name="W06"/>}} | asc_node = {{longitem|18.61 سالن ۾ هڪ چڪر پوئتي هٽندي (Regressing)}} | arg_peri = {{longitem|8.85 سالن ۾ هڪ چڪر اڳتي وڌندي (Progressing)}} | satellite_of = [[ڌرتي]]{{efn|name=near-Earth asteroids}}<ref name="Morais2002"/> | flattening = {{val|0.0012}}<ref name="NSSDC"/> | equatorial_radius = {{val|1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2725 حصو)<ref name="NSSDC"/> | polar_radius = {{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2731 حصو)<ref name="NSSDC"/> | mean_radius = {{val|1737.4|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2727 حصو)<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine |first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S |hdl=2060/19980018849 |hdl-access=free }}</ref> | circumference = {{val|10921|u=km}}{{nbsp |2}}([[استوا|استوائي]]) | surface_area = {{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.074 حصو) | volume = {{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.02 حصو)<ref name="NSSDC"/> | mass = {{val|7.346|e=22|u=kg}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو {{val|0.0123}} حصو)<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><ref>{{cite book |title=Top 10 of Everything |first=Paul |last=Terry |publisher=Octopus Publishing Group Ltd |year=2013 |isbn=978-0-600-62887-3 |page=226}}</ref> | density = {{val|3.344|ul=g/cm3}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><br />{{val|0.606}} × ڌرتي | surface_grav = {{cvt|1.622|m/s2|ft/s2}}<ref name="NSSDC"/><br />{{cvt|1.622|m/s2|g0|disp=out|lk=out}} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}}<ref name="Williams1996" /> | escape_velocity = {{convert|2.38|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|<br />(|)}} | rotation = {{longitem|{{val|29.530589|u=d}}<br />(29&nbsp;ڏ 12&nbsp;ڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ; [[سينوڊڪ ڏينهن|شمسي ڏينهن]]) ([[ٽائيڊل لاڪنگ|مداري لاڪ ٿيل]])}} | sidereal_day = {{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}(spin-orbit locked) | rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}} | axial_tilt = {{ublist|1.5424° طريق الشمس (ecliptic) ڏانهن<ref name="SolarViews" />|6.687° مداري سطح ڏانهن<ref name="Lang2011"/>|24° ڌرتيءَ جي استوا ڏانهن<ref>{{cite journal |last=Makemson |first=Maud W. |year=1971 |title=Determination of selenographic positions |journal=The Moon |volume=2 |issue=3 |pages=293–308 |doi=10.1007/BF00561882 |bibcode=1971Moon....2..293M }}</ref>}} | epoch = [[J2000]] | uncertainty = 0 | right_asc_north_pole = {{plainlist| * {{RA|17|47|26}} * 266.86°<ref name="report"/> }} | declination = 65.64°<ref name="report" /> | albedo = {{val|0.136}}<ref name="Saari"/> | temp_name1 = استوا | min_temp_1 = 100&nbsp;[[ڪيلون|K]]<ref name=Bugby_et_al_2010/> | mean_temp_1 = 250&nbsp;K | max_temp_1 = 390&nbsp;K<ref name=Bugby_et_al_2010/> | temp_name2 = 85°N&nbsp; | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 150&nbsp;K | max_temp_2 = 230&nbsp;K<ref name="Vasavada1999"/> | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |1.369 |mSv/d |μSv/h |disp=out}}<br />(چنڊ جي ڏينهن دوران)<ref name="surface-radiation"/> | surface_absorbed_dose_rate = 13.2 μGy/h<br />(چنڊ جي [[ڏينهن]] دوران)<ref name="surface-radiation"/> | magnitude = {{ublist|−2.5 کان −12.9|−12.74{{nbsp |2}}(اوسط [[پورو چنڊ]])<ref name="NSSDC"/>}} | abs_magnitude = 0.2<ref name="IMCCE"/> | angular_size = 29.3 کان 34.1 [[آرڪ منٽ]]<ref name="NSSDC"/> | atmosphere = معمولي (trace) | atmosphere_ref = <ref name="L06"/> | surface_pressure = {{ublist |10{{sup |−7}} [[پاسڪل|Pa]] (1 پيڪوبار){{nbsp |2}}(ڏينهن) |10{{sup |−10}} Pa (1 فيمٽوبار) {{nbsp |2}} <br />(رات)}} | atmosphere_composition = {{hlist|[[هيليئم|He]]|[[آرگون|Ar]]|[[نيون|Ne]]|[[سوڊيم|Na]]|[[پوٽاشيم|K]]|[[هائيڊروجن|H]]}} }} '''چنڊ''' (Moon) [[ڌرتي]]ءَ جو اڪيلو [[قدرتي سيٽلائيٽ]] آهي. هي ڌرتيءَ جي چوڌاري سراسري طور {{convert|384399|km|mi}} جي [[چنڊ جو مفاصلو|مفاصلو]] تي [[چنڊ جو مدار|گردش]] ڪري ٿو، جيڪو مفاصلو ڌرتيءَ جي ويڪر کان لڳ ڀڳ 30 ڀيرا وڌيڪ آهي. هي ڌرتيءَ ۽ سج جي نسبت سان پنهنجو هڪ مدار ([[قمري مهينو]]) هر 29.5 ڏينهن ۾ مڪمل ڪري ٿو. چنڊ ۽ ڌرتي هڪ ٻئي سان [[ڪشش ثقل]] جي ذريعي جڙيل آهن. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ [[وير چاڙھ جا قوت|وير چاڙھ وارا قوت (tidal forces)]] ڌرتيءَ تي سمنڊ جي ويرن جو بنيادي سبب آهن، ۽ انهن قوتن چنڊ کي اهڙي طرح جڪڙي رکيو آهي جو ان جو هميشه هڪ ئي [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] ڌرتيءَ ڏانهن رهي ٿو. ان کي [[ٽائيڊل لاڪنگ]] چيو ويندو آهي، جنهن ڪري چنڊ جي پنهنجي محور تي گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري مداري گردش جو وقت ساڳيو ٿي ويو آهي. [[ارضي طبعي وصف]] مطابق چنڊ هڪ [[سياري جي ڪميت وارو جسم]] يا سياروي سيٽلائيٽ آهي. ان جي ڪميت ڌرتيءَ جي ڪميت جو 1.2% آهي، ۽ ان جو قطر {{cvt|3474|km|mi}} آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي قطر جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهي. [[نظام شمسي]] ۾، هي ڪنهن به ڄاتل سڃاتل [[ٻوٽو سيارو|ٻوٽي سياري]] کان وڏو ۽ وڌيڪ وزني آهي. ان جي [[سطحي ڪشش ثقل]] ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ ڇهه حصا گهٽ آهي. چنڊ جي سطح [[چنڊ جي مٽي (regolith)]] سان ڍڪيل آهي، جيڪا ڪروڙين سالن کان ٿيندڙ شهاب ثاقب جي حملن سبب پيدا ٿي آهي. چنڊ جي پيدائش بابت مشهور نظريو [[بگ امپيڪٽ هائپوٿيسس]] آهي، جنهن مطابق 4.51 ارب سال اڳ ڌرتيءَ سان هڪ وڏي جسم جي ٽڪرائڻ جي نتيجي ۾ چنڊ وجود ۾ آيو. آسمان ۾ چنڊ جي ظاهري جسامت لڳ ڀڳ سج جيتري نظر اچي ٿي، جنهن جي ڪري مڪمل [[سج گرهڻ]] دوران هي سج کي پوريءَ طرح ڍڪي ڇڏيندو آهي. چنڊ ڌرتيءَ جي رات واري آسمان ۾ سڀ کان وڌيڪ روشن جسم آهي، جيتوڻيڪ ان جي پنهنجي مٽيءَ جي چمڪ (البيدو) لڳ ڀڳ روڊ تي وڇايل اسفالٽ (ڊامر) جيتري هوندي آهي. انساني تاريخ ۾ چنڊ علم نجوم، ڏند ڪٿائن، مذهب، فن، وقت جي حساب (ڪيلينڊر) ۽ خلائي سفر لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي. 1959ع ۾ سوويت يونين جو [[لونا 1]] پهريون خلائي جهاز هو جيڪو چنڊ جي ويجهو تائين پهتو. 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪا جي [[اپالو 11]] مشن ذريعي انسان پهريون ڀيرو چنڊ جي سطح تي قدم رکيو. 1972ع تائين ڪل 12 ماڻهو چنڊ تي لٿا. هاڻوڪي دور ۾ چنڊ تي پاڻيءَ جي موجودگي جي تصديق کانپوءِ ٻيهر انسان کي چنڊ تي موڪلڻ لاءِ [[ارٽيمس پروگرام]] تي ڪم ٿي رهيو آهي. '''چنڊ''', ({{lang-en| '''Moon'''}}) ۽ ({{lang-ur| '''چاند'''}}) [[زمين]] وانگر هڪ اپگرھ آهي. جيڪو [[رات]] جو [[آسمان]] ۾ چمڪندي نظر ايندو آهي، پر اها چنڊ جي پنهنجي روشني ناهي. مٿس سج جي روشني پوڻ تي اسان ڌرتيءَ وارن لاءِ رات جي وقت ڏيئي جو ڪم ڏئي ٿو. چنڊ ڌرتي جي گولي کان 385000 ڪلوميٽر (يعني (238900 ميل) پري آهي. سندس ڊايا ميٽر 2160 ميل (3476 ڪلوميٽر) آهي. چنڊ 27.3 ڏينهن ۾ يعني 27 ڏينهن، ستن ڪلاڪن، 43 منٽن ۽ 12 سيڪنڊن ۾ ڌرتيءَ جو چڪر پورو ڪري ٿو. چنڊ جي ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦيرو ڪرڻ جي رفتار 3680 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يعني هڪ سيڪنڊ ۾ هڪ ڪلوميٽر کان ٿورو وڌيڪ آهي. چنڊ پنهنجي محور تي گول نٿو ڦري. اسان ڌرتيءَ تي رهڻ وارن کي هن جو فقط هڪڙو پاسو نظر اچي ٿو. راڪيٽ يا خلائي گاڏيءَ ذريعي هن جي ٻئي پاسي جا فوٽو ڏسي سگهجن ٿا. [[فائل:Moon.jpg|thumb]] [[فائل:Moon.jpeg|thumb]] [[فائل:Moon.png|thumb]] چنڊ جيڪو اسانجي ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش ڪري ٿو يعني هڪ گول چڪر (Orbit) ۾ ڦري ٿو ان جي ان گردش لاءِ چيو وڃي ٿو ته اها Synchronous Rotation ۾ آهي يعني چنڊ جو سڄي ڦيري وقت فقط هڪڙو اڌ ڌرتيءَ ڏي آهي. ان ڪري اسان چنڊ جو فقط اهو مهانڊو ڏسي سگهون ٿا جيڪو ڌرتي ڏي آهي. چنڊ جي ان اڌ کي اسان '''ويجهو پاسو''' (Near side) سڏيون ٿا ۽ پٺئين پاسي کي '''ڏورانهون پاسو''' (Far side) سڏيون ٿا. اهو ڏورانهون پاسو ”اونداهو پاسو“ به سڏجي ٿو پر ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته ان پاسي اوندهه آهي يا اتي سج جي روشني نٿي پهچي. پر چنڊ جو اهو پاسو اسان لاءِ dark side ان ڪري رهيو پئي جو اسان کي ان پاسي جي خبر نٿي پيئي ته اتي ڇا آهي. جيئن آفريڪا کنڊ کي ڪنهن زماني تائين يورپ ۽ ايشيا جا ماڻهو اونداهو کنڊ سڏيندا رهيا.<ref>{{Citation |title=سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |accessdate=2016-08-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111854/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |dead-url=yes }}</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Moon انگريزي وڪيپيڊيا تي چنڊ جو مضمون]</ref> == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو ان لاءِ ٿيندو آهي تہ جيڪڏهن چنڊ تي زمين جو پاڇو پوندو آهي يعني سج جي روشني سڌي سنئين چنڊ تي ناهي پھچي رهي پر زمين جي هوائي دائري کان سج جون ڪجهه شعاعون هڪ ٻئي ڏا ٿي ڪري چنڊ تي بہ پھچي وينديون آهن ڇوجو هي شعاعون هوائي دائري کان گذري رهيون آهن ان لاءِ هي منظر ڪجهه اهڙو ئي هوندو آهي جيئن سج جو شام جي ٽائيم منظر هوندو آهي جنھن ۾ سج افق کان هيٺ وڃي چڪو هوندو آهي پر مطالو ڳاڙهو هوندو آهي جنھن جي وجهہ اهيا هوندي آهي تہ سج جي شعاعون هوائي دائري ۾ گذري رهيون آهن جيڪي ڳاڙهي رنگ جي شعاعن کي وکري ڇڏين ٿا ائين چنڊ تي بہ سج جي روشني جڏهن زمين جي هوائي دائري جي ويجھي گذرندي آهي تہ ڳاڙهي رنگ جون شعاعون ان مان گذري ڪري چنڊ تائين بہ پھچي وينديون آهن ۽ چنڊ مڪمل اُونڌھ جي بجائي هلڪي ڳاڙهي رنگ جي روشني پھچي رهي هوندي آهي اهوئي شعاعون چنڊ جي سطح کان عڪس ٿي ڪري ٻيھر اسانجي اکين تائين پھچنديون آهن تہ اسانکي چنڊ ڳاڙهو نظر ايندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:چنڊ]] [[زمرو:چنڊَ]] [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نظام شمسي]] 9tg60dk2ax4qfxl0cd14qegoa7oxtun 370871 370859 2026-04-09T14:22:06Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370871 wikitext text/x-wiki {{short description|ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦرندڙ قدرتي سيٽلائيٽ}} {{Use mdy dates|date=August 2024}} {{infobox planet | name = چنڊ (Moon) | apsis = gee | symbol = [[File:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾|class=skin-invert]] يا [[File:Moon crescent symbol (bold).svg|24px|☽|class=skin-invert]] | image = FullMoon2010.jpg | image_alt = رات جي اونداهي آسمان ۾ پور پورو چنڊ. ان تي هلڪي رنگ جا حصا ۽ ڪارا، بي ترتيب داغ آهن، ۽ مختلف گول دائرا (ڪرِيٽر) نظر اچن ٿا. | caption = چنڊ جو [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] جنهن ۾ مٿي تي [[چنڊ جو اتر قطب]] آهي | background = Thistle | mpc_name = Earth I | alt_names = {{hlist |[[لونا (ديوي)|لونا]] |{{nowrap|[[سيليني]] (شاعراڻو)}}|{{nowrap|[[سنٿيا]] (شاعراڻو)}}}} | adjectives = | periapsis = {{gaps |362 |600}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر) | apoapsis = {{gaps |405 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&nbsp;ڪلوميٽر) | mean_orbit_radius = {{val |384784|u=km}}<br/>({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/384 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1.001|ul=LD}}) | semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/389 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1 |ul=LD}}) | eccentricity = {{val |0.0549}} | period = {{longitem |{{val|27.321661 |ul=d}}<br />(27&nbsp;ڏينهن 7&nbsp;ڪلاڪ 43&nbsp;منٽ 11.5&nbsp;سيڪنڊ)}} | synodic_period = {{longitem|{{val |29.530589 |u=d}}<br />(29&nbsp;ڏينهن 12&nbsp;ڪلاڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ)}} | avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}} | inclination = 5.145° [[طريق الشمس (Ecliptic)]] ڏانهن{{efn|name=inclination|ڌرتيءَ جي [[استوا]] سان 18.29° کان 28.58° تائين}} | asc_node = {{longitem|18.61 سالن ۾ هڪ چڪر پوئتي هٽندي (Regressing)}} | arg_peri = {{longitem|8.85 سالن ۾ هڪ چڪر اڳتي وڌندي (Progressing)}} | satellite_of = [[ڌرتي]]{{efn|name=near-Earth asteroids}} | flattening = {{val|0.0012}} | equatorial_radius = {{val|1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2725 حصو) | polar_radius = {{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2731 حصو) | mean_radius = {{val|1737.4|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2727 حصو)<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine |first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S |hdl=2060/19980018849 |hdl-access=free }}</ref> | circumference = {{val|10921|u=km}}{{nbsp |2}}([[استوا|استوائي]]) | surface_area = {{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.074 حصو) | volume = {{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.02 حصو) | mass = {{val|7.346|e=22|u=kg}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو {{val|0.0123}} حصو)<ref>{{cite book |title=Top 10 of Everything |first=Paul |last=Terry |publisher=Octopus Publishing Group Ltd |year=2013 |isbn=978-0-600-62887-3 |page=226}}</ref> | density = {{val|3.344|ul=g/cm3}}<br />{{val|0.606}} × ڌرتي | surface_grav = {{cvt|1.622|m/s2|ft/s2}}<br />{{cvt|1.622|m/s2|g0|disp=out|lk=out}} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}} | escape_velocity = {{convert|2.38|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|<br />(|)}} | rotation = {{longitem|{{val|29.530589|u=d}}<br />(29&nbsp;ڏ 12&nbsp;ڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ; [[سينوڊڪ ڏينهن|شمسي ڏينهن]]) ([[ٽائيڊل لاڪنگ|مداري لاڪ ٿيل]])}} | sidereal_day = {{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}(spin-orbit locked) | rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}} | axial_tilt = {{ublist|1.5424° طريق الشمس (ecliptic) ڏانهن|6.687° مداري سطح ڏانهن|24° ڌرتيءَ جي استوا ڏانهن<ref>{{cite journal |last=Makemson |first=Maud W. |year=1971 |title=Determination of selenographic positions |journal=The Moon |volume=2 |issue=3 |pages=293–308 |doi=10.1007/BF00561882 |bibcode=1971Moon....2..293M }}</ref>}} | epoch = [[J2000]] | uncertainty = 0 | right_asc_north_pole = {{plainlist| * {{RA|17|47|26}} * 266.86° }} | declination = 65.64° | albedo = {{val|0.136}} | temp_name1 = استوا | min_temp_1 = 100&nbsp;[[ڪيلون|K]] | mean_temp_1 = 250&nbsp;K | max_temp_1 = 390&nbsp;K | temp_name2 = 85°N&nbsp; | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 150&nbsp;K | max_temp_2 = 230&nbsp;K | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |1.369 |mSv/d |μSv/h |disp=out}}<br />(چنڊ جي ڏينهن دوران) | surface_absorbed_dose_rate = 13.2 μGy/h<br />(چنڊ جي [[ڏينهن]] دوران) | magnitude = {{ublist|−2.5 کان −12.9|−12.74{{nbsp |2}}(اوسط [[پورو چنڊ]])}} | abs_magnitude = 0.2 | angular_size = 29.3 کان 34.1 [[آرڪ منٽ]] | atmosphere = معمولي (trace) | atmosphere_ref = | surface_pressure = {{ublist |10{{sup |−7}} [[پاسڪل|Pa]] (1 پيڪوبار){{nbsp |2}}(ڏينهن) |10{{sup |−10}} Pa (1 فيمٽوبار) {{nbsp |2}} <br />(رات)}} | atmosphere_composition = {{hlist|[[هيليئم|He]]|[[آرگون|Ar]]|[[نيون|Ne]]|[[سوڊيم|Na]]|[[پوٽاشيم|K]]|[[هائيڊروجن|H]]}} }} '''چنڊ''' (Moon) [[ڌرتي]]ءَ جو اڪيلو [[قدرتي سيٽلائيٽ]] آهي. هي ڌرتيءَ جي چوڌاري سراسري طور {{convert|384399|km|mi}} جي [[چنڊ جو مفاصلو|مفاصلو]] تي [[چنڊ جو مدار|گردش]] ڪري ٿو، جيڪو مفاصلو ڌرتيءَ جي ويڪر کان لڳ ڀڳ 30 ڀيرا وڌيڪ آهي. هي ڌرتيءَ ۽ سج جي نسبت سان پنهنجو هڪ مدار ([[قمري مهينو]]) هر 29.5 ڏينهن ۾ مڪمل ڪري ٿو. چنڊ ۽ ڌرتي هڪ ٻئي سان [[ڪشش ثقل]] جي ذريعي جڙيل آهن. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ [[وير چاڙھ جا قوت|وير چاڙھ وارا قوت (tidal forces)]] ڌرتيءَ تي سمنڊ جي ويرن جو بنيادي سبب آهن، ۽ انهن قوتن چنڊ کي اهڙي طرح جڪڙي رکيو آهي جو ان جو هميشه هڪ ئي [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] ڌرتيءَ ڏانهن رهي ٿو. ان کي [[ٽائيڊل لاڪنگ]] چيو ويندو آهي، جنهن ڪري چنڊ جي پنهنجي محور تي گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري مداري گردش جو وقت ساڳيو ٿي ويو آهي. [[ارضي طبعي وصف]] مطابق چنڊ هڪ [[سياري جي ڪميت وارو جسم]] يا سياروي سيٽلائيٽ آهي. ان جي ڪميت ڌرتيءَ جي ڪميت جو 1.2% آهي، ۽ ان جو قطر {{cvt|3474|km|mi}} آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي قطر جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهي. [[نظام شمسي]] ۾، هي ڪنهن به ڄاتل سڃاتل [[ٻوٽو سيارو|ٻوٽي سياري]] کان وڏو ۽ وڌيڪ وزني آهي. ان جي [[سطحي ڪشش ثقل]] ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ ڇهه حصا گهٽ آهي. چنڊ جي سطح [[چنڊ جي مٽي (regolith)]] سان ڍڪيل آهي، جيڪا ڪروڙين سالن کان ٿيندڙ شهاب ثاقب جي حملن سبب پيدا ٿي آهي. چنڊ جي پيدائش بابت مشهور نظريو [[بگ امپيڪٽ هائپوٿيسس]] آهي، جنهن مطابق 4.51 ارب سال اڳ ڌرتيءَ سان هڪ وڏي جسم جي ٽڪرائڻ جي نتيجي ۾ چنڊ وجود ۾ آيو. آسمان ۾ چنڊ جي ظاهري جسامت لڳ ڀڳ سج جيتري نظر اچي ٿي، جنهن جي ڪري مڪمل [[سج گرهڻ]] دوران هي سج کي پوريءَ طرح ڍڪي ڇڏيندو آهي. چنڊ ڌرتيءَ جي رات واري آسمان ۾ سڀ کان وڌيڪ روشن جسم آهي، جيتوڻيڪ ان جي پنهنجي مٽيءَ جي چمڪ (البيدو) لڳ ڀڳ روڊ تي وڇايل اسفالٽ (ڊامر) جيتري هوندي آهي. انساني تاريخ ۾ چنڊ علم نجوم، ڏند ڪٿائن، مذهب، فن، وقت جي حساب (ڪيلينڊر) ۽ خلائي سفر لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي. 1959ع ۾ سوويت يونين جو [[لونا 1]] پهريون خلائي جهاز هو جيڪو چنڊ جي ويجهو تائين پهتو. 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪا جي [[اپالو 11]] مشن ذريعي انسان پهريون ڀيرو چنڊ جي سطح تي قدم رکيو. 1972ع تائين ڪل 12 ماڻهو چنڊ تي لٿا. هاڻوڪي دور ۾ چنڊ تي پاڻيءَ جي موجودگي جي تصديق کانپوءِ ٻيهر انسان کي چنڊ تي موڪلڻ لاءِ [[ارٽيمس پروگرام]] تي ڪم ٿي رهيو آهي. '''چنڊ''', ({{lang-en| '''Moon'''}}) ۽ ({{lang-ur| '''چاند'''}}) [[زمين]] وانگر هڪ اپگرھ آهي. جيڪو [[رات]] جو [[آسمان]] ۾ چمڪندي نظر ايندو آهي، پر اها چنڊ جي پنهنجي روشني ناهي. مٿس سج جي روشني پوڻ تي اسان ڌرتيءَ وارن لاءِ رات جي وقت ڏيئي جو ڪم ڏئي ٿو. چنڊ ڌرتي جي گولي کان 385000 ڪلوميٽر (يعني (238900 ميل) پري آهي. سندس ڊايا ميٽر 2160 ميل (3476 ڪلوميٽر) آهي. چنڊ 27.3 ڏينهن ۾ يعني 27 ڏينهن، ستن ڪلاڪن، 43 منٽن ۽ 12 سيڪنڊن ۾ ڌرتيءَ جو چڪر پورو ڪري ٿو. چنڊ جي ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦيرو ڪرڻ جي رفتار 3680 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يعني هڪ سيڪنڊ ۾ هڪ ڪلوميٽر کان ٿورو وڌيڪ آهي. چنڊ پنهنجي محور تي گول نٿو ڦري. اسان ڌرتيءَ تي رهڻ وارن کي هن جو فقط هڪڙو پاسو نظر اچي ٿو. راڪيٽ يا خلائي گاڏيءَ ذريعي هن جي ٻئي پاسي جا فوٽو ڏسي سگهجن ٿا. [[فائل:Moon.jpg|thumb]] [[فائل:Moon.jpeg|thumb]] [[فائل:Moon.png|thumb]] چنڊ جيڪو اسانجي ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش ڪري ٿو يعني هڪ گول چڪر (Orbit) ۾ ڦري ٿو ان جي ان گردش لاءِ چيو وڃي ٿو ته اها Synchronous Rotation ۾ آهي يعني چنڊ جو سڄي ڦيري وقت فقط هڪڙو اڌ ڌرتيءَ ڏي آهي. ان ڪري اسان چنڊ جو فقط اهو مهانڊو ڏسي سگهون ٿا جيڪو ڌرتي ڏي آهي. چنڊ جي ان اڌ کي اسان '''ويجهو پاسو''' (Near side) سڏيون ٿا ۽ پٺئين پاسي کي '''ڏورانهون پاسو''' (Far side) سڏيون ٿا. اهو ڏورانهون پاسو ”اونداهو پاسو“ به سڏجي ٿو پر ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته ان پاسي اوندهه آهي يا اتي سج جي روشني نٿي پهچي. پر چنڊ جو اهو پاسو اسان لاءِ dark side ان ڪري رهيو پئي جو اسان کي ان پاسي جي خبر نٿي پيئي ته اتي ڇا آهي. جيئن آفريڪا کنڊ کي ڪنهن زماني تائين يورپ ۽ ايشيا جا ماڻهو اونداهو کنڊ سڏيندا رهيا.<ref>{{Citation |title=سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |accessdate=2016-08-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111854/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |dead-url=yes }}</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Moon انگريزي وڪيپيڊيا تي چنڊ جو مضمون]</ref> == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو ان لاءِ ٿيندو آهي تہ جيڪڏهن چنڊ تي زمين جو پاڇو پوندو آهي يعني سج جي روشني سڌي سنئين چنڊ تي ناهي پھچي رهي پر زمين جي هوائي دائري کان سج جون ڪجهه شعاعون هڪ ٻئي ڏا ٿي ڪري چنڊ تي بہ پھچي وينديون آهن ڇوجو هي شعاعون هوائي دائري کان گذري رهيون آهن ان لاءِ هي منظر ڪجهه اهڙو ئي هوندو آهي جيئن سج جو شام جي ٽائيم منظر هوندو آهي جنھن ۾ سج افق کان هيٺ وڃي چڪو هوندو آهي پر مطالو ڳاڙهو هوندو آهي جنھن جي وجهہ اهيا هوندي آهي تہ سج جي شعاعون هوائي دائري ۾ گذري رهيون آهن جيڪي ڳاڙهي رنگ جي شعاعن کي وکري ڇڏين ٿا ائين چنڊ تي بہ سج جي روشني جڏهن زمين جي هوائي دائري جي ويجھي گذرندي آهي تہ ڳاڙهي رنگ جون شعاعون ان مان گذري ڪري چنڊ تائين بہ پھچي وينديون آهن ۽ چنڊ مڪمل اُونڌھ جي بجائي هلڪي ڳاڙهي رنگ جي روشني پھچي رهي هوندي آهي اهوئي شعاعون چنڊ جي سطح کان عڪس ٿي ڪري ٻيھر اسانجي اکين تائين پھچنديون آهن تہ اسانکي چنڊ ڳاڙهو نظر ايندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:چنڊ]] [[زمرو:چنڊَ]] [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نظام شمسي]] fs5j51jvlyonkg1oifnbuxas1upw1pc 370880 370871 2026-04-09T15:17:53Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370880 wikitext text/x-wiki {{short description|ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦرندڙ قدرتي سيٽلائيٽ}} {{Use mdy dates|date=August 2024}} {{infobox planet | name = چنڊ (Moon) | apsis = gee | symbol = [[File:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾|class=skin-invert]] يا [[File:Moon crescent symbol (bold).svg|24px|☽|class=skin-invert]] | image = FullMoon2010.jpg | image_alt = رات جي اونداهي آسمان ۾ پور پورو چنڊ. ان تي هلڪي رنگ جا حصا ۽ ڪارا، بي ترتيب داغ آهن، ۽ مختلف گول دائرا (ڪرِيٽر) نظر اچن ٿا. | caption = چنڊ جو [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] جنهن ۾ مٿي تي [[چنڊ جو اتر قطب]] آهي | background = Thistle | mpc_name = Earth I | alt_names = {{hlist |[[لونا (ديوي)|لونا]] |{{nowrap|[[سيليني]] (شاعراڻو)}}|{{nowrap|[[سنٿيا]] (شاعراڻو)}}}} | adjectives = | periapsis = {{gaps |362 |600}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر) | apoapsis = {{gaps |405 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&nbsp;ڪلوميٽر) | mean_orbit_radius = {{val |384784|u=km}}<br/>({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/384 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1.001|ul=LD}}) | semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |1.28 |u=[[روشني جو سيڪنڊ|ls]]}}; 1/389 [[فلڪياتي يونٽ|AU]]; {{val |1 |ul=LD}}) | eccentricity = {{val |0.0549}} | period = {{longitem |{{val|27.321661 |ul=d}}<br />(27&nbsp;ڏينهن 7&nbsp;ڪلاڪ 43&nbsp;منٽ 11.5&nbsp;سيڪنڊ)}} | synodic_period = {{longitem|{{val |29.530589 |u=d}}<br />(29&nbsp;ڏينهن 12&nbsp;ڪلاڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ)}} | avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}} | inclination = 5.145° [[طريق الشمس (Ecliptic)]] ڏانهن | asc_node = {{longitem|18.61 سالن ۾ هڪ چڪر پوئتي هٽندي (Regressing)}} | arg_peri = {{longitem|8.85 سالن ۾ هڪ چڪر اڳتي وڌندي (Progressing)}} | satellite_of = [[ڌرتي]] | flattening = {{val|0.0012}} | equatorial_radius = {{val|1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2725 حصو) | polar_radius = {{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2731 حصو) | mean_radius = {{val|1737.4|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.2727 حصو) |circumference = {{val|10921|u=km}}{{nbsp |2}}([[استوا|استوائي]]) | surface_area = {{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.074 حصو) | volume = {{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو 0.02 حصو) | mass = {{val|7.346|e=22|u=kg}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جو {{val|0.0123}} حصو) | density = {{val|3.344|ul=g/cm3}}<br />{{val|0.606}} × ڌرتي | surface_grav = {{cvt|1.622|m/s2|ft/s2}}<br />{{cvt|1.622|m/s2|g0|disp=out|lk=out}} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}} | escape_velocity = {{convert|2.38|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|<br />(|)}} | rotation = {{longitem|{{val|29.530589|u=d}}<br />(29&nbsp;ڏ 12&nbsp;ڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ; [[سينوڊڪ ڏينهن|شمسي ڏينهن]]) ([[ٽائيڊل لاڪنگ|مداري لاڪ ٿيل]])}} | sidereal_day = {{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}(spin-orbit locked) | rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}} | axial_tilt = {{ublist|1.5424° طريق الشمس (ecliptic) ڏانهن|6.687° مداري سطح ڏانهن|24° ڌرتيءَ جي استوا ڏانهن}} | epoch = [[J2000]] | uncertainty = 0 | right_asc_north_pole = {{plainlist| * {{RA|17|47|26}} * 266.86° }} | declination = 65.64° | albedo = {{val|0.136}} | temp_name1 = استوا | min_temp_1 = 100&nbsp;[[ڪيلون|K]] | mean_temp_1 = 250&nbsp;K | max_temp_1 = 390&nbsp;K | temp_name2 = 85°N&nbsp; | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 150&nbsp;K | max_temp_2 = 230&nbsp;K | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |1.369 |mSv/d |μSv/h |disp=out}}<br />(چنڊ جي ڏينهن دوران) | surface_absorbed_dose_rate = 13.2 μGy/h<br />(چنڊ جي [[ڏينهن]] دوران) | magnitude = {{ublist|−2.5 کان −12.9|−12.74{{nbsp |2}}(اوسط [[پورو چنڊ]])}} | abs_magnitude = 0.2 | angular_size = 29.3 کان 34.1 [[آرڪ منٽ]] | atmosphere = معمولي (trace) | atmosphere_ref = | surface_pressure = {{ublist |10{{sup |−7}} [[پاسڪل|Pa]] (1 پيڪوبار){{nbsp |2}}(ڏينهن) |10{{sup |−10}} Pa (1 فيمٽوبار) {{nbsp |2}} <br />(رات)}} | atmosphere_composition = {{hlist|[[هيليئم|He]]|[[آرگون|Ar]]|[[نيون|Ne]]|[[سوڊيم|Na]]|[[پوٽاشيم|K]]|[[هائيڊروجن|H]]}} }} '''چنڊ''' (Moon) [[ڌرتي]]ءَ جو اڪيلو [[قدرتي سيٽلائيٽ]] آهي. هي ڌرتيءَ جي چوڌاري سراسري طور {{convert|384399|km|mi}} جي [[چنڊ جو مفاصلو|مفاصلو]] تي [[چنڊ جو مدار|گردش]] ڪري ٿو، جيڪو مفاصلو ڌرتيءَ جي ويڪر کان لڳ ڀڳ 30 ڀيرا وڌيڪ آهي. هي ڌرتيءَ ۽ سج جي نسبت سان پنهنجو هڪ مدار ([[قمري مهينو]]) هر 29.5 ڏينهن ۾ مڪمل ڪري ٿو. چنڊ ۽ ڌرتي هڪ ٻئي سان [[ڪشش ثقل]] جي ذريعي جڙيل آهن. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ [[وير چاڙھ جا قوت|وير چاڙھ وارا قوت (tidal forces)]] ڌرتيءَ تي سمنڊ جي ويرن جو بنيادي سبب آهن، ۽ انهن قوتن چنڊ کي اهڙي طرح جڪڙي رکيو آهي جو ان جو هميشه هڪ ئي [[چنڊ جو ويجھو پاسو|ويجھو پاسو]] ڌرتيءَ ڏانهن رهي ٿو. ان کي [[ٽائيڊل لاڪنگ]] چيو ويندو آهي، جنهن ڪري چنڊ جي پنهنجي محور تي گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري مداري گردش جو وقت ساڳيو ٿي ويو آهي. [[ارضي طبعي وصف]] مطابق چنڊ هڪ [[سياري جي ڪميت وارو جسم]] يا سياروي سيٽلائيٽ آهي. ان جي ڪميت ڌرتيءَ جي ڪميت جو 1.2% آهي، ۽ ان جو قطر {{cvt|3474|km|mi}} آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي قطر جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهي. [[نظام شمسي]] ۾، هي ڪنهن به ڄاتل سڃاتل [[ٻوٽو سيارو|ٻوٽي سياري]] کان وڏو ۽ وڌيڪ وزني آهي. ان جي [[سطحي ڪشش ثقل]] ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ ڇهه حصا گهٽ آهي. چنڊ جي سطح [[چنڊ جي مٽي (regolith)]] سان ڍڪيل آهي، جيڪا ڪروڙين سالن کان ٿيندڙ شهاب ثاقب جي حملن سبب پيدا ٿي آهي. چنڊ جي پيدائش بابت مشهور نظريو [[بگ امپيڪٽ هائپوٿيسس]] آهي، جنهن مطابق 4.51 ارب سال اڳ ڌرتيءَ سان هڪ وڏي جسم جي ٽڪرائڻ جي نتيجي ۾ چنڊ وجود ۾ آيو. آسمان ۾ چنڊ جي ظاهري جسامت لڳ ڀڳ سج جيتري نظر اچي ٿي، جنهن جي ڪري مڪمل [[سج گرهڻ]] دوران هي سج کي پوريءَ طرح ڍڪي ڇڏيندو آهي. چنڊ ڌرتيءَ جي رات واري آسمان ۾ سڀ کان وڌيڪ روشن جسم آهي، جيتوڻيڪ ان جي پنهنجي مٽيءَ جي چمڪ (البيدو) لڳ ڀڳ روڊ تي وڇايل اسفالٽ (ڊامر) جيتري هوندي آهي. انساني تاريخ ۾ چنڊ علم نجوم، ڏند ڪٿائن، مذهب، فن، وقت جي حساب (ڪيلينڊر) ۽ خلائي سفر لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي. 1959ع ۾ سوويت يونين جو [[لونا 1]] پهريون خلائي جهاز هو جيڪو چنڊ جي ويجهو تائين پهتو. 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪا جي [[اپالو 11]] مشن ذريعي انسان پهريون ڀيرو چنڊ جي سطح تي قدم رکيو. 1972ع تائين ڪل 12 ماڻهو چنڊ تي لٿا. هاڻوڪي دور ۾ چنڊ تي پاڻيءَ جي موجودگي جي تصديق کانپوءِ ٻيهر انسان کي چنڊ تي موڪلڻ لاءِ [[ارٽيمس پروگرام]] تي ڪم ٿي رهيو آهي. '''چنڊ''', ({{lang-en| '''Moon'''}}) ۽ ({{lang-ur| '''چاند'''}}) [[زمين]] وانگر هڪ اپگرھ آهي. جيڪو [[رات]] جو [[آسمان]] ۾ چمڪندي نظر ايندو آهي، پر اها چنڊ جي پنهنجي روشني ناهي. مٿس سج جي روشني پوڻ تي اسان ڌرتيءَ وارن لاءِ رات جي وقت ڏيئي جو ڪم ڏئي ٿو. چنڊ ڌرتي جي گولي کان 385000 ڪلوميٽر (يعني (238900 ميل) پري آهي. سندس ڊايا ميٽر 2160 ميل (3476 ڪلوميٽر) آهي. چنڊ 27.3 ڏينهن ۾ يعني 27 ڏينهن، ستن ڪلاڪن، 43 منٽن ۽ 12 سيڪنڊن ۾ ڌرتيءَ جو چڪر پورو ڪري ٿو. چنڊ جي ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦيرو ڪرڻ جي رفتار 3680 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يعني هڪ سيڪنڊ ۾ هڪ ڪلوميٽر کان ٿورو وڌيڪ آهي. چنڊ پنهنجي محور تي گول نٿو ڦري. اسان ڌرتيءَ تي رهڻ وارن کي هن جو فقط هڪڙو پاسو نظر اچي ٿو. راڪيٽ يا خلائي گاڏيءَ ذريعي هن جي ٻئي پاسي جا فوٽو ڏسي سگهجن ٿا. [[فائل:Moon.jpg|thumb]] [[فائل:Moon.jpeg|thumb]] [[فائل:Moon.png|thumb]] چنڊ جيڪو اسانجي ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش ڪري ٿو يعني هڪ گول چڪر (Orbit) ۾ ڦري ٿو ان جي ان گردش لاءِ چيو وڃي ٿو ته اها Synchronous Rotation ۾ آهي يعني چنڊ جو سڄي ڦيري وقت فقط هڪڙو اڌ ڌرتيءَ ڏي آهي. ان ڪري اسان چنڊ جو فقط اهو مهانڊو ڏسي سگهون ٿا جيڪو ڌرتي ڏي آهي. چنڊ جي ان اڌ کي اسان '''ويجهو پاسو''' (Near side) سڏيون ٿا ۽ پٺئين پاسي کي '''ڏورانهون پاسو''' (Far side) سڏيون ٿا. اهو ڏورانهون پاسو ”اونداهو پاسو“ به سڏجي ٿو پر ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته ان پاسي اوندهه آهي يا اتي سج جي روشني نٿي پهچي. پر چنڊ جو اهو پاسو اسان لاءِ dark side ان ڪري رهيو پئي جو اسان کي ان پاسي جي خبر نٿي پيئي ته اتي ڇا آهي. جيئن آفريڪا کنڊ کي ڪنهن زماني تائين يورپ ۽ ايشيا جا ماڻهو اونداهو کنڊ سڏيندا رهيا.<ref>{{Citation |title=سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |accessdate=2016-08-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111854/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |dead-url=yes }}</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Moon انگريزي وڪيپيڊيا تي چنڊ جو مضمون]</ref> == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو == چنڊ جو رنگ ڳاڙهو ان لاءِ ٿيندو آهي تہ جيڪڏهن چنڊ تي زمين جو پاڇو پوندو آهي يعني سج جي روشني سڌي سنئين چنڊ تي ناهي پھچي رهي پر زمين جي هوائي دائري کان سج جون ڪجهه شعاعون هڪ ٻئي ڏا ٿي ڪري چنڊ تي بہ پھچي وينديون آهن ڇوجو هي شعاعون هوائي دائري کان گذري رهيون آهن ان لاءِ هي منظر ڪجهه اهڙو ئي هوندو آهي جيئن سج جو شام جي ٽائيم منظر هوندو آهي جنھن ۾ سج افق کان هيٺ وڃي چڪو هوندو آهي پر مطالو ڳاڙهو هوندو آهي جنھن جي وجهہ اهيا هوندي آهي تہ سج جي شعاعون هوائي دائري ۾ گذري رهيون آهن جيڪي ڳاڙهي رنگ جي شعاعن کي وکري ڇڏين ٿا ائين چنڊ تي بہ سج جي روشني جڏهن زمين جي هوائي دائري جي ويجھي گذرندي آهي تہ ڳاڙهي رنگ جون شعاعون ان مان گذري ڪري چنڊ تائين بہ پھچي وينديون آهن ۽ چنڊ مڪمل اُونڌھ جي بجائي هلڪي ڳاڙهي رنگ جي روشني پھچي رهي هوندي آهي اهوئي شعاعون چنڊ جي سطح کان عڪس ٿي ڪري ٻيھر اسانجي اکين تائين پھچنديون آهن تہ اسانکي چنڊ ڳاڙهو نظر ايندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:چنڊ]] [[زمرو:چنڊَ]] [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نظام شمسي]] 26ph3y7luqqvi5zbt4klu59h9u2bs0n 828 14750 370869 177248 2026-04-09T14:04:32Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370869 Scribunto text/plain -- Convert a value from one unit of measurement to another. -- Example: {{convert|123|lb|kg}} --> 123 pounds (56 kg) -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. local MINUS = '−' -- Unicode U+2212 MINUS SIGN (UTF-8: e2 88 92) local abs = math.abs local floor = math.floor local format = string.format local log10 = math.log10 local ustring = mw.ustring local ulen = ustring.len local usub = ustring.sub -- Configuration options to keep magic values in one location. -- Conversion data and message text are defined in separate modules. local config, maxsigfig local numdot -- must be '.' or ',' or a character which works in a regex local numsep, numsep_remove, numsep_remove2 local data_code, all_units local text_code local varname -- can be a code to use variable names that depend on value local from_en_table -- to translate an output string of en digits to local language local to_en_table -- to translate an input string of digits in local language to en -- Use translation_table in convert/text to change the following. local en_default -- true uses lang=en unless convert has lang=local or local digits local group_method = 3 -- code for how many digits are in a group local per_word = 'per' -- for units like "liters per kilometer" local plural_suffix = 's' -- only other useful value is probably '' to disable plural unit names local omitsep -- true to omit separator before local symbol/name -- All units should be defined in the data module. However, to cater for quick changes -- and experiments, any unknown unit is looked up in an extra data module, if it exists. -- That module would be transcluded in only a small number of pages, so there should be -- little server overhead from making changes, and changes should propagate quickly. local extra_module -- name of module with extra units local extra_units -- nil or table of extra units from extra_module -- Some options in the invoking template can set variables used later in the module. local currency_text -- for a user-defined currency symbol: {{convert|12|$/ha|$=€}} (euro replaces dollar) local function from_en(text) -- Input is a string representing a number in en digits with '.' decimal mark, -- without digit grouping (which is done just after calling this). -- Return the translation of the string with numdot and digits in local language. if numdot ~= '.' then text = text:gsub('%.', numdot) end if from_en_table then text = text:gsub('%d', from_en_table) end return text end local function to_en(text) -- Input is a string representing a number in the local language with -- an optional numdot decimal mark and numsep digit grouping. -- Return the translation of the string with '.' mark and en digits, -- and no separators (they have to be removed here to handle cases like -- numsep = '.' and numdot = ',' with input "1.234.567,8"). if to_en_table then text = ustring.gsub(text, '%d', to_en_table) end if numsep_remove then text = text:gsub(numsep_remove, '') end if numsep_remove2 then text = text:gsub(numsep_remove2, '') end if numdot ~= '.' then text = text:gsub(numdot, '.') end return text end local function decimal_mark(text) -- Return ',' if text probably is using comma for decimal mark, or has no decimal mark. -- Return '.' if text probably is using dot for decimal mark. -- Otherwise return nothing (decimal mark not known). if not text:find('[.,]') then return ',' end text = text:gsub('^%-', ''):gsub('%+%d+/%d+$', ''):gsub('[Ee]%-?%d+$', '') local decimal = text:match('^0?([.,])%d+$') or text:match('%d([.,])%d?%d?$') or text:match('%d([.,])%d%d%d%d+$') if decimal then return decimal end if text:match('%.%d+%.') then return ',' end if text:match('%,%d+,') then return '.' end end local add_warning, with_separator -- forward declarations local function to_en_with_check(text, parms) -- Version of to_en() for a wiki using numdot = ',' and numsep = '.' to check -- text (an input number as a string) which might have been copied from enwiki. -- For example, in '1.234' the '.' could be a decimal mark or a group separator. -- From viwiki. if to_en_table then text = ustring.gsub(text, '%d', to_en_table) end if decimal_mark(text) == '.' then local original = text text = text:gsub(',', '') -- for example, interpret "1,234.5" as an enwiki value if parms then add_warning(parms, 0, 'cvt_enwiki_num', original, with_separator({}, text)) end else if numsep_remove then text = text:gsub(numsep_remove, '') end if numsep_remove2 then text = text:gsub(numsep_remove2, '') end if numdot ~= '.' then text = text:gsub(numdot, '.') end end return text end local function omit_separator(id) -- Return true if there should be no separator before id (a unit symbol or name). -- For zhwiki, there should be no separator if id uses local characters. -- The following kludge should be a sufficient test. if omitsep then if id:sub(1, 2) == '-{' then -- for "-{...}-" content language variant return true end if id:byte() > 127 then local first = usub(id, 1, 1) if first ~= 'Å' and first ~= '°' and first ~= 'µ' then return true end end end return id:sub(1, 1) == '/' -- no separator before units like "/ha" end local spell_module -- name of module that can spell numbers local speller -- function from that module to handle spelling (set if needed) local wikidata_module, wikidata_data_module -- names of Wikidata modules local wikidata_code, wikidata_data -- exported tables from those modules (set if needed) local function set_config(args) -- Set configuration options from template #invoke or defaults. config = args maxsigfig = config.maxsigfig or 14 -- maximum number of significant figures local data_module, text_module local sandbox = config.sandbox and ('/' .. config.sandbox) or '' data_module = "Module:Convert/data" .. sandbox text_module = "Module:Convert/text" .. sandbox extra_module = "Module:Convert/extra" .. sandbox wikidata_module = "Module:Convert/wikidata" .. sandbox wikidata_data_module = "Module:Convert/wikidata/data" .. sandbox spell_module = "Module:ConvertNumeric" data_code = mw.loadData(data_module) text_code = mw.loadData(text_module) all_units = data_code.all_units local translation = text_code.translation_table if translation then numdot = translation.numdot numsep = translation.numsep if numdot == ',' and numsep == '.' then if text_code.all_messages.cvt_enwiki_num then to_en = to_en_with_check end end if translation.group then group_method = translation.group end if translation.per_word then per_word = translation.per_word end if translation.plural_suffix then plural_suffix = translation.plural_suffix end varname = translation.varname from_en_table = translation.from_en local use_workaround = true if use_workaround then -- 2013-07-05 workaround bug by making a copy of the required table. -- mw.ustring.gsub fails with a table (to_en_table) as the replacement, -- if the table is accessed via mw.loadData. local source = translation.to_en if source then to_en_table = {} for k, v in pairs(source) do to_en_table[k] = v end end else to_en_table = translation.to_en end if translation.lang == 'en default' then en_default = true -- for hiwiki end omitsep = translation.omitsep -- for zhwiki end numdot = config.numdot or numdot or '.' -- decimal mark before fractional digits numsep = config.numsep or numsep or ',' -- group separator for numbers -- numsep should be ',' or '.' or '' or '&nbsp;' or a Unicode character. -- numsep_remove must work in a regex to identify separators to be removed. if numsep ~= '' then numsep_remove = (numsep == '.') and '%.' or numsep end if numsep ~= ',' and numdot ~= ',' then numsep_remove2 = ',' -- so numbers copied from enwiki will work end end local function collection() -- Return a table to hold items. return { n = 0, add = function (self, item) self.n = self.n + 1 self[self.n] = item end, } end local function divide(numerator, denominator) -- Return integers quotient, remainder resulting from dividing the two -- given numbers, which should be unsigned integers. local quotient, remainder = floor(numerator / denominator), numerator % denominator if not (0 <= remainder and remainder < denominator) then -- Floating point limits may need this, as in {{convert|160.02|Ym|ydftin}}. remainder = 0 end return quotient, remainder end local function split(text, delimiter) -- Return a numbered table with fields from splitting text. -- The delimiter is used in a regex without escaping (for example, '.' would fail). -- Each field has any leading/trailing whitespace removed. local t = {} text = text .. delimiter -- to get last item for item in text:gmatch('%s*(.-)%s*' .. delimiter) do table.insert(t, item) end return t end local function strip(text) -- If text is a string, return its content with no leading/trailing -- whitespace. Otherwise return nil (a nil argument gives a nil result). if type(text) == 'string' then return text:match("^%s*(.-)%s*$") end end local function table_len(t) -- Return length (<100) of a numbered table to replace #t which is -- documented to not work if t is accessed via mw.loadData(). for i = 1, 100 do if t[i] == nil then return i - 1 end end end local function wanted_category(catkey, catsort, want_warning) -- Return message category if it is wanted in current namespace, -- otherwise return ''. local cat local title = mw.title.getCurrentTitle() if title then local nsdefault = '0' -- default namespace: '0' = article; '0,10' = article and template local namespace = title.namespace for _, v in ipairs(split(config.nscat or nsdefault, ',')) do if namespace == tonumber(v) then cat = text_code.all_categories[want_warning and 'warning' or catkey] if catsort and catsort ~= '' and cat:sub(-2) == ']]' then cat = cat:sub(1, -3) .. '|' .. mw.text.nowiki(usub(catsort, 1, 20)) .. ']]' end break end end end return cat or '' end local function message(parms, mcode, is_warning) -- Return wikitext for an error message, including category if specified -- for the message type. -- mcode = numbered table specifying the message: -- mcode[1] = 'cvt_xxx' (string used as a key to get message info) -- mcode[2] = 'parm1' (string to replace '$1' if any in message) -- mcode[3] = 'parm2' (string to replace '$2' if any in message) -- mcode[4] = 'parm3' (string to replace '$3' if any in message) local msg if type(mcode) == 'table' then if mcode[1] == 'cvt_no_output' then -- Some errors should cause convert to output an empty string, -- for example, for an optional field in an infobox. return '' end msg = text_code.all_messages[mcode[1]] end parms.have_problem = true local function subparm(fmt, ...) local rep = {} for i, v in ipairs({...}) do rep['$' .. i] = v end return (fmt:gsub('$%d+', rep)) end if msg then local parts = {} local regex, replace = msg.regex, msg.replace for i = 1, 3 do local limit = 40 local s = mcode[i + 1] if s then if regex and replace then s = s:gsub(regex, replace) limit = nil -- allow long "should be" messages end -- Escape user input so it does not break the message. -- To avoid tags (like {{convert|1<math>23</math>|m}}) breaking -- the mouseover title, any strip marker starting with char(127) is -- replaced with '...' (text not needing i18n). local append local pos = s:find(string.char(127), 1, true) if pos then append = '...' s = s:sub(1, pos - 1) end if limit and ulen(s) > limit then s = usub(s, 1, limit) append = '...' end s = mw.text.nowiki(s) .. (append or '') else s = '?' end parts['$' .. i] = s end local function ispreview() -- Return true if a prominent message should be shown. if parms.test == 'preview' or parms.test == 'nopreview' then -- For testing, can preview a real message or simulate a preview -- when running automated tests. return parms.test == 'preview' end local success, revid = pcall(function () return (parms.frame):preprocess('{{REVISIONID}}') end) return success and (revid == '') end local want_warning = is_warning and not config.warnings and -- show unobtrusive warnings if config.warnings not configured not msg.nowarn -- but use msg settings, not standard warning, if specified local title = string.gsub(msg[1] or 'Missing message', '$%d+', parts) local text = want_warning and '*' or msg[2] or 'Missing message' local cat = wanted_category(msg[3], mcode[2], want_warning) local anchor = msg[4] or '' local fmtkey = ispreview() and 'cvt_format_preview' or (want_warning and 'cvt_format2' or msg.format or 'cvt_format') local fmt = text_code.all_messages[fmtkey] or 'convert: bug' return subparm(fmt, title:gsub('"', '&quot;'), text, cat, anchor) end return 'Convert internal error: unknown message' end function add_warning(parms, level, key, text1, text2) -- for forward declaration above -- If enabled, add a warning that will be displayed after the convert result. -- A higher level is more verbose: more kinds of warnings are displayed. -- To reduce output noise, only the first warning is displayed. if level <= (tonumber(config.warnings) or 1) then if parms.warnings == nil then parms.warnings = message(parms, { key, text1, text2 }, true) end end end local function spell_number(parms, inout, number, numerator, denominator) -- Return result of spelling (number, numerator, denominator), or -- return nil if spelling is not available or not supported for given text. -- Examples (each value must be a string or nil): -- number numerator denominator output -- ------ --------- ----------- ------------------- -- "1.23" nil nil one point two three -- "1" "2" "3" one and two thirds -- nil "2" "3" two thirds if not speller then local function get_speller(module) return require(module).spell_number end local success success, speller = pcall(get_speller, spell_module) if not success or type(speller) ~= 'function' then add_warning(parms, 1, 'cvt_no_spell', 'spell') return nil end end local case if parms.spell_upper == inout then case = true parms.spell_upper = nil -- only uppercase first word in a multiple unit end local sp = not parms.opt_sp_us local adj = parms.opt_adjectival return speller(number, numerator, denominator, case, sp, adj) end ------------------------------------------------------------------------ -- BEGIN: Code required only for built-in units. -- LATER: If need much more code, move to another module to simplify this module. local function speed_of_sound(altitude) -- This is for the Mach built-in unit of speed. -- Return speed of sound in metres per second at given altitude in feet. -- If no altitude given, use default (zero altitude = sea level). -- Table gives speed of sound in miles per hour at various altitudes: -- altitude = -17,499 to 402,499 feet -- mach_table[a + 4] = s where -- a = (altitude / 5000) rounded to nearest integer (-3 to 80) -- s = speed of sound (mph) at that altitude -- From: http://www.aerospaceweb.org/question/atmosphere/q0112.shtml local mach_table = { -- a = 799.5, 787.0, 774.2, 761.207051, -- -3 to 0 748.0, 734.6, 721.0, 707.0, 692.8, 678.3, 663.5, 660.1, 660.1, 660.1, -- 1 to 10 660.1, 660.1, 660.1, 662.0, 664.3, 666.5, 668.9, 671.1, 673.4, 675.6, -- 11 to 20 677.9, 683.7, 689.9, 696.0, 702.1, 708.1, 714.0, 719.9, 725.8, 731.6, -- 21 to 30 737.3, 737.7, 737.7, 736.2, 730.5, 724.6, 718.8, 712.9, 707.0, 701.0, -- 31 to 40 695.0, 688.9, 682.8, 676.6, 670.4, 664.1, 657.8, 652.9, 648.3, 643.7, -- 41 to 50 639.1, 634.4, 629.6, 624.8, 620.0, 615.2, 613.2, 613.2, 613.2, 613.5, -- 51 to 60 614.4, 615.3, 616.7, 619.8, 623.4, 629.7, 635.0, 641.1, 650.6, 660.0, -- 61 to 70 672.5, 674.3, 676.1, 677.9, 679.7, 681.5, 683.3, 685.1, 686.8, 688.6, -- 71 to 80 } local function lerp(t, v0, v1) return t * v1 + (1 - t) * v0 end altitude = (altitude or 0) / 5000 if altitude < -3 then altitude = -3 elseif altitude > 80 then altitude = 80 end local mach_mph local a = math.floor(altitude) if a == altitude then mach_mph = mach_table[a + 4] else mach_mph = lerp(altitude - a, mach_table[a + 4], mach_table[a + 5]) end return mach_mph * 0.44704 -- mph converted to m/s end -- END: Code required only for built-in units. ------------------------------------------------------------------------ local function add_style(parms, class) -- Add selected template style to parms if not already present. parms.templatestyles = parms.templatestyles or {} if not parms.templatestyles[class] then parms.templatestyles[class] = parms.frame:extensionTag({ name = 'templatestyles', args = { src = text_code.titles[class] } }) end end local function get_styles(parms) -- Return string of required template styles, empty if none. if parms.templatestyles then local t = {} for _, v in pairs(parms.templatestyles) do table.insert(t, v) end return table.concat(t) end return '' end local function get_range(word) -- Return a range (string or table) corresponding to word (like "to"), -- or return nil if not a range word. local ranges = text_code.ranges return ranges.types[word] or ranges.types[ranges.aliases[word]] end local function check_mismatch(unit1, unit2) -- If unit1 cannot be converted to unit2, return an error message table. -- This allows conversion between units of the same type, and between -- Nm (normally torque) and ftlb (energy), as in gun-related articles. -- This works because Nm is the base unit (scale = 1) for both the -- primary type (torque), and the alternate type (energy, where Nm = J). -- A match occurs if the primary types are the same, or if unit1 matches -- the alternate type of unit2, and vice versa. That provides a whitelist -- of which conversions are permitted between normally incompatible types. if unit1.utype == unit2.utype or (unit1.utype == unit2.alttype and unit1.alttype == unit2.utype) then return nil end return { 'cvt_mismatch', unit1.utype, unit2.utype } end local function override_from(out_table, in_table, fields) -- Copy the specified fields from in_table to out_table, but do not -- copy nil fields (keep any corresponding field in out_table). for _, field in ipairs(fields) do if in_table[field] then out_table[field] = in_table[field] end end end local function shallow_copy(t) -- Return a shallow copy of table t. -- Do not need the features and overhead of the Scribunto mw.clone(). local result = {} for k, v in pairs(t) do result[k] = v end return result end local unit_mt = { -- Metatable to get missing values for a unit that does not accept SI prefixes. -- Warning: The boolean value 'false' is returned for any missing field -- so __index is not called twice for the same field in a given unit. __index = function (self, key) local value if key == 'name1' or key == 'sym_us' then value = self.symbol elseif key == 'name2' then value = self.name1 .. plural_suffix elseif key == 'name1_us' then value = self.name1 if not rawget(self, 'name2_us') then -- If name1_us is 'foot', do not make name2_us by appending plural_suffix. self.name2_us = self.name2 end elseif key == 'name2_us' then local raw1_us = rawget(self, 'name1_us') if raw1_us then value = raw1_us .. plural_suffix else value = self.name2 end elseif key == 'link' then value = self.name1 else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local function prefixed_name(unit, name, index) -- Return unit name with SI prefix inserted at correct position. -- index = 1 (name1), 2 (name2), 3 (name1_us), 4 (name2_us). -- The position is a byte (not character) index, so use Lua's sub(). local pos = rawget(unit, 'prefix_position') if type(pos) == 'string' then pos = tonumber(split(pos, ',')[index]) end if pos then return name:sub(1, pos - 1) .. unit.si_name .. name:sub(pos) end return unit.si_name .. name end local unit_prefixed_mt = { -- Metatable to get missing values for a unit that accepts SI prefixes. -- Before use, fields si_name, si_prefix must be defined. -- The unit must define _symbol, _name1 and -- may define _sym_us, _name1_us, _name2_us -- (_sym_us, _name2_us may be defined for a language using sp=us -- to refer to a variant unrelated to U.S. units). __index = function (self, key) local value if key == 'symbol' then value = self.si_prefix .. self._symbol if value == 'l' then value = 'L' end elseif key == 'sym_us' then value = rawget(self, '_sym_us') if value then value = self.si_prefix .. value else value = self.symbol end elseif key == 'name1' then value = prefixed_name(self, self._name1, 1) elseif key == 'name2' then value = rawget(self, '_name2') if value then value = prefixed_name(self, value, 2) else value = self.name1 .. plural_suffix end elseif key == 'name1_us' then value = rawget(self, '_name1_us') if value then value = prefixed_name(self, value, 3) else value = self.name1 end elseif key == 'name2_us' then value = rawget(self, '_name2_us') if value then value = prefixed_name(self, value, 4) elseif rawget(self, '_name1_us') then value = self.name1_us .. plural_suffix else value = self.name2 end elseif key == 'link' then value = self.name1 else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local unit_per_mt = { -- Metatable to get values for a per unit of form "x/y". -- This is never called to determine a unit name or link because per units -- are handled as a special case. -- Similarly, the default output is handled elsewhere, and for a symbol -- this is only called from get_default() for default_exceptions. __index = function (self, key) local value if key == 'symbol' then local per = self.per local unit1, unit2 = per[1], per[2] if unit1 then value = unit1[key] .. '/' .. unit2[key] else value = '/' .. unit2[key] end elseif key == 'sym_us' then value = self.symbol elseif key == 'scale' then local per = self.per local unit1, unit2 = per[1], per[2] value = (unit1 and unit1.scale or 1) * self.scalemultiplier / unit2.scale else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local function make_per(unitcode, unit_table, ulookup) -- Return true, t where t is a per unit with unit codes expanded to unit tables, -- or return false, t where t is an error message table. local result = { unitcode = unitcode, utype = unit_table.utype, per = {} } override_from(result, unit_table, { 'invert', 'iscomplex', 'default', 'link', 'symbol', 'symlink' }) result.symbol_raw = (result.symbol or false) -- to distinguish between a defined exception and a metatable calculation local prefix for i, v in ipairs(unit_table.per) do if i == 1 and v == '' then -- First unit symbol can be empty; that gives a nil first unit table. elseif i == 1 and text_code.currency[v] then prefix = currency_text or v else local success, t = ulookup(v) if not success then return false, t end result.per[i] = t end end local multiplier = unit_table.multiplier if not result.utype then -- Creating an automatic per unit. local unit1 = result.per[1] local utype = (unit1 and unit1.utype or prefix or '') .. '/' .. result.per[2].utype local t = data_code.per_unit_fixups[utype] if t then if type(t) == 'table' then utype = t.utype or utype result.link = result.link or t.link multiplier = multiplier or t.multiplier else utype = t end end result.utype = utype end result.scalemultiplier = multiplier or 1 result.vprefix = prefix or false -- set to non-nil to avoid calling __index return true, setmetatable(result, unit_per_mt) end local function lookup(parms, unitcode, what, utable, fails, depth) -- Return true, t where t is a copy of the unit's converter table, -- or return false, t where t is an error message table. -- Parameter 'what' determines whether combination units are accepted: -- 'no_combination' : single unit only -- 'any_combination' : single unit or combination or output multiple -- 'only_multiple' : single unit or output multiple only -- Parameter unitcode is a symbol (like 'g'), with an optional SI prefix (like 'kg'). -- If, for example, 'kg' is in this table, that entry is used; -- otherwise the prefix ('k') is applied to the base unit ('g'). -- If unitcode is a known combination code (and if allowed by what), -- a table of output multiple unit tables is included in the result. -- For compatibility with the old template, an underscore in a unitcode is -- replaced with a space so usage like {{convert|350|board_feet}} works. -- Wikignomes may also put two spaces or "&nbsp;" in combinations, so -- replace underscore, "&nbsp;", and multiple spaces with a single space. utable = utable or parms.unittable or all_units fails = fails or {} depth = depth and depth + 1 or 1 if depth > 9 then -- There are ways to mistakenly define units which result in infinite -- recursion when lookup() is called. That gives a long delay and very -- confusing error messages, so the depth parameter is used as a guard. return false, { 'cvt_lookup', unitcode } end if unitcode == nil or unitcode == '' then return false, { 'cvt_no_unit' } end unitcode = unitcode:gsub('_', ' '):gsub('&nbsp;', ' '):gsub(' +', ' ') local function call_make_per(t) return make_per(unitcode, t, function (ucode) return lookup(parms, ucode, 'no_combination', utable, fails, depth) end ) end local t = utable[unitcode] if t then if t.shouldbe then return false, { 'cvt_should_be', t.shouldbe } end if t.sp_us then parms.opt_sp_us = true end local target = t.target -- nil, or unitcode is an alias for this target if target then local success, result = lookup(parms, target, what, utable, fails, depth) if not success then return false, result end override_from(result, t, { 'customary', 'default', 'link', 'symbol', 'symlink', 'usename' }) if t.default then result.defkey = unitcode -- so default_exceptions uses the alias code, not the target symbol end local multiplier = t.multiplier if multiplier then result.multiplier = tostring(multiplier) result.scale = result.scale * multiplier end return true, result end if t.per then return call_make_per(t) end local combo = t.combination -- nil or a table of unitcodes if combo then local multiple = t.multiple if what == 'no_combination' or (what == 'only_multiple' and not multiple) then return false, { 'cvt_bad_unit', unitcode } end -- Recursively create a combination table containing the -- converter table of each unitcode. local result = { utype = t.utype, multiple = multiple, combination = {} } local cvt = result.combination for i, v in ipairs(combo) do local success, t = lookup(parms, v, multiple and 'no_combination' or 'only_multiple', utable, fails, depth) if not success then return false, t end cvt[i] = t end return true, result end local result = shallow_copy(t) result.unitcode = unitcode if result.prefixes then result.si_name = '' result.si_prefix = '' return true, setmetatable(result, unit_prefixed_mt) end return true, setmetatable(result, unit_mt) end local SIprefixes = text_code.SIprefixes for plen = SIprefixes[1] or 2, 1, -1 do -- Look for an SI prefix; should never occur with an alias. -- Check for longer prefix first ('dam' is decametre). -- SIprefixes[1] = prefix maximum #characters (as seen by mw.ustring.sub). local prefix = usub(unitcode, 1, plen) local si = SIprefixes[prefix] if si then local t = utable[usub(unitcode, plen+1)] if t and t.prefixes then local result = shallow_copy(t) result.unitcode = unitcode result.si_name = parms.opt_sp_us and si.name_us or si.name result.si_prefix = si.prefix or prefix result.scale = t.scale * 10 ^ (si.exponent * t.prefixes) return true, setmetatable(result, unit_prefixed_mt) end end end -- Accept user-defined combinations like "acre+m2+ha" or "acre m2 ha" for output. -- If '+' is used, each unit code can include a space, and any error is fatal. -- If ' ' is used and if each space-separated word is a unit code, it is a combo, -- but errors are not fatal so the unit code can be looked up as an extra unit. local err_is_fatal local combo = collection() if unitcode:find('+', 1, true) then err_is_fatal = true for item in (unitcode .. '+'):gmatch('%s*(.-)%s*%+') do if item ~= '' then combo:add(item) end end elseif unitcode:find('%s') then for item in unitcode:gmatch('%S+') do combo:add(item) end end if combo.n > 1 then local function lookup_combo() if what == 'no_combination' or what == 'only_multiple' then return false, { 'cvt_bad_unit', unitcode } end local result = { combination = {} } local cvt = result.combination for i, v in ipairs(combo) do local success, t = lookup(parms, v, 'only_multiple', utable, fails, depth) if not success then return false, t end if i == 1 then result.utype = t.utype else local mismatch = check_mismatch(result, t) if mismatch then return false, mismatch end end cvt[i] = t end return true, result end local success, result = lookup_combo() if success or err_is_fatal then return success, result end end -- Accept any unit with an engineering notation prefix like "e6cuft" -- (million cubic feet), but not chained prefixes like "e3e6cuft", -- and not if the unit is a combination or multiple, -- and not if the unit has an offset or is a built-in. -- Only en digits are accepted. local e, exponent, baseunit = unitcode:match('^([Ee])(%d+)(.*)') if exponent then local engscale = text_code.eng_scales[exponent] if engscale then local success, result = lookup(parms, baseunit, 'no_combination', utable, fails, depth) if success and not (result.offset or result.builtin or result.engscale) then if e == 'E' then result.this_number_word = true unitcode = 'e' .. unitcode:sub(2) end result.unitcode = unitcode -- 'e6cuft' not 'cuft' result.defkey = unitcode -- key to lookup default exception result.engscale = engscale result.scale = result.scale * 10 ^ tonumber(exponent) return true, result end end end -- Look for x/y; split on right-most slash to get scale correct (x/y/z is x/y per z). local top, bottom = unitcode:match('^(.-)/([^/]+)$') if top and not unitcode:find('e%d') then -- If valid, create an automatic per unit for an "x/y" unit code. -- The unitcode must not include extraneous spaces. -- Engineering notation (apart from at start and which has been stripped before here), -- is not supported so do not make a per unit if find text like 'e3' in unitcode. local success, result = call_make_per({ per = {top, bottom} }) if success then return true, result end end if not parms.opt_no_extra and not get_range(unitcode) then -- Want the "what links here" list for the extra_module to show only cases -- where an extra unit is used, so do not require it when not needed -- or if looking up a range word which cannot be a unit. if not extra_units then local success, extra = pcall(function () return require(extra_module).extra_units end) if success and type(extra) == 'table' then extra_units = extra end end if extra_units then -- A unit in one data table might refer to a unit in the other table, so -- switch between them, relying on fails or depth to terminate loops. if not fails[unitcode] then fails[unitcode] = true local other = (utable == all_units) and extra_units or all_units local success, result = lookup(parms, unitcode, what, other, fails, depth) if success then return true, result end end end end if to_en_table then -- At fawiki it is common to translate all digits so a unit like "km2" becomes "km۲". local en_code = ustring.gsub(unitcode, '%d', to_en_table) if en_code ~= unitcode then return lookup(parms, en_code, what, utable, fails, depth) end end return false, { 'cvt_unknown', unitcode } end local function valid_number(num) -- Return true if num is a valid number. -- In Scribunto (different from some standard Lua), when expressed as a string, -- overflow or other problems are indicated with text like "inf" or "nan" -- which are regarded as invalid here (each contains "n"). if type(num) == 'number' and tostring(num):find('n', 1, true) == nil then return true end end local function hyphenated(name, parts) -- Return a hyphenated form of given name (for adjectival usage). -- The name may be linked and the target of the link must not be changed. -- Hypothetical examples: -- [[long ton|ton]] → [[long ton|ton]] (no change) -- [[tonne|long ton]] → [[tonne|long-ton]] -- [[metric ton|long ton]] → [[metric ton|long-ton]] -- [[long ton]] → [[long ton|long-ton]] -- Input can also have multiple links in a single name like: -- [[United States customary units|U.S.]] [[US gallon|gallon]] -- [[mile]]s per [[United States customary units|U.S.]] [[quart]] -- [[long ton]]s per [[short ton]] -- Assume that links cannot be nested (never like "[[abc[[def]]ghi]]"). -- This uses a simple and efficient procedure that works for most cases. -- Some units (if used) would require more, and can later think about -- adding a method to handle exceptions. -- The procedure is to replace each space with a hyphen, but -- not a space after ')' [for "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile"], and -- not spaces immediately before '(' or in '(...)' [for cases like -- "British thermal unit (ISO)" and "Calorie (International Steam Table)"]. if name:find(' ', 1, true) then if parts then local pos if name:sub(1, 1) == '(' then pos = name:find(')', 1, true) if pos then return name:sub(1, pos+1) .. name:sub(pos+2):gsub(' ', '-') end elseif name:sub(-1) == ')' then pos = name:find('(', 1, true) if pos then return name:sub(1, pos-2):gsub(' ', '-') .. name:sub(pos-1) end end return name:gsub(' ', '-') end parts = collection() for before, item, after in name:gmatch('([^[]*)(%[%[[^[]*%]%])([^[]*)') do if item:find(' ', 1, true) then local prefix local plen = item:find('|', 1, true) if plen then prefix = item:sub(1, plen) item = item:sub(plen + 1, -3) else prefix = item:sub(1, -3) .. '|' item = item:sub(3, -3) end item = prefix .. hyphenated(item, parts) .. ']]' end parts:add(before:gsub(' ', '-') .. item .. after:gsub(' ', '-')) end if parts.n == 0 then -- No link like "[[...]]" was found in the original name. parts:add(hyphenated(name, parts)) end return table.concat(parts) end return name end local function hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, inout) -- Return s, f where -- s = id, possibly modified -- f = true if hyphenated -- Possible modifications: hyphenate; prepend '-'; append mid text. if id == nil or id == '' then return '' end local mid = (inout == (parms.opt_flip and 'out' or 'in')) and parms.mid or '' if want_name then if parms.opt_adjectival then return '-' .. hyphenated(id) .. mid, true end if parms.opt_add_s and id:sub(-1) ~= 's' then id = id .. 's' -- for nowiki end end return sep .. id .. mid end local function use_minus(text) -- Return text with Unicode minus instead of '-', if present. if text:sub(1, 1) == '-' then return MINUS .. text:sub(2) end return text end local function digit_groups(parms, text, method) -- Return a numbered table of groups of digits (left-to-right, in local language). -- Parameter method is a number or nil: -- 3 for 3-digit grouping (default), or -- 2 for 3-then-2 grouping (only for digits before decimal mark). local len_right local len_left = text:find('.', 1, true) if len_left then len_right = #text - len_left len_left = len_left - 1 else len_left = #text end local twos = method == 2 and len_left > 5 local groups = collection() local run = len_left local n if run < 4 or (run == 4 and parms.opt_comma5) then if parms.opt_gaps then n = run else n = #text end elseif twos then n = run % 2 == 0 and 1 or 2 else n = run % 3 == 0 and 3 or run % 3 end while run > 0 do groups:add(n) run = run - n n = (twos and run > 3) and 2 or 3 end if len_right then if groups.n == 0 then groups:add(0) end if parms.opt_gaps and len_right > 3 then local want4 = not parms.opt_gaps3 -- true gives no gap before trailing single digit local isfirst = true run = len_right while run > 0 do n = (want4 and run == 4) and 4 or (run > 3 and 3 or run) if isfirst then isfirst = false groups[groups.n] = groups[groups.n] + 1 + n else groups:add(n) end run = run - n end else groups[groups.n] = groups[groups.n] + 1 + len_right end end local pos = 1 for i, length in ipairs(groups) do groups[i] = from_en(text:sub(pos, pos + length - 1)) pos = pos + length end return groups end function with_separator(parms, text) -- for forward declaration above -- Input text is a number in en digits with optional '.' decimal mark. -- Return an equivalent, formatted for display: -- with a custom decimal mark instead of '.', if wanted -- with thousand separators inserted, if wanted -- digits in local language -- The given text is like '123' or '123.' or '12345.6789'. -- The text has no sign (caller inserts that later, if necessary). -- When using gaps, they are inserted before and after the decimal mark. -- Separators are inserted only before the decimal mark. -- A trailing dot (as in '123.') is removed because their use appears to -- be accidental, and such a number should be shown as '123' or '123.0'. -- It is useful for convert to suppress the dot so, for example, '4000.' -- is a simple way of indicating that all the digits are significant. if text:sub(-1) == '.' then text = text:sub(1, -2) end if #text < 4 or parms.opt_nocomma or numsep == '' then return from_en(text) end local groups = digit_groups(parms, text, group_method) if parms.opt_gaps then if groups.n <= 1 then return groups[1] or '' end local nowrap = '<span style="white-space: nowrap">' local gap = '<span style="margin-left: 0.25em">' local close = '</span>' return nowrap .. groups[1] .. gap .. table.concat(groups, close .. gap, 2, groups.n) .. close .. close end return table.concat(groups, numsep) end -- An input value like 1.23e12 is displayed using scientific notation (1.23×10¹²). -- That also makes the output use scientific notation, except for small values. -- In addition, very small or very large output values use scientific notation. -- Use format(fmtpower, significand, '10', exponent) where each argument is a string. local fmtpower = '%s<span style="margin:0 .15em 0 .25em">×</span>%s^%s' local function with_exponent(parms, show, exponent) -- Return wikitext to display the implied value in scientific notation. -- Input uses en digits; output uses digits in local language. return format(fmtpower, with_separator(parms, show), from_en('10'), use_minus(from_en(tostring(exponent)))) end local function make_sigfig(value, sigfig) -- Return show, exponent that are equivalent to the result of -- converting the number 'value' (where value >= 0) to a string, -- rounded to 'sigfig' significant figures. -- The returned items are: -- show: a string of digits; no sign and no dot; -- there is an implied dot before show. -- exponent: a number (an integer) to shift the implied dot. -- Resulting value = tonumber('.' .. show) * 10^exponent. -- Examples: -- make_sigfig(23.456, 3) returns '235', 2 (.235 * 10^2). -- make_sigfig(0.0023456, 3) returns '235', -2 (.235 * 10^-2). -- make_sigfig(0, 3) returns '000', 1 (.000 * 10^1). if sigfig <= 0 then sigfig = 1 elseif sigfig > maxsigfig then sigfig = maxsigfig end if value == 0 then return string.rep('0', sigfig), 1 end local exp, fracpart = math.modf(log10(value)) if fracpart >= 0 then fracpart = fracpart - 1 exp = exp + 1 end local digits = format('%.0f', 10^(fracpart + sigfig)) if #digits > sigfig then -- Overflow (for sigfig=3: like 0.9999 rounding to "1000"; need "100"). digits = digits:sub(1, sigfig) exp = exp + 1 end assert(#digits == sigfig, 'Bug: rounded number has wrong length') return digits, exp end -- Fraction output format. local fracfmt = { { -- Like {{frac}} (fraction slash). '<span class="frac">{SIGN}<span class="num">{NUM}</span>&frasl;<span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1/2 '<span class="frac">{SIGN}{WHOLE}<span class="sr-only">+</span><span class="num">{NUM}</span>&frasl;<span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1+2/3 style = 'frac', }, { -- Like {{sfrac}} (stacked fraction, that is, horizontal bar). '<span class="sfrac tion">{SIGN}<span class="num">{NUM}</span><span class="sr-only">/</span><span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1//2 '<span class="sfrac">{SIGN}{WHOLE}<span class="sr-only">+</span><span class="tion"><span class="num">{NUM}</span><span class="sr-only">/</span><span class="den">{DEN}</span></span></span>', -- 1+2//3 style = 'sfrac', }, } local function format_fraction(parms, inout, negative, wholestr, numstr, denstr, do_spell, style) -- Return wikitext for a fraction, possibly spelled. -- Inputs use en digits and have no sign; output uses digits in local language. local wikitext if not style then style = parms.opt_fraction_horizontal and 2 or 1 end if wholestr == '' then wholestr = nil end local substitute = { SIGN = negative and MINUS or '', WHOLE = wholestr and with_separator(parms, wholestr), NUM = from_en(numstr), DEN = from_en(denstr), } wikitext = fracfmt[style][wholestr and 2 or 1]:gsub('{(%u+)}', substitute) if do_spell then if negative then if wholestr then wholestr = '-' .. wholestr else numstr = '-' .. numstr end end local s = spell_number(parms, inout, wholestr, numstr, denstr) if s then return s end end add_style(parms, fracfmt[style].style) return wikitext end local function format_number(parms, show, exponent, isnegative) -- Parameter show is a string or a table containing strings. -- Each string is a formatted number in en digits and optional '.' decimal mark. -- A table represents a fraction: integer, numerator, denominator; -- if a table is given, exponent must be nil. -- Return t where t is a table with fields: -- show = wikitext formatted to display implied value -- (digits in local language) -- is_scientific = true if show uses scientific notation -- clean = unformatted show (possibly adjusted and with inserted '.') -- (en digits) -- sign = '' or MINUS -- exponent = exponent (possibly adjusted) -- The clean and exponent fields can be used to calculate the -- rounded absolute value, if needed. -- -- The value implied by the arguments is found from: -- exponent is nil; and -- show is a string of digits (no sign), with an optional dot; -- show = '123.4' is value 123.4, '1234' is value 1234.0; -- or: -- exponent is an integer indicating where dot should be; -- show is a string of digits (no sign and no dot); -- there is an implied dot before show; -- show does not start with '0'; -- show = '1234', exponent = 3 is value 0.1234*10^3 = 123.4. -- -- The formatted result: -- * Is for an output value and is spelled if wanted and possible. -- * Includes a Unicode minus if isnegative and not spelled. -- * Uses a custom decimal mark, if wanted. -- * Has digits grouped where necessary, if wanted. -- * Uses scientific notation if requested, or for very small or large values -- (which forces result to not be spelled). -- * Has no more than maxsigfig significant digits -- (same as old template and {{#expr}}). local xhi, xlo -- these control when scientific notation (exponent) is used if parms.opt_scientific then xhi, xlo = 4, 2 -- default for output if input uses e-notation elseif parms.opt_scientific_always then xhi, xlo = 0, 0 -- always use scientific notation (experimental) else xhi, xlo = 10, 4 -- default end local sign = isnegative and MINUS or '' local maxlen = maxsigfig local tfrac if type(show) == 'table' then tfrac = show show = tfrac.wholestr assert(exponent == nil, 'Bug: exponent given with fraction') end if not tfrac and not exponent then local integer, dot, decimals = show:match('^(%d*)(%.?)(.*)') if integer == '0' or integer == '' then local zeros, figs = decimals:match('^(0*)([^0]?.*)') if #figs == 0 then if #zeros > maxlen then show = '0.' .. zeros:sub(1, maxlen) end elseif #zeros >= xlo then show = figs exponent = -#zeros elseif #figs > maxlen then show = '0.' .. zeros .. figs:sub(1, maxlen) end elseif #integer >= xhi then show = integer .. decimals exponent = #integer else maxlen = maxlen + #dot if #show > maxlen then show = show:sub(1, maxlen) end end end if exponent then local function zeros(n) return string.rep('0', n) end if #show > maxlen then show = show:sub(1, maxlen) end if exponent > xhi or exponent <= -xlo or (exponent == xhi and show ~= '1' .. zeros(xhi - 1)) then -- When xhi, xlo = 10, 4 (the default), scientific notation is used if the -- rounded value satisfies: value >= 1e9 or value < 1e-4 (1e9 = 0.1e10), -- except if show is '1000000000' (1e9), for example: -- {{convert|1000000000|m|m|sigfig=10}} → 1,000,000,000 metres (1,000,000,000 m) local significand if #show > 1 then significand = show:sub(1, 1) .. '.' .. show:sub(2) else significand = show end return { clean = '.' .. show, exponent = exponent, sign = sign, show = sign .. with_exponent(parms, significand, exponent-1), is_scientific = true, } end if exponent >= #show then show = show .. zeros(exponent - #show) -- result has no dot elseif exponent <= 0 then show = '0.' .. zeros(-exponent) .. show else show = show:sub(1, exponent) .. '.' .. show:sub(exponent+1) end end local formatted_show if tfrac then show = tostring(tfrac.value) -- to set clean in returned table formatted_show = format_fraction(parms, 'out', isnegative, tfrac.wholestr, tfrac.numstr, tfrac.denstr, parms.opt_spell_out) else if isnegative and show:match('^0.?0*$') then sign = '' -- don't show minus if result is negative but rounds to zero end formatted_show = sign .. with_separator(parms, show) if parms.opt_spell_out then formatted_show = spell_number(parms, 'out', sign .. show) or formatted_show end end return { clean = show, sign = sign, show = formatted_show, is_scientific = false, -- to avoid calling __index } end local function extract_fraction(parms, text, negative) -- If text represents a fraction, return -- value, altvalue, show, denominator -- where -- value is a number (value of the fraction in argument text) -- altvalue is an alternate interpretation of any fraction for the hands -- unit where "12.1+3/4" means 12 hands 1.75 inches -- show is a string (formatted text for display of an input value, -- and is spelled if wanted and possible) -- denominator is value of the denominator in the fraction -- Otherwise, return nil. -- Input uses en digits and '.' decimal mark (input has been translated). -- Output uses digits in local language and local decimal mark, if any. ------------------------------------------------------------------------ -- Originally this function accepted x+y/z where x, y, z were any valid -- numbers, possibly with a sign. For example '1.23e+2+1.2/2.4' = 123.5, -- and '2-3/8' = 1.625. However, such usages were found to be errors or -- misunderstandings, so since August 2014 the following restrictions apply: -- x (if present) is an integer or has a single digit after decimal mark -- y and z are unsigned integers -- e-notation is not accepted -- The overall number can start with '+' or '-' (so '12+3/4' and '+12+3/4' -- and '-12-3/4' are valid). -- Any leading negative sign is removed by the caller, so only inputs -- like the following are accepted here (may have whitespace): -- negative = false false true (there was a leading '-') -- text = '2/3' '+2/3' '2/3' -- text = '1+2/3' '+1+2/3' '1-2/3' -- text = '12.3+1/2' '+12.3+1/2' '12.3-1/2' -- Values like '12.3+1/2' are accepted, but are intended only for use -- with the hands unit (not worth adding code to enforce that). ------------------------------------------------------------------------ local leading_plus, prefix, numstr, slashes, denstr = text:match('^%s*(%+?)%s*(.-)%s*(%d+)%s*(/+)%s*(%d+)%s*$') if not leading_plus then -- Accept a single U+2044 fraction slash because that may be pasted. leading_plus, prefix, numstr, denstr = text:match('^%s*(%+?)%s*(.-)%s*(%d+)%s*⁄%s*(%d+)%s*$') slashes = '/' end local numerator = tonumber(numstr) local denominator = tonumber(denstr) if numerator == nil or denominator == nil or (negative and leading_plus ~= '') then return nil end local whole, wholestr if prefix == '' then wholestr = '' whole = 0 else -- Any prefix must be like '12+' or '12-' (whole number and fraction sign); -- '12.3+' and '12.3-' are also accepted (single digit after decimal point) -- because '12.3+1/2 hands' is valid (12 hands 3½ inches). local num1, num2, frac_sign = prefix:match('^(%d+)(%.?%d?)%s*([+%-])$') if num1 == nil then return nil end if num2 == '' then -- num2 must be '' or like '.1' but not '.' or '.12' wholestr = num1 else if #num2 ~= 2 then return nil end wholestr = num1 .. num2 end if frac_sign ~= (negative and '-' or '+') then return nil end whole = tonumber(wholestr) if whole == nil then return nil end end local value = whole + numerator / denominator if not valid_number(value) then return nil end local altvalue = whole + numerator / (denominator * 10) local style = #slashes -- kludge: 1 or 2 slashes can be used to select style if style > 2 then style = 2 end local wikitext = format_fraction(parms, 'in', negative, leading_plus .. wholestr, numstr, denstr, parms.opt_spell_in, style) return value, altvalue, wikitext, denominator end local function extract_number(parms, text, another, no_fraction) -- Return true, info if can extract a number from text, -- where info is a table with the result, -- or return false, t where t is an error message table. -- Input can use en digits or digits in local language and can -- have references at the end. Accepting references is intended -- for use in infoboxes with a field for a value passed to convert. -- Parameter another = true if the expected value is not the first. -- Before processing, the input text is cleaned: -- * Any thousand separators (valid or not) are removed. -- * Any sign is replaced with '-' (if negative) or '' (otherwise). -- That replaces Unicode minus with '-'. -- If successful, the returned info table contains named fields: -- value = a valid number -- altvalue = a valid number, usually same as value but different -- if fraction used (for hands unit) -- singular = true if value is 1 or -1 (to use singular form of units) -- clean = cleaned text with any separators and sign removed -- (en digits and '.' decimal mark) -- show = text formatted for output, possibly with ref strip markers -- (digits in local language and custom decimal mark) -- The resulting show: -- * Is for an input value and is spelled if wanted and possible. -- * Has a rounded value, if wanted. -- * Has digits grouped where necessary, if wanted. -- * If negative, a Unicode minus is used; otherwise the sign is -- '+' (if the input text used '+'), or is '' (if no sign in input). text = strip(text or '') local reference local pos = text:find('\127', 1, true) if pos then local before = text:sub(1, pos - 1) local remainder = text:sub(pos) local refs = {} while #remainder > 0 do local ref, spaces ref, spaces, remainder = remainder:match('^(\127[^\127]*UNIQ[^\127]*%-ref[^\127]*\127)(%s*)(.*)') if ref then table.insert(refs, ref) else refs = {} break end end if #refs > 0 then text = strip(before) reference = table.concat(refs) end end local clean = to_en(text, parms) if clean == '' then return false, { another and 'cvt_no_num2' or 'cvt_no_num' } end local isnegative, propersign = false, '' -- most common case local singular, show, denominator local value = tonumber(clean) local altvalue if value then local sign = clean:sub(1, 1) if sign == '+' or sign == '-' then propersign = (sign == '+') and '+' or MINUS clean = clean:sub(2) end if value < 0 then isnegative = true value = -value end else local valstr for _, prefix in ipairs({ '-', MINUS, '&minus;' }) do -- Including '-' sets isnegative in case input is a fraction like '-2-3/4'. local plen = #prefix if clean:sub(1, plen) == prefix then valstr = clean:sub(plen + 1) if valstr:match('^%s') then -- "- 1" is invalid but "-1 - 1/2" is ok return false, { 'cvt_bad_num', text } end break end end if valstr then isnegative = true propersign = MINUS clean = valstr value = tonumber(clean) end if value == nil then if not no_fraction then value, altvalue, show, denominator = extract_fraction(parms, clean, isnegative) end if value == nil then return false, { 'cvt_bad_num', text } end if value <= 1 then singular = true -- for example, "½ mile" or "one half mile" (singular unit) end end end if not valid_number(value) then -- for example, "1e310" may overflow return false, { 'cvt_invalid_num' } end if show == nil then -- clean is a non-empty string with no spaces, and does not represent a fraction, -- and value = tonumber(clean) is a number >= 0. -- If the input uses e-notation, show will be displayed using a power of ten, but -- we use the number as given so it might not be normalized scientific notation. -- The input value is spelled if specified so any e-notation is ignored; -- that allows input like 2e6 to be spelled as "two million" which works -- because the spell module converts '2e6' to '2000000' before spelling. local function rounded(value, default, exponent) local precision = parms.opt_ri if precision then local fmt = '%.' .. format('%d', precision) .. 'f' local result = fmt:format(tonumber(value) + 2e-14) -- fudge for some common cases of bad rounding if not exponent then singular = (tonumber(result) == 1) end return result end return default end singular = (value == 1) local scientific local significand, exponent = clean:match('^([%d.]+)[Ee]([+%-]?%d+)') if significand then show = with_exponent(parms, rounded(significand, significand, exponent), exponent) scientific = true else show = with_separator(parms, rounded(value, clean)) end show = propersign .. show if parms.opt_spell_in then show = spell_number(parms, 'in', propersign .. rounded(value, clean)) or show scientific = false end if scientific then parms.opt_scientific = true end end if isnegative and (value ~= 0) then value = -value altvalue = -(altvalue or value) end return true, { value = value, altvalue = altvalue or value, singular = singular, clean = clean, show = show .. (reference or ''), denominator = denominator, } end local function get_number(text) -- Return v, f where: -- v = nil (text is not a number) -- or -- v = value of text (text is a number) -- f = true if value is an integer -- Input can use en digits or digits in local language or separators, -- but no Unicode minus, and no fraction. if text then local number = tonumber(to_en(text)) if number then local _, fracpart = math.modf(number) return number, (fracpart == 0) end end end local function gcd(a, b) -- Return the greatest common denominator for the given values, -- which are known to be positive integers. if a > b then a, b = b, a end if a <= 0 then return b end local r = b % a if r <= 0 then return a end if r == 1 then return 1 end return gcd(r, a) end local function fraction_table(value, denominator) -- Return value as a string or a table: -- * If result is a string, there is no fraction, and the result -- is value formatted as a string of en digits. -- * If result is a table, it represents a fraction with named fields: -- wholestr, numstr, denstr (strings of en digits for integer, numerator, denominator). -- The result is rounded to the nearest multiple of (1/denominator). -- If the multiple is zero, no fraction is included. -- No fraction is included if value is very large as the fraction would -- be unhelpful, particularly if scientific notation is required. -- Input value is a non-negative number. -- Input denominator is a positive integer for the desired fraction. if value <= 0 then return '0' end if denominator <= 0 or value > 1e8 then return format('%.2f', value) end local integer, decimals = math.modf(value) local numerator = floor((decimals * denominator) + 0.5 + 2e-14) -- add fudge for some common cases of bad rounding if numerator >= denominator then integer = integer + 1 numerator = 0 end local wholestr = tostring(integer) if numerator > 0 then local div = gcd(numerator, denominator) if div > 1 then numerator = numerator / div denominator = denominator / div end return { wholestr = (integer > 0) and wholestr or '', numstr = tostring(numerator), denstr = tostring(denominator), value = value, } end return wholestr end local function preunits(count, preunit1, preunit2) -- If count is 1: -- ignore preunit2 -- return p1 -- else: -- preunit1 is used for preunit2 if the latter is empty -- return p1, p2 -- where: -- p1 is text to insert before the input unit -- p2 is text to insert before the output unit -- p1 or p2 may be nil to mean "no preunit" -- Using '+' gives output like "5+ feet" (no space before, but space after). local function withspace(text, wantboth) -- Return text with space before and, if wantboth, after. -- However, no space is added if there is a space or '&nbsp;' or '-' -- at that position ('-' is for adjectival text). -- There is also no space if text starts with '&' -- (e.g. '&deg;' would display a degree symbol with no preceding space). local char = text:sub(1, 1) if char == '&' then return text -- an html entity can be used to specify the exact display end if not (char == ' ' or char == '-' or char == '+') then text = ' ' .. text end if wantboth then char = text:sub(-1, -1) if not (char == ' ' or char == '-' or text:sub(-6, -1) == '&nbsp;') then text = text .. ' ' end end return text end local PLUS = '+ ' preunit1 = preunit1 or '' local trim1 = strip(preunit1) if count == 1 then if trim1 == '' then return nil end if trim1 == '+' then return PLUS end return withspace(preunit1, true) end preunit1 = withspace(preunit1) preunit2 = preunit2 or '' local trim2 = strip(preunit2) if trim1 == '+' then if trim2 == '' or trim2 == '+' then return PLUS, PLUS end preunit1 = PLUS end if trim2 == '' then if trim1 == '' then return nil, nil end preunit2 = preunit1 elseif trim2 == '+' then preunit2 = PLUS elseif trim2 == '&#32;' then -- trick to make preunit2 empty preunit2 = nil else preunit2 = withspace(preunit2) end return preunit1, preunit2 end local function range_text(range, want_name, parms, before, after, inout, options) -- Return before .. rtext .. after -- where rtext is the text that separates two values in a range. local rtext, adj_text, exception options = options or {} if type(range) == 'table' then -- Table must specify range text for ('off' and 'on') or ('input' and 'output'), -- and may specify range text for 'adj=on', -- and may specify exception = true. rtext = range[want_name and 'off' or 'on'] or range[((inout == 'in') == (parms.opt_flip == true)) and 'output' or 'input'] adj_text = range['adj'] exception = range['exception'] else rtext = range end if parms.opt_adjectival then if want_name or (exception and parms.abbr_org == 'on') then rtext = adj_text or rtext:gsub(' ', '-'):gsub('&nbsp;', '-') end end if rtext == '–' and (options.spaced or after:sub(1, #MINUS) == MINUS) then rtext = '&nbsp;– ' end return before .. rtext .. after end local function get_composite(parms, iparm, in_unit_table) -- Look for a composite input unit. For example, {{convert|1|yd|2|ft|3|in}} -- would result in a call to this function with -- iparm = 3 (parms[iparm] = "2", just after the first unit) -- in_unit_table = (unit table for "yd"; contains value 1 for number of yards) -- Return true, iparm, unit where -- iparm = index just after the composite units (7 in above example) -- unit = composite unit table holding all input units, -- or return true if no composite unit is present in parms, -- or return false, t where t is an error message table. local default, subinfo local composite_units, count = { in_unit_table }, 1 local fixups = {} local total = in_unit_table.valinfo[1].value local subunit = in_unit_table while subunit.subdivs do -- subdivs is nil or a table of allowed subdivisions local subcode = strip(parms[iparm+1]) local subdiv = subunit.subdivs[subcode] or subunit.subdivs[(all_units[subcode] or {}).target] if not subdiv then break end local success success, subunit = lookup(parms, subcode, 'no_combination') if not success then return false, subunit end -- should never occur success, subinfo = extract_number(parms, parms[iparm]) if not success then return false, subinfo end iparm = iparm + 2 subunit.inout = 'in' subunit.valinfo = { subinfo } -- Recalculate total as a number of subdivisions. -- subdiv[1] = number of subdivisions per previous unit (integer > 1). total = total * subdiv[1] + subinfo.value if not default then -- set by the first subdiv with a default defined default = subdiv.default end count = count + 1 composite_units[count] = subunit if subdiv.unit or subdiv.name then fixups[count] = { unit = subdiv.unit, name = subdiv.name, valinfo = subunit.valinfo } end end if count == 1 then return true -- no error and no composite unit end for i, fixup in pairs(fixups) do local unit = fixup.unit local name = fixup.name if not unit or (count > 2 and name) then composite_units[i].fixed_name = name else local success, alternate = lookup(parms, unit, 'no_combination') if not success then return false, alternate end -- should never occur alternate.inout = 'in' alternate.valinfo = fixup.valinfo composite_units[i] = alternate end end return true, iparm, { utype = in_unit_table.utype, scale = subunit.scale, -- scale of last (least significant) unit valinfo = { { value = total, clean = subinfo.clean, denominator = subinfo.denominator } }, composite = composite_units, default = default or in_unit_table.default } end local function translate_parms(parms, kv_pairs) -- Update fields in parms by translating each key:value in kv_pairs to terms -- used by this module (may involve translating from local language to English). -- Also, checks are performed which may display warnings, if enabled. -- Return true if successful or return false, t where t is an error message table. currency_text = nil -- local testing can hold module in memory; must clear globals if kv_pairs.adj and kv_pairs.sing then -- For enwiki (before translation), warn if attempt to use adj and sing -- as the latter is a deprecated alias for the former. if kv_pairs.adj ~= kv_pairs.sing and kv_pairs.sing ~= '' then add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', 'sing=' .. kv_pairs.sing) end kv_pairs.sing = nil end kv_pairs.comma = kv_pairs.comma or config.comma -- for plwiki who want default comma=5 for loc_name, loc_value in pairs(kv_pairs) do local en_name = text_code.en_option_name[loc_name] if en_name then local en_value = text_code.en_option_value[en_name] if en_value == 'INTEGER' then -- altitude_ft, altitude_m, frac, sigfig en_value = nil if loc_value == '' then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) else local minimum local number, is_integer = get_number(loc_value) if en_name == 'sigfig' then minimum = 1 elseif en_name == 'frac' then minimum = 2 if number and number < 0 then parms.opt_fraction_horizontal = true number = -number end else minimum = -1e6 end if number and is_integer and number >= minimum then en_value = number else local m if en_name == 'frac' then m = 'cvt_bad_frac' elseif en_name == 'sigfig' then m = 'cvt_bad_sigfig' else m = 'cvt_bad_altitude' end add_warning(parms, 1, m, loc_name .. '=' .. loc_value) end end elseif en_value == 'TEXT' then -- $, input, qid, qual, stylein, styleout, tracking en_value = loc_value ~= '' and loc_value or nil -- accept non-empty user text with no validation if not en_value and (en_name == '$' or en_name == 'qid' or en_name == 'qual') then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) elseif en_name == '$' then -- Value should be a single character like "€" for the euro currency symbol, but anything is accepted. currency_text = (loc_value == 'euro') and '€' or loc_value elseif en_name == 'error' then -- May have something like {{convert|...|error=x}} which will return the -- conversion result if successful, or x if not (no error return). parms.error_text = loc_value -- keep value because parms.error is nil if loc_value == '' parms.opt_no_extra = true elseif en_name == 'input' then -- May have something like {{convert|input=}} (empty input) if source is an infobox -- with optional fields. In that case, want to output nothing rather than an error. parms.input_text = loc_value -- keep value because parms.input is nil if loc_value == '' end else en_value = en_value[loc_value] if en_value and en_value:sub(-1) == '?' then en_value = en_value:sub(1, -2) add_warning(parms, -1, 'cvt_deprecated', loc_name .. '=' .. loc_value) end if en_value == nil then if loc_value == '' then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) else add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', loc_name .. '=' .. loc_value) end elseif en_value == '' then en_value = nil -- an ignored option like adj=off elseif type(en_value) == 'string' and en_value:sub(1, 4) == 'opt_' then for _, v in ipairs(split(en_value, ',')) do local lhs, rhs = v:match('^(.-)=(.+)$') if rhs then parms[lhs] = tonumber(rhs) or rhs else parms[v] = true end end en_value = nil end end parms[en_name] = en_value else add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', loc_name .. '=' .. loc_value) end end local abbr_entered = parms.abbr local cfg_abbr = config.abbr if cfg_abbr then -- Don't warn if invalid because every convert would show that warning. if cfg_abbr == 'on always' then parms.abbr = 'on' elseif cfg_abbr == 'off always' then parms.abbr = 'off' elseif parms.abbr == nil then if cfg_abbr == 'on default' then parms.abbr = 'on' elseif cfg_abbr == 'off default' then parms.abbr = 'off' end end end if parms.abbr then if parms.abbr == 'unit' then parms.abbr = 'on' parms.number_word = true end parms.abbr_org = parms.abbr -- original abbr, before any flip elseif parms.opt_hand_hh then parms.abbr_org = 'on' parms.abbr = 'on' else parms.abbr = 'out' -- default is to abbreviate output only (use symbol, not name) end if parms.opt_order_out then -- Disable options that do not work in a useful way with order=out. parms.opt_flip = nil -- override adj=flip parms.opt_spell_in = nil parms.opt_spell_out = nil parms.opt_spell_upper = nil end if parms.opt_spell_out and not abbr_entered then parms.abbr = 'off' -- should show unit name when spelling the output value end if parms.opt_flip then local function swap_in_out(option) local value = parms[option] if value == 'in' then parms[option] = 'out' elseif value == 'out' then parms[option] = 'in' end end swap_in_out('abbr') swap_in_out('lk') if parms.opt_spell_in and not parms.opt_spell_out then -- For simplicity, and because it does not appear to be needed, -- user cannot set an option to spell the output only. parms.opt_spell_in = nil parms.opt_spell_out = true end end if parms.opt_spell_upper then parms.spell_upper = parms.opt_flip and 'out' or 'in' end if parms.opt_table or parms.opt_tablecen then if abbr_entered == nil and parms.lk == nil then parms.opt_values = true end parms.table_align = parms.opt_table and 'right' or 'center' end if parms.table_align or parms.opt_sortable_on then parms.need_table_or_sort = true end local disp_joins = text_code.disp_joins local default_joins = disp_joins['b'] parms.join_between = default_joins[3] or '; ' local disp = parms.disp if disp == nil then -- special case for the most common setting parms.joins = default_joins elseif disp == 'x' then -- Later, parms.joins is set from the input parameters. else -- Old template does this. local abbr = parms.abbr if disp == 'slash' then if abbr_entered == nil then disp = 'slash-nbsp' elseif abbr == 'in' or abbr == 'out' then disp = 'slash-sp' else disp = 'slash-nosp' end elseif disp == 'sqbr' then if abbr == 'on' then disp = 'sqbr-nbsp' else disp = 'sqbr-sp' end end parms.joins = disp_joins[disp] or default_joins parms.join_between = parms.joins[3] or parms.join_between parms.wantname = parms.joins.wantname end if (en_default and not parms.opt_lang_local and (parms[1] or ''):find('%d')) or parms.opt_lang_en then from_en_table = nil end if en_default and from_en_table then -- For hiwiki: localized symbol/name is defined with the US symbol/name field, -- and is used if output uses localized numbers. parms.opt_sp_us = true end return true end local function get_values(parms) -- If successful, update parms and return true, v, i where -- v = table of input values -- i = index to next entry in parms after those processed here -- or return false, t where t is an error message table. local valinfo = collection() -- numbered table of input values local range = collection() -- numbered table of range items (having, for example, 2 range items requires 3 input values) local had_nocomma -- true if removed "nocomma" kludge from second parameter (like "tonocomma") local parm2 = strip(parms[2]) if parm2 and parm2:sub(-7, -1) == 'nocomma' then parms[2] = strip(parm2:sub(1, -8)) parms.opt_nocomma = true had_nocomma = true end local function extractor(i) -- If the parameter is not a value, try unpacking it as a range ("1-23" for "1 to 23"). -- However, "-1-2/3" is a negative fraction (-1⅔), so it must be extracted first. -- Do not unpack a parameter if it is like "3-1/2" which is sometimes incorrectly -- used instead of "3+1/2" (and which should not be interpreted as "3 to ½"). -- Unpacked items are inserted into the parms table. -- The tail recursion allows combinations like "1x2 to 3x4". local valstr = strip(parms[i]) -- trim so any '-' as a negative sign will be at start local success, result = extract_number(parms, valstr, i > 1) if not success and valstr and i < 20 then -- check i to limit abuse local lhs, sep, rhs = valstr:match('^(%S+)%s+(%S+)%s+(%S.*)') if lhs and not (sep == '-' and rhs:match('/')) then if sep:find('%d') then return success, result -- to reject {{convert|1 234 567|m}} with a decent message (en only) end parms[i] = rhs table.insert(parms, i, sep) table.insert(parms, i, lhs) return extractor(i) end if not valstr:match('%-.*/') then for _, sep in ipairs(text_code.ranges.words) do local start, stop = valstr:find(sep, 2, true) -- start at 2 to skip any negative sign for range '-' if start then parms[i] = valstr:sub(stop + 1) table.insert(parms, i, sep) table.insert(parms, i, valstr:sub(1, start - 1)) return extractor(i) end end end end return success, result end local i = 1 local is_change while true do local success, info = extractor(i) -- need to set parms.opt_nocomma before calling this if not success then return false, info end i = i + 1 if is_change then info.is_change = true -- value is after "±" and so is a change (significant for range like {{convert|5|±|5|°C}}) is_change = nil end valinfo:add(info) local range_item = get_range(strip(parms[i])) if not range_item then break end i = i + 1 range:add(range_item) if type(range_item) == 'table' then -- For range "x", if append unit to some values, append it to all. parms.in_range_x = parms.in_range_x or range_item.in_range_x parms.out_range_x = parms.out_range_x or range_item.out_range_x parms.abbr_range_x = parms.abbr_range_x or range_item.abbr_range_x is_change = range_item.is_range_change end end if range.n > 0 then if range.n > 30 then -- limit abuse, although 4 is a more likely upper limit return false, { 'cvt_invalid_num' } -- misleading message but it will do end parms.range = range elseif had_nocomma then return false, { 'cvt_unknown', parm2 } end return true, valinfo, i end local function simple_get_values(parms) -- If input is like "{{convert|valid_value|valid_unit|...}}", -- return true, i, in_unit, in_unit_table -- i = index in parms of what follows valid_unit, if anything. -- The valid_value is not negative and does not use a fraction, and -- no options requiring further processing of the input are used. -- Otherwise, return nothing or return false, parm1 for caller to interpret. -- Testing shows this function is successful for 96% of converts in articles, -- and that on average it speeds up converts by 8%. local clean = to_en(strip(parms[1] or ''), parms) if parms.opt_ri or parms.opt_spell_in or #clean > 10 or not clean:match('^[0-9.]+$') then return false, clean end local value = tonumber(clean) if not value then return end local info = { value = value, altvalue = value, singular = (value == 1), clean = clean, show = with_separator(parms, clean), } local in_unit = strip(parms[2]) local success, in_unit_table = lookup(parms, in_unit, 'no_combination') if not success then return end in_unit_table.valinfo = { info } return true, 3, in_unit, in_unit_table end local function wikidata_call(parms, operation, ...) -- Return true, s where s is the result of a Wikidata operation, -- or return false, t where t is an error message table. local function worker(...) wikidata_code = wikidata_code or require(wikidata_module) wikidata_data = wikidata_data or mw.loadData(wikidata_data_module) return wikidata_code[operation](wikidata_data, ...) end local success, status, result = pcall(worker, ...) if success then return status, result end if parms.opt_sortable_debug then -- Use debug=yes to crash if an error while accessing Wikidata. error('Error accessing Wikidata: ' .. status, 0) end return false, { 'cvt_wd_fail' } end local function get_parms(parms, args) -- If successful, update parms and return true, unit where -- parms is a table of all arguments passed to the template -- converted to named arguments, and -- unit is the input unit table; -- or return false, t where t is an error message table. -- For special processing (not a convert), can also return -- true, wikitext where wikitext is the final result. -- The returned input unit table may be for a fake unit using the specified -- unit code as the symbol and name, and with bad_mcode = message code table. -- MediaWiki removes leading and trailing whitespace from the values of -- named arguments. However, the values of numbered arguments include any -- whitespace entered in the template, and whitespace is used by some -- parameters (example: the numbered parameters associated with "disp=x"). local kv_pairs = {} -- table of input key:value pairs where key is a name; needed because cannot iterate parms and add new fields to it for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' or k == 'test' then -- parameter "test" is reserved for testing and is not translated parms[k] = v else kv_pairs[k] = v end end if parms.test == 'wikidata' then local ulookup = function (ucode) -- Use empty table for parms so it does not accumulate results when used repeatedly. return lookup({}, ucode, 'no_combination') end return wikidata_call(parms, '_listunits', ulookup) end local success, msg = translate_parms(parms, kv_pairs) if not success then return false, msg end if parms.input then success, msg = wikidata_call(parms, '_adjustparameters', parms, 1) if not success then return false, msg end end local success, i, in_unit, in_unit_table = simple_get_values(parms) if not success then if type(i) == 'string' and i:match('^NNN+$') then -- Some infoboxes have examples like {{convert|NNN|m}} (3 or more "N"). -- Output an empty string for these. return false, { 'cvt_no_output' } end local valinfo success, valinfo, i = get_values(parms) if not success then return false, valinfo end in_unit = strip(parms[i]) i = i + 1 success, in_unit_table = lookup(parms, in_unit, 'no_combination') if not success then in_unit = in_unit or '' if parms.opt_ignore_error then -- display given unit code with no error (for use with {{val}}) in_unit_table = '' -- suppress error message and prevent processing of output unit end in_unit_table = setmetatable({ symbol = in_unit, name2 = in_unit, utype = in_unit, scale = 1, default = '', defkey = '', linkey = '', bad_mcode = in_unit_table }, unit_mt) end in_unit_table.valinfo = valinfo end if parms.test == 'msg' then -- Am testing the messages produced when no output unit is specified, and -- the input unit has a missing or invalid default. -- Set two units for testing that. -- LATER: Remove this code. if in_unit == 'chain' then in_unit_table.default = nil -- no default elseif in_unit == 'rd' then in_unit_table.default = "ft!X!m" -- an invalid expression end end in_unit_table.inout = 'in' -- this is an input unit if not parms.range then local success, inext, composite_unit = get_composite(parms, i, in_unit_table) if not success then return false, inext end if composite_unit then in_unit_table = composite_unit i = inext end end if in_unit_table.builtin == 'mach' then -- As with old template, a number following Mach as the input unit is the altitude. -- That is deprecated: should use altitude_ft=NUMBER or altitude_m=NUMBER. local success, info success = tonumber(parms[i]) -- this will often work and will give correct result for values like 2e4 without forcing output scientific notation if success then info = { value = success } else success, info = extract_number(parms, parms[i], false, true) end if success then i = i + 1 in_unit_table.altitude = info.value end end local word = strip(parms[i]) i = i + 1 local precision, is_bad_precision local function set_precision(text) local number, is_integer = get_number(text) if number then if is_integer then precision = number else precision = text is_bad_precision = true end return true -- text was used for precision, good or bad end end if word and not set_precision(word) then parms.out_unit = parms.out_unit or word if set_precision(strip(parms[i])) then i = i + 1 end end if parms.opt_adj_mid then word = parms[i] i = i + 1 if word then -- mid-text words if word:sub(1, 1) == '-' then parms.mid = word else parms.mid = ' ' .. word end end end if parms.opt_one_preunit then parms[parms.opt_flip and 'preunit2' or 'preunit1'] = preunits(1, parms[i]) i = i + 1 end if parms.disp == 'x' then -- Following is reasonably compatible with the old template. local first = parms[i] or '' local second = parms[i+1] or '' i = i + 2 if strip(first) == '' then -- user can enter '&#32;' rather than ' ' to avoid the default first = ' [&nbsp;' .. first second = '&nbsp;]' .. second end parms.joins = { first, second } elseif parms.opt_two_preunits then local p1, p2 = preunits(2, parms[i], parms[i+1]) i = i + 2 if parms.preunit1 then -- To simplify documentation, allow unlikely use of adj=pre with disp=preunit -- (however, an output unit must be specified with adj=pre and with disp=preunit). parms.preunit1 = parms.preunit1 .. p1 parms.preunit2 = p2 else parms.preunit1, parms.preunit2 = p1, p2 end end if precision == nil then if set_precision(strip(parms[i])) then i = i + 1 end end if is_bad_precision then add_warning(parms, 1, 'cvt_bad_prec', precision) else parms.precision = precision end for j = i, i + 3 do local parm = parms[j] -- warn if find a non-empty extraneous parameter if parm and parm:match('%S') then add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', parm) break end end return true, in_unit_table end local function record_default_precision(parms, out_current, precision) -- If necessary, adjust parameters and return a possibly adjusted precision. -- When converting a range of values where a default precision is required, -- that default is calculated for each value because the result sometimes -- depends on the precise input and output values. This function may cause -- the entire convert process to be repeated in order to ensure that the -- same default precision is used for each individual convert. -- If that were not done, a range like 1000 to 1000.4 may give poor results -- because the first output could be heavily rounded, while the second is not. -- For range 1000.4 to 1000, this function can give the second convert the -- same default precision that was used for the first. if not parms.opt_round_each then local maxdef = out_current.max_default_precision if maxdef then if maxdef < precision then parms.do_convert_again = true out_current.max_default_precision = precision else precision = out_current.max_default_precision end else out_current.max_default_precision = precision end end return precision end local function default_precision(parms, invalue, inclean, denominator, outvalue, in_current, out_current, extra) -- Return a default value for precision (an integer like 2, 0, -2). -- If denominator is not nil, it is the value of the denominator in inclean. -- Code follows procedures used in old template. local fudge = 1e-14 -- {{Order of magnitude}} adds this, so we do too local prec, minprec, adjust local subunit_ignore_trailing_zero local subunit_more_precision -- kludge for "in" used in input like "|2|ft|6|in" local composite = in_current.composite if composite then subunit_ignore_trailing_zero = true -- input "|2|st|10|lb" has precision 0, not -1 if composite[#composite].exception == 'subunit_more_precision' then subunit_more_precision = true -- do not use standard precision with input like "|2|ft|6|in" end end if denominator and denominator > 0 then prec = math.max(log10(denominator), 1) else -- Count digits after decimal mark, handling cases like '12.345e6'. local exponent local integer, dot, decimals, expstr = inclean:match('^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)') local e = expstr:sub(1, 1) if e == 'e' or e == 'E' then exponent = tonumber(expstr:sub(2)) end if dot == '' then prec = subunit_ignore_trailing_zero and 0 or -integer:match('0*$'):len() else prec = #decimals end if exponent then -- So '1230' and '1.23e3' both give prec = -1, and '0.00123' and '1.23e-3' give 5. prec = prec - exponent end end if in_current.istemperature and out_current.istemperature then -- Converting between common temperatures (°C, °F, °R, K); not keVT. -- Kelvin value can be almost zero, or small but negative due to precision problems. -- Also, an input value like -300 C (below absolute zero) gives negative kelvins. -- Calculate minimum precision from absolute value. adjust = 0 local kelvin = abs((invalue - in_current.offset) * in_current.scale) if kelvin < 1e-8 then -- assume nonzero due to input or calculation precision problem minprec = 2 else minprec = 2 - floor(log10(kelvin) + fudge) -- 3 sigfigs in kelvin end else if invalue == 0 or outvalue <= 0 then -- We are never called with a negative outvalue, but it might be zero. -- This is special-cased to avoid calculation exceptions. return record_default_precision(parms, out_current, 0) end if out_current.exception == 'integer_more_precision' and floor(invalue) == invalue then -- With certain output units that sometimes give poor results -- with default rounding, use more precision when the input -- value is equal to an integer. An example of a poor result -- is when input 50 gives a smaller output than input 49.5. -- Experiment shows this helps, but it does not eliminate all -- surprises because it is not clear whether "50" should be -- interpreted as "from 45 to 55" or "from 49.5 to 50.5". adjust = -log10(in_current.scale) elseif subunit_more_precision then -- Conversion like "{{convert|6|ft|1|in|cm}}" (where subunit is "in") -- has a non-standard adjust value, to give more output precision. adjust = log10(out_current.scale) + 2 else adjust = log10(abs(invalue / outvalue)) end adjust = adjust + log10(2) -- Ensure that the output has at least two significant figures. minprec = 1 - floor(log10(outvalue) + fudge) end if extra then adjust = extra.adjust or adjust minprec = extra.minprec or minprec end return record_default_precision(parms, out_current, math.max(floor(prec + adjust), minprec)) end local function convert(parms, invalue, info, in_current, out_current) -- Convert given input value from one unit to another. -- Return output_value (a number) if a simple convert, or -- return f, t where -- f = true, t = table of information with results, or -- f = false, t = error message table. local inscale = in_current.scale local outscale = out_current.scale if not in_current.iscomplex and not out_current.iscomplex then return invalue * (inscale / outscale) -- minimize overhead for most common case end if in_current.invert or out_current.invert then -- Inverted units, such as inverse length, inverse time, or -- fuel efficiency. Built-in units do not have invert set. if (in_current.invert or 1) * (out_current.invert or 1) < 0 then return 1 / (invalue * inscale * outscale) end return invalue * (inscale / outscale) elseif in_current.offset then -- Temperature (there are no built-ins for this type of unit). if info.is_change then return invalue * (inscale / outscale) end return (invalue - in_current.offset) * (inscale / outscale) + out_current.offset else -- Built-in unit. local in_builtin = in_current.builtin local out_builtin = out_current.builtin if in_builtin and out_builtin then if in_builtin == out_builtin then return invalue end -- There are no cases (yet) where need to convert from one -- built-in unit to another, so this should never occur. return false, { 'cvt_bug_convert' } end if in_builtin == 'mach' or out_builtin == 'mach' then -- Should check that only one altitude is given but am planning to remove -- in_current.altitude (which can only occur when Mach is the input unit), -- and out_current.altitude cannot occur. local alt = parms.altitude_ft or in_current.altitude if not alt and parms.altitude_m then alt = parms.altitude_m / 0.3048 -- 1 ft = 0.3048 m end local spd = speed_of_sound(alt) if in_builtin == 'mach' then inscale = spd return invalue * (inscale / outscale) end outscale = spd local adjust = 0.1 / inscale return true, { outvalue = invalue * (inscale / outscale), adjust = log10(adjust) + log10(2), } elseif in_builtin == 'hand' then -- 1 hand = 4 inches; 1.2 hands = 6 inches. -- Decimals of a hand are only defined for the first digit, and -- the first fractional digit should be a number of inches (1, 2 or 3). -- However, this code interprets the entire fractional part as the number -- of inches / 10 (so 1.75 inches would be 0.175 hands). -- A value like 12.3 hands is exactly 12*4 + 3 inches; base default precision on that. local integer, fracpart = math.modf(invalue) local inch_value = 4 * integer + 10 * fracpart -- equivalent number of inches local factor = inscale / outscale if factor == 4 then -- Am converting to inches: show exact result, and use "inches" not "in" by default. if parms.abbr_org == nil then out_current.usename = true end local show = format('%g', abs(inch_value)) -- show and clean are unsigned if not show:find('e', 1, true) then return true, { invalue = inch_value, outvalue = inch_value, clean = show, show = show, } end end local outvalue = (integer + 2.5 * fracpart) * factor local fracstr = info.clean:match('%.(.*)') or '' local fmt if fracstr == '' then fmt = '%.0f' else fmt = '%.' .. format('%d', #fracstr - 1) .. 'f' end return true, { invalue = inch_value, clean = format(fmt, inch_value), outvalue = outvalue, minprec = 0, } end end return false, { 'cvt_bug_convert' } -- should never occur end local function user_style(parms, i) -- Return text for a user-specified style for a table cell, or '' if none, -- given i = 1 (input style) or 2 (output style). local style = parms[(i == 1) and 'stylein' or 'styleout'] if style then style = style:gsub('"', '') if style ~= '' then if style:sub(-1) ~= ';' then style = style .. ';' end return style end end return '' end local function make_table_or_sort(parms, invalue, info, in_current, scaled_top) -- Set options to handle output for a table or a sort key, or both. -- The text sort key is based on the value resulting from converting -- the input to a fake base unit with scale = 1, and other properties -- required for a conversion derived from the input unit. -- For other modules, return the sort key in a hidden span element, and -- the scaled value used to generate the sort key. -- If scaled_top is set, it is the scaled value of the numerator of a per unit -- to be combined with this unit (the denominator) to make the sort key. -- Scaling only works with units that convert with a factor (not temperature). local sortkey, scaled_value if parms.opt_sortable_on then local base = { -- a fake unit with enough fields for a valid convert scale = 1, invert = in_current.invert and 1, iscomplex = in_current.iscomplex, offset = in_current.offset and 0, } local outvalue, extra = convert(parms, invalue, info, in_current, base) if extra then outvalue = extra.outvalue end if in_current.istemperature then -- Have converted to kelvin; assume numbers close to zero have a -- rounding error and should be zero. if abs(outvalue) < 1e-12 then outvalue = 0 end end if scaled_top and outvalue ~= 0 then outvalue = scaled_top / outvalue end scaled_value = outvalue if not valid_number(outvalue) then if outvalue < 0 then sortkey = '1000000000000000000' else sortkey = '9000000000000000000' end elseif outvalue == 0 then sortkey = '5000000000000000000' else local mag = floor(log10(abs(outvalue)) + 1e-14) local prefix if outvalue > 0 then prefix = 7000 + mag else prefix = 2999 - mag outvalue = outvalue + 10^(mag+1) end sortkey = format('%d', prefix) .. format('%015.0f', floor(outvalue * 10^(14-mag))) end end local sortspan if sortkey and not parms.table_align then sortspan = parms.opt_sortable_debug and '<span data-sort-value="' .. sortkey .. '♠"><span style="border:1px solid">' .. sortkey .. '♠</span></span>' or '<span data-sort-value="' .. sortkey .. '♠"></span>' parms.join_before = sortspan end if parms.table_align then local sort if sortkey then sort = ' data-sort-value="' .. sortkey .. '"' if parms.opt_sortable_debug then parms.join_before = '<span style="border:1px solid">' .. sortkey .. '</span>' end else sort = '' end local style = 'style="text-align:' .. parms.table_align .. ';' local joins = {} for i = 1, 2 do joins[i] = (i == 1 and '' or '\n|') .. style .. user_style(parms, i) .. '"' .. sort .. '|' end parms.table_joins = joins end return sortspan, scaled_value end local cvt_to_hand local function cvtround(parms, info, in_current, out_current) -- Return true, t where t is a table with the conversion results; fields: -- show = rounded, formatted string with the result of converting value in info, -- using the rounding specified in parms. -- singular = true if result (after rounding and ignoring any negative sign) -- is "1", or like "1.00", or is a fraction with value < 1; -- (and more fields shown below, and a calculated 'absvalue' field). -- or return false, t where t is an error message table. -- Input info.clean uses en digits (it has been translated, if necessary). -- Output show uses en or non-en digits as appropriate, or can be spelled. if out_current.builtin == 'hand' then return cvt_to_hand(parms, info, in_current, out_current) end local invalue = in_current.builtin == 'hand' and info.altvalue or info.value local outvalue, extra = convert(parms, invalue, info, in_current, out_current) if parms.need_table_or_sort then parms.need_table_or_sort = nil -- process using first input value only make_table_or_sort(parms, invalue, info, in_current) end if extra then if not outvalue then return false, extra end invalue = extra.invalue or invalue outvalue = extra.outvalue end if not valid_number(outvalue) then return false, { 'cvt_invalid_num' } end local isnegative if outvalue < 0 then isnegative = true outvalue = -outvalue end local precision, show, exponent local denominator = out_current.frac if denominator then show = fraction_table(outvalue, denominator) else precision = parms.precision if not precision then if parms.sigfig then show, exponent = make_sigfig(outvalue, parms.sigfig) elseif parms.opt_round then local n = parms.opt_round if n == 0.5 then local integer, fracpart = math.modf(floor(2 * outvalue + 0.5) / 2) if fracpart == 0 then show = format('%.0f', integer) else show = format('%.1f', integer + fracpart) end else show = format('%.0f', floor((outvalue / n) + 0.5) * n) end elseif in_current.builtin == 'mach' then local sigfig = info.clean:gsub('^[0.]+', ''):gsub('%.', ''):len() + 1 show, exponent = make_sigfig(outvalue, sigfig) else local inclean = info.clean if extra then inclean = extra.clean or inclean show = extra.show end if not show then precision = default_precision(parms, invalue, inclean, info.denominator, outvalue, in_current, out_current, extra) end end end end if precision then if precision >= 0 then local fudge if precision <= 8 then -- Add a fudge to handle common cases of bad rounding due to inability -- to precisely represent some values. This makes the following work: -- {{convert|-100.1|C|K}} and {{convert|5555000|um|m|2}}. -- Old template uses #expr round, which invokes PHP round(). -- LATER: Investigate how PHP round() works. fudge = 2e-14 else fudge = 0 end local fmt = '%.' .. format('%d', precision) .. 'f' local success success, show = pcall(format, fmt, outvalue + fudge) if not success then return false, { 'cvt_big_prec', tostring(precision) } end else precision = -precision -- #digits to zero (in addition to any digits after dot) local shift = 10 ^ precision show = format('%.0f', outvalue/shift) if show ~= '0' then exponent = #show + precision end end end local t = format_number(parms, show, exponent, isnegative) if type(show) == 'string' then -- Set singular using match because on some systems 0.99999999999999999 is 1.0. if exponent then t.singular = (exponent == 1 and show:match('^10*$')) else t.singular = (show == '1' or show:match('^1%.0*$')) end else t.fraction_table = show t.singular = (outvalue <= 1) -- cannot have 'fraction == 1', but if it were possible it would be singular end t.raw_absvalue = outvalue -- absolute value before rounding return true, setmetatable(t, { __index = function (self, key) if key == 'absvalue' then -- Calculate absolute value after rounding, if needed. local clean, exponent = rawget(self, 'clean'), rawget(self, 'exponent') local value = tonumber(clean) -- absolute value (any negative sign has been ignored) if exponent then value = value * 10^exponent end rawset(self, key, value) return value end end }) end function cvt_to_hand(parms, info, in_current, out_current) -- Convert input to hands, inches. -- Return true, t where t is a table with the conversion results; -- or return false, t where t is an error message table. if parms.abbr_org == nil then out_current.usename = true -- default is to show name not symbol end local precision = parms.precision local frac = out_current.frac if not frac and precision and precision > 1 then frac = (precision == 2) and 2 or 4 end local out_next = out_current.out_next if out_next then -- Use magic knowledge to determine whether the next unit is inches without requiring i18n. -- The following ensures that when the output combination "hand in" is used, the inches -- value is rounded to match the hands value. Also, displaying say "61½" instead of 61.5 -- is better as 61.5 implies the value is not 61.4. if out_next.exception == 'subunit_more_precision' then out_next.frac = frac end end -- Convert to inches; calculate hands from that. local dummy_unit_table = { scale = out_current.scale / 4, frac = frac } local success, outinfo = cvtround(parms, info, in_current, dummy_unit_table) if not success then return false, outinfo end local tfrac = outinfo.fraction_table local inches = outinfo.raw_absvalue if tfrac then inches = floor(inches) -- integer part only; fraction added later else inches = floor(inches + 0.5) -- a hands measurement never shows decimals of an inch end local hands, inches = divide(inches, 4) outinfo.absvalue = hands + inches/4 -- supposed to be the absolute rounded value, but this is close enough local inchstr = tostring(inches) -- '0', '1', '2' or '3' if precision and precision <= 0 then -- using negative or 0 for precision rounds to nearest hand hands = floor(outinfo.raw_absvalue/4 + 0.5) inchstr = '' elseif tfrac then -- Always show an integer before fraction (like "15.0½") because "15½" means 15-and-a-half hands. inchstr = numdot .. format_fraction(parms, 'out', false, inchstr, tfrac.numstr, tfrac.denstr) else inchstr = numdot .. from_en(inchstr) end outinfo.show = outinfo.sign .. with_separator(parms, format('%.0f', hands)) .. inchstr return true, outinfo end local function evaluate_condition(value, condition) -- Return true or false from applying a conditional expression to value, -- or throw an error if invalid. -- A very limited set of expressions is supported: -- v < 9 -- v * 9 < 9 -- where -- 'v' is replaced with value -- 9 is any number (as defined by Lua tonumber) -- only en digits are accepted -- '<' can also be '<=' or '>' or '>=' -- In addition, the following form is supported: -- LHS and RHS -- where -- LHS, RHS = any of above expressions. local function compare(value, text) local arithop, factor, compop, limit = text:match('^%s*v%s*([*]?)(.-)([<>]=?)(.*)$') if arithop == nil then error('Invalid default expression', 0) elseif arithop == '*' then factor = tonumber(factor) if factor == nil then error('Invalid default expression', 0) end value = value * factor end limit = tonumber(limit) if limit == nil then error('Invalid default expression', 0) end if compop == '<' then return value < limit elseif compop == '<=' then return value <= limit elseif compop == '>' then return value > limit elseif compop == '>=' then return value >= limit end error('Invalid default expression', 0) -- should not occur end local lhs, rhs = condition:match('^(.-%W)and(%W.*)') if lhs == nil then return compare(value, condition) end return compare(value, lhs) and compare(value, rhs) end local function get_default(value, unit_table) -- Return true, s where s = name of unit's default output unit, -- or return false, t where t is an error message table. -- Some units have a default that depends on the input value -- (the first value if a range of values is used). -- If '!' is in the default, the first bang-delimited field is an -- expression that uses 'v' to represent the input value. -- Example: 'v < 120 ! small ! big ! suffix' (suffix is optional) -- evaluates 'v < 120' as a boolean with result -- 'smallsuffix' if (value < 120), or 'bigsuffix' otherwise. -- Input must use en digits and '.' decimal mark. local default = data_code.default_exceptions[unit_table.defkey or unit_table.symbol] or unit_table.default if not default then local per = unit_table.per if per then local function a_default(v, u) local success, ucode = get_default(v, u) if not success then return '?' -- an unlikely error has occurred; will cause lookup of default to fail end -- Attempt to use only the first unit if a combination or output multiple. -- This is not bulletproof but should work for most cases. -- Where it does not work, the convert will need to specify the wanted output unit. local t = all_units[ucode] if t then local combo = t.combination if combo then -- For a multiple like ftin, the "first" unit (ft) is last in the combination. local i = t.multiple and table_len(combo) or 1 ucode = combo[i] end else -- Try for an automatically generated combination. local item = ucode:match('^(.-)%+') or ucode:match('^(%S+)%s') if all_units[item] then return item end end return ucode end local unit1, unit2 = per[1], per[2] local def1 = (unit1 and a_default(value, unit1) or unit_table.vprefix or '') local def2 = a_default(1, unit2) -- 1 because per unit of denominator return true, def1 .. '/' .. def2 end return false, { 'cvt_no_default', unit_table.symbol } end if default:find('!', 1, true) == nil then return true, default end local t = split(default, '!') if #t == 3 or #t == 4 then local success, result = pcall(evaluate_condition, value, t[1]) if success then default = result and t[2] or t[3] if #t == 4 then default = default .. t[4] end return true, default end end return false, { 'cvt_bad_default', unit_table.symbol } end local linked_pages -- to record linked pages so will not link to the same page more than once local function unlink(unit_table) -- Forget that the given unit has previously been linked (if it has). -- That is needed when processing a range of inputs or outputs when an id -- for the first range value may have been evaluated, but only an id for -- the last value is displayed, and that id may need to be linked. linked_pages[unit_table.unitcode or unit_table] = nil end local function make_link(link, id, unit_table) -- Return wikilink "[[link|id]]", possibly abbreviated as in examples: -- [[Mile|mile]] --> [[mile]] -- [[Mile|miles]] --> [[mile]]s -- However, just id is returned if: -- * no link given (so caller does not need to check if a link was defined); or -- * link has previously been used during the current convert (to avoid overlinking). local link_key if unit_table then link_key = unit_table.unitcode or unit_table else link_key = link end if not link or link == '' or linked_pages[link_key] then return id end linked_pages[link_key] = true -- Following only works for language en, but it should be safe on other wikis, -- and overhead of doing it generally does not seem worthwhile. local l = link:sub(1, 1):lower() .. link:sub(2) if link == id or l == id then return '[[' .. id .. ']]' elseif link .. 's' == id or l .. 's' == id then return '[[' .. id:sub(1, -2) .. ']]s' else return '[[' .. link .. '|' .. id .. ']]' end end local function variable_name(clean, unit_table, exp_multiplier, key_id) -- A unit name may depend on the value in some languages. -- Parameter clean is the unsigned value in en digits, as a string. -- It may represent a number ("1.0") or a fraction ("1+2/3"). -- In varname, fields are separated with "!" and are not empty. -- A field for a unit using an SI prefix has the prefix name inserted, -- replacing '#' if found, or before the field otherwise. if clean:match('[./]') or clean:find('⁄', 1, true) then -- float or fraction if exp_multiplier then clean = exp_multiplier -- force selection of name for a large integer else clean = 34.5 -- force selection of name for a float value end else clean = tonumber(clean) * (exp_multiplier or 1) end local name1, vname if key_id == 'pername' and unit_table.pername then vname = unit_table.pername elseif unit_table.varname then local splitvname = split(unit_table.varname, '!') name1 = unit_table.name1 vname = mw.language.getContentLanguage():convertPlural(clean, name1, unpack(splitvname)) else return clean == 1 and unit_table.name1 or unit_table.name2 end if vname == name1 then -- SI prefix (if any) has been inserted by unit_prefixed_mt. else local si_name = rawget(unit_table, 'si_name') or '' local pos = vname:find('#', 1, true) if pos then vname = vname:sub(1, pos - 1) .. si_name .. vname:sub(pos + 1) else vname = si_name .. vname end end return vname end local function linked_id(parms, unit_table, key_id, want_link, clean, exp_multiplier) -- Return final unit id (symbol or name), optionally with a wikilink, -- and update unit_table.sep if required. -- key_id is one of: 'symbol', 'sym_us', 'name1', 'name1_us', 'name2', 'name2_us', 'pername'. local abbr_on = (key_id == 'symbol' or key_id == 'sym_us') if abbr_on and want_link then local symlink = rawget(unit_table, 'symlink') if symlink then return symlink -- for exceptions that have the linked symbol built-in end end local multiplier = rawget(unit_table, 'multiplier') local per = unit_table.per if per then local paren1, paren2 = '', '' -- possible parentheses around bottom unit local unit1 = per[1] -- top unit_table, or nil local unit2 = per[2] -- bottom unit_table if abbr_on then if not unit1 then unit_table.sep = '' -- no separator in "$2/acre" end if not want_link then local symbol = unit_table.symbol_raw if symbol then return symbol -- for exceptions that have the symbol built-in end end if (unit2.symbol):find('⋅', 1, true) then paren1, paren2 = '(', ')' end end local key_id2 -- unit2 is always singular if key_id == 'name2' then key_id2 = 'name1' elseif key_id == 'name2_us' then key_id2 = 'name1_us' else key_id2 = key_id end if key_id2 == 'name1' or key_id2 == 'name1_us' then key_id2 = unit2.pername and 'pername' or key_id2 -- ukwiki has some units with a different name in "per unitname" end local result if abbr_on then result = '/' elseif omitsep then result = per_word elseif unit1 then result = ' ' .. per_word .. ' ' else result = per_word .. ' ' end if want_link and unit_table.link then if varname and not abbr_on then result = (unit1 and variable_name(clean, unit1, exp_multiplier) or '') .. result .. variable_name('1', unit2, exp_multiplier, key_id2) else result = (unit1 and linked_id(parms, unit1, key_id, false, clean) or '') .. result .. linked_id(parms, unit2, key_id2, false, '1') end if omit_separator(result) then unit_table.sep = '' end return make_link(unit_table.link, result, unit_table) end if unit1 then result = linked_id(parms, unit1, key_id, want_link, clean) .. result if unit1.sep then unit_table.sep = unit1.sep end elseif omitsep then unit_table.sep = '' end return result .. paren1 .. linked_id(parms, unit2, key_id2, want_link, '1') .. paren2 end if multiplier then -- A multiplier (like "100" in "100km") forces the unit to be plural. multiplier = from_en(multiplier) if not omitsep then multiplier = multiplier .. (abbr_on and '&nbsp;' or ' ') end if not abbr_on then if key_id == 'name1' then key_id = 'name2' elseif key_id == 'name1_us' then key_id = 'name2_us' end end else multiplier = '' end local id = unit_table.fixed_name or ((varname and not abbr_on) and variable_name(clean, unit_table, exp_multiplier, key_id) or unit_table[key_id]) if omit_separator(id) then unit_table.sep = '' end if want_link then local link = data_code.link_exceptions[unit_table.linkey or unit_table.symbol] or unit_table.link if link then local before = '' local i = unit_table.customary if i == 1 and parms.opt_sp_us then i = 2 -- show "U.S." not "US" end if i == 3 and abbr_on then i = 4 -- abbreviate "imperial" to "imp" end local customary = text_code.customary_units[i] if customary then -- LATER: This works for language en only, but it's esoteric so ignore for now. local pertext if id:sub(1, 1) == '/' then -- Want unit "/USgal" to display as "/U.S. gal", not "U.S. /gal". pertext = '/' id = id:sub(2) elseif id:sub(1, 4) == 'per ' then -- Similarly want "per U.S. gallon", not "U.S. per gallon" (but in practice this is unlikely to be used). pertext = 'per ' id = id:sub(5) else pertext = '' end -- Omit any "US"/"U.S."/"imp"/"imperial" from start of id since that will be inserted. local removes = (i < 3) and { 'US&nbsp;', 'US ', 'U.S.&nbsp;', 'U.S. ' } or { 'imp&nbsp;', 'imp ', 'imperial ' } for _, prefix in ipairs(removes) do local plen = #prefix if id:sub(1, plen) == prefix then id = id:sub(plen + 1) break end end before = pertext .. make_link(customary.link, customary[1]) .. ' ' end id = before .. make_link(link, id, unit_table) end end return multiplier .. id end local function make_id(parms, which, unit_table) -- Return id, f where -- id = unit name or symbol, possibly modified -- f = true if id is a name, or false if id is a symbol -- using the value for index 'which', and for 'in' or 'out' (unit_table.inout). -- Result is '' if no symbol/name is to be used. -- In addition, set unit_table.sep = ' ' or '&nbsp;' or '' -- (the separator that caller will normally insert before the id). if parms.opt_values then unit_table.sep = '' return '' end local inout = unit_table.inout local info = unit_table.valinfo[which] local lk = parms.lk local want_link = (lk == 'on' or lk == inout) local singular = info.singular local want_name local exp_multiplier if unit_table.usename then want_name = true else if parms.abbr_org == nil then if parms.wantname then want_name = true end if unit_table.usesymbol then want_name = false end end if want_name == nil then local abbr = parms.abbr if abbr == 'on' or abbr == inout or (abbr == 'mos' and inout == 'out') then want_name = false else want_name = true end end end local key if want_name then if lk == nil and unit_table.builtin == 'hand' then want_link = true end if parms.opt_use_nbsp then unit_table.sep = '&nbsp;' else unit_table.sep = ' ' end if parms.opt_singular then local value if inout == 'in' then value = info.value else value = info.absvalue end if value then -- some unusual units do not always set value field value = abs(value) singular = (0 < value and value < 1.0001) end end if unit_table.engscale then -- engscale: so "|1|e3kg" gives "1 thousand kilograms" (plural) singular = false exp_multiplier = 10^unit_table.engscale.exponent -- '1 gram' and '1 thousand grams', for example, may use different names for the unit in some languages end key = (parms.opt_adjectival or singular) and 'name1' or 'name2' if parms.opt_sp_us then key = key .. '_us' end else if unit_table.builtin == 'hand' then if parms.opt_hand_hh then unit_table.symbol = 'hh' -- LATER: might want i18n applied to this end end unit_table.sep = '&nbsp;' key = parms.opt_sp_us and 'sym_us' or 'symbol' end return linked_id(parms, unit_table, key, want_link, info.clean, exp_multiplier), want_name end local function decorate_value(parms, unit_table, which, enable_number_word) -- If needed, update unit_table so values will be shown with extra information. -- For consistency with the old template (but different from fmtpower), -- the style to display powers of 10 includes "display:none" to allow some -- browsers to copy, for example, "10³" as "10^3", rather than as "103". -- The engscale table may have entries such as either of the following: -- ["3"] = { "thousand", exponent = 3 }, -- ["3"] = { name1 = "A", varname = "B!C!D", exponent = 3 }, -- The first option always uses "thousand" as the exponent name. -- The second option uses one of A, B, C, D as the exponent name, depending on the value. local info local engscale = unit_table.engscale local prefix = unit_table.vprefix if engscale or prefix then info = unit_table.valinfo[which] if info.decorated then return -- do not redecorate if repeating convert end info.decorated = true if engscale then -- Range |10|-|20|e3km| gives '10×10³–20×10³' or '10–20 thousand'. local inout = unit_table.inout local abbr = parms.abbr if (abbr == 'on' or abbr == inout) and not (unit_table.this_number_word or parms.number_word) then info.show = info.show .. '<span style="margin-left:0.2em">×<span style="margin-left:0.1em">' .. from_en('10') .. '</span></span><s style="display:none">^</s>^{' .. from_en(tostring(engscale.exponent)) .. '}' elseif enable_number_word then local number_id local name = engscale.varname and variable_name(info.clean, engscale) or engscale[1] if parms.lk == 'on' or parms.lk == inout then number_id = make_link(engscale.link, name) else number_id = name end -- WP:NUMERAL recommends "&nbsp;" in values like "12 million". info.show = info.show .. (parms.opt_adjectival and '-' or '&nbsp;') .. number_id end end if prefix then info.show = prefix .. info.show end end end local function process_input(parms, in_current) -- Processing required once per conversion. -- Return block of text to represent input (value/unit). if parms.opt_output_only or parms.opt_output_number_only or parms.opt_output_unit_only then parms.joins = { '', '' } return '' end local first_unit local composite = in_current.composite -- nil or table of units if composite then first_unit = composite[1] else first_unit = in_current end local id1, want_name = make_id(parms, 1, first_unit) local sep = first_unit.sep -- separator between value and unit, set by make_id local preunit = parms.preunit1 if preunit then sep = '' -- any separator is included in preunit else preunit = '' end if parms.opt_input_unit_only then parms.joins = { '', '' } if composite then local parts = { id1 } for i, unit in ipairs(composite) do if i > 1 then table.insert(parts, (make_id(parms, 1, unit))) end end id1 = table.concat(parts, ' ') end if want_name and parms.opt_adjectival then return preunit .. hyphenated(id1) end return preunit .. id1 end if parms.opt_also_symbol and not composite and not parms.opt_flip then local join1 = parms.joins[1] if join1 == ' (' or join1 == ' [' then parms.joins = { ' [' .. first_unit[parms.opt_sp_us and 'sym_us' or 'symbol'] .. ']' .. join1 , parms.joins[2] } end end if in_current.builtin == 'mach' and first_unit.sep ~= '' then -- '' means omitsep with non-enwiki name local prefix = id1 .. '&nbsp;' local range = parms.range local valinfo = first_unit.valinfo local result = prefix .. valinfo[1].show if range then -- For simplicity and because more not needed, handle one range item only. local prefix2 = make_id(parms, 2, first_unit) .. '&nbsp;' result = range_text(range[1], want_name, parms, result, prefix2 .. valinfo[2].show, 'in', {spaced=true}) end return preunit .. result end if composite then -- Simplify: assume there is no range, and no decoration. local mid = (not parms.opt_flip) and parms.mid or '' local sep1 = '&nbsp;' local sep2 = ' ' if parms.opt_adjectival and want_name then sep1 = '-' sep2 = '-' end if omitsep and sep == '' then -- Testing the id of the most significant unit should be sufficient. sep1 = '' sep2 = '' end local parts = { first_unit.valinfo[1].show .. sep1 .. id1 } for i, unit in ipairs(composite) do if i > 1 then table.insert(parts, unit.valinfo[1].show .. sep1 .. (make_id(parms, 1, unit))) end end return table.concat(parts, sep2) .. mid end local add_unit = (parms.abbr == 'mos') or parms[parms.opt_flip and 'out_range_x' or 'in_range_x'] or (not want_name and parms.abbr_range_x) local range = parms.range if range and not add_unit then unlink(first_unit) end local id = range and make_id(parms, range.n + 1, first_unit) or id1 local extra, was_hyphenated = hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, 'in') if was_hyphenated then add_unit = false end local result local valinfo = first_unit.valinfo if range then for i = 0, range.n do local enable_number_word if i == range.n then add_unit = false enable_number_word = true end decorate_value(parms, first_unit, i+1, enable_number_word) local show = valinfo[i+1].show if add_unit then show = show .. first_unit.sep .. (i == 0 and id1 or make_id(parms, i+1, first_unit)) end if i == 0 then result = show else result = range_text(range[i], want_name, parms, result, show, 'in') end end else decorate_value(parms, first_unit, 1, true) result = valinfo[1].show end return result .. preunit .. extra end local function process_one_output(parms, out_current) -- Processing required for each output unit. -- Return block of text to represent output (value/unit). local inout = out_current.inout -- normally 'out' but can be 'in' for order=out local id1, want_name = make_id(parms, 1, out_current) local sep = out_current.sep -- set by make_id local preunit = parms.preunit2 if preunit then sep = '' -- any separator is included in preunit else preunit = '' end if parms.opt_output_unit_only then if want_name and parms.opt_adjectival then return preunit .. hyphenated(id1) end return preunit .. id1 end if out_current.builtin == 'mach' and out_current.sep ~= '' then -- '' means omitsep with non-enwiki name local prefix = id1 .. '&nbsp;' local range = parms.range local valinfo = out_current.valinfo local result = prefix .. valinfo[1].show if range then -- For simplicity and because more not needed, handle one range item only. result = range_text(range[1], want_name, parms, result, prefix .. valinfo[2].show, inout, {spaced=true}) end return preunit .. result end local add_unit = (parms[parms.opt_flip and 'in_range_x' or 'out_range_x'] or (not want_name and parms.abbr_range_x)) and not parms.opt_output_number_only local range = parms.range if range and not add_unit then unlink(out_current) end local id = range and make_id(parms, range.n + 1, out_current) or id1 local extra, was_hyphenated = hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, inout) if was_hyphenated then add_unit = false end local result local valinfo = out_current.valinfo if range then for i = 0, range.n do local enable_number_word if i == range.n then add_unit = false enable_number_word = true end decorate_value(parms, out_current, i+1, enable_number_word) local show = valinfo[i+1].show if add_unit then show = show .. out_current.sep .. (i == 0 and id1 or make_id(parms, i+1, out_current)) end if i == 0 then result = show else result = range_text(range[i], want_name, parms, result, show, inout) end end else decorate_value(parms, out_current, 1, true) result = valinfo[1].show end if parms.opt_output_number_only then return result end return result .. preunit .. extra end local function make_output_single(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, item where item = wikitext of the conversion result -- for a single output (which is not a combination or a multiple); -- or return false, t where t is an error message table. if parms.opt_order_out and in_unit_table.unitcode == out_unit_table.unitcode then out_unit_table.valinfo = in_unit_table.valinfo else out_unit_table.valinfo = collection() for _, v in ipairs(in_unit_table.valinfo) do local success, info = cvtround(parms, v, in_unit_table, out_unit_table) if not success then return false, info end out_unit_table.valinfo:add(info) end end return true, process_one_output(parms, out_unit_table) end local function make_output_multiple(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, item where item = wikitext of the conversion result -- for an output which is a multiple (like 'ftin'); -- or return false, t where t is an error message table. local inout = out_unit_table.inout -- normally 'out' but can be 'in' for order=out local multiple = out_unit_table.multiple -- table of scaling factors (will not be nil) local combos = out_unit_table.combination -- table of unit tables (will not be nil) local abbr = parms.abbr local abbr_org = parms.abbr_org local disp = parms.disp local want_name = (abbr_org == nil and (disp == 'or' or disp == 'slash')) or not (abbr == 'on' or abbr == inout or abbr == 'mos') local want_link = (parms.lk == 'on' or parms.lk == inout) local mid = parms.opt_flip and parms.mid or '' local sep1 = '&nbsp;' local sep2 = ' ' if parms.opt_adjectival and want_name then sep1 = '-' sep2 = '-' end local do_spell = parms.opt_spell_out parms.opt_spell_out = nil -- so the call to cvtround does not spell the value local function make_result(info, isfirst) local fmt, outvalue, sign local results = {} for i = 1, #combos do local tfrac, thisvalue, strforce local out_current = combos[i] out_current.inout = inout local scale = multiple[i] if i == 1 then -- least significant unit ('in' from 'ftin') local decimals out_current.frac = out_unit_table.frac local success, outinfo = cvtround(parms, info, in_unit_table, out_current) if not success then return false, outinfo end if isfirst then out_unit_table.valinfo = { outinfo } -- in case output value of first least significant unit is needed end sign = outinfo.sign tfrac = outinfo.fraction_table if outinfo.is_scientific then strforce = outinfo.show decimals = '' elseif tfrac then decimals = '' else local show = outinfo.show -- number as a string in local language local p1, p2 = show:find(numdot, 1, true) decimals = p1 and show:sub(p2 + 1) or '' -- text after numdot, if any end fmt = '%.' .. ulen(decimals) .. 'f' -- to reproduce precision if decimals == '' then if tfrac then outvalue = floor(outinfo.raw_absvalue) -- integer part only; fraction added later else outvalue = floor(outinfo.raw_absvalue + 0.5) -- keep all integer digits of least significant unit end else outvalue = outinfo.absvalue end end if scale then outvalue, thisvalue = divide(outvalue, scale) else thisvalue = outvalue end local id if want_name then if varname then local clean if strforce or tfrac then clean = '.1' -- dummy value to force name for floating point else clean = format(fmt, thisvalue) end id = variable_name(clean, out_current) else local key = 'name2' if parms.opt_adjectival then key = 'name1' elseif tfrac then if thisvalue == 0 then key = 'name1' end elseif parms.opt_singular then if 0 < thisvalue and thisvalue < 1.0001 then key = 'name1' end else if thisvalue == 1 then key = 'name1' end end id = out_current[key] end else id = out_current['symbol'] end if i == 1 and omit_separator(id) then -- Testing the id of the least significant unit should be sufficient. sep1 = '' sep2 = '' end if want_link then local link = out_current.link if link then id = make_link(link, id, out_current) end end local strval local spell_inout = (i == #combos or outvalue == 0) and inout or '' -- trick so the last value processed (first displayed) has uppercase, if requested if strforce and outvalue == 0 then sign = '' -- any sign is in strforce strval = strforce -- show small values in scientific notation; will only use least significant unit elseif tfrac then local wholestr = (thisvalue > 0) and tostring(thisvalue) or nil strval = format_fraction(parms, spell_inout, false, wholestr, tfrac.numstr, tfrac.denstr, do_spell) else strval = (thisvalue == 0) and from_en('0') or with_separator(parms, format(fmt, thisvalue)) if do_spell then strval = spell_number(parms, spell_inout, strval) or strval end end table.insert(results, strval .. sep1 .. id) if outvalue == 0 then break end fmt = '%.0f' -- only least significant unit can have a non-integral value end local reversed, count = {}, #results for i = 1, count do reversed[i] = results[count + 1 - i] end return true, sign .. table.concat(reversed, sep2) end local valinfo = in_unit_table.valinfo local success, result = make_result(valinfo[1], true) if not success then return false, result end local range = parms.range if range then for i = 1, range.n do local success, result2 = make_result(valinfo[i+1]) if not success then return false, result2 end result = range_text(range[i], want_name, parms, result, result2, inout, {spaced=true}) end end return true, result .. mid end local function process(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, s, outunit where s = final wikitext result, -- or return false, t where t is an error message table. linked_pages = {} local success, bad_output local bad_input_mcode = in_unit_table.bad_mcode -- nil if input unit is a valid convert unit local out_unit = parms.out_unit if out_unit == nil or out_unit == '' or type(out_unit) == 'function' then -- out_unit can be set to a function by adjustparameters in Module:Convert/wikidata. if bad_input_mcode or parms.opt_input_unit_only then bad_output = '' else local getdef = type(out_unit) == 'function' and out_unit or get_default success, out_unit = getdef(in_unit_table.valinfo[1].value, in_unit_table) parms.out_unit = out_unit if not success then bad_output = out_unit end end end if not bad_output and not out_unit_table then success, out_unit_table = lookup(parms, out_unit, 'any_combination') if success then local mismatch = check_mismatch(in_unit_table, out_unit_table) if mismatch then bad_output = mismatch end else bad_output = out_unit_table end end local lhs, rhs local flipped = parms.opt_flip and not bad_input_mcode if bad_output then rhs = (bad_output == '') and '' or message(parms, bad_output) elseif parms.opt_input_unit_only then rhs = '' else local combos -- nil (for 'ft' or 'ftin'), or table of unit tables (for 'm ft') if not out_unit_table.multiple then -- nil/false ('ft' or 'm ft'), or table of factors ('ftin') combos = out_unit_table.combination end local frac = parms.frac -- nil or denominator of fraction for output values if frac then -- Apply fraction to the unit (if only one), or to non-SI units (if a combination), -- except that if a precision is also specified, the fraction only applies to -- the hand unit; that allows the following result: -- {{convert|156|cm|in hand|1|frac=2}} → 156 centimetres (61.4 in; 15.1½ hands) -- However, the following is handled elsewhere as a special case: -- {{convert|156|cm|hand in|1|frac=2}} → 156 centimetres (15.1½ hands; 61½ in) if combos then local precision = parms.precision for _, unit in ipairs(combos) do if unit.builtin == 'hand' or (not precision and not unit.prefixes) then unit.frac = frac end end else out_unit_table.frac = frac end end local outputs = {} local imax = combos and #combos or 1 -- 1 (single unit) or number of unit tables if imax == 1 then parms.opt_order_out = nil -- only useful with an output combination end if not flipped and not parms.opt_order_out then -- Process left side first so any duplicate links (from lk=on) are suppressed -- on right. Example: {{convert|28|e9pc|e9ly|abbr=off|lk=on}} lhs = process_input(parms, in_unit_table) end for i = 1, imax do local success, item local out_current = combos and combos[i] or out_unit_table out_current.inout = 'out' if i == 1 then if imax > 1 and out_current.builtin == 'hand' then out_current.out_next = combos[2] -- built-in hand can influence next unit in a combination end if parms.opt_order_out then out_current.inout = 'in' end end if out_current.multiple then success, item = make_output_multiple(parms, in_unit_table, out_current) else success, item = make_output_single(parms, in_unit_table, out_current) end if not success then return false, item end outputs[i] = item end if parms.opt_order_out then lhs = outputs[1] table.remove(outputs, 1) end local sep = parms.table_joins and parms.table_joins[2] or parms.join_between rhs = table.concat(outputs, sep) end if flipped or not lhs then local input = process_input(parms, in_unit_table) if flipped then lhs = rhs rhs = input else lhs = input end end if parms.join_before then lhs = parms.join_before .. lhs end local wikitext if bad_input_mcode then if bad_input_mcode == '' then wikitext = lhs else wikitext = lhs .. message(parms, bad_input_mcode) end elseif parms.table_joins then wikitext = parms.table_joins[1] .. lhs .. parms.table_joins[2] .. rhs else wikitext = lhs .. parms.joins[1] .. rhs .. parms.joins[2] end if parms.warnings and not bad_input_mcode then wikitext = wikitext .. parms.warnings end return true, get_styles(parms) .. wikitext, out_unit_table end local function _main_convert(confArgs, parmsArgs, frame) -- Do convert, and if needed, do it again with higher default precision. local parms = { frame = frame or mw.getCurrentFrame() } -- will hold template arguments, after translation set_config(confArgs) local success, result = get_parms(parms, parmsArgs) if success then if type(result) ~= 'table' then return tostring(result) end local in_unit_table = result local out_unit_table for _ = 1, 2 do -- use counter so cannot get stuck repeating convert success, result, out_unit_table = process(parms, in_unit_table, out_unit_table) if success and parms.do_convert_again then parms.do_convert_again = false else break end end end -- If input=x gives a problem, the result should be just the user input -- (if x is a property like P123 it has been replaced with ''). -- An unknown input unit would display the input and an error message -- with success == true at this point. -- Also, can have success == false with a message that outputs an empty string. if parms.input_text then if success and not parms.have_problem then return result end local cat if parms.tracking then -- Add a tracking category using the given text as the category sort key. -- There is currently only one type of tracking, but in principle multiple -- items could be tracked, using different sort keys for convenience. cat = wanted_category('tracking', parms.tracking) end return parms.input_text .. (cat or '') end if parms.error_text then if success and not parms.have_problem then return result end return parms.error_text end return success and result or message(parms, result) end local function main_convert(frame) return _main_convert(frame.args, frame:getParent().args, frame) end local function _unit(unitcode, options) -- Helper function for Module:Val to look up a unit. -- Parameter unitcode must be a string to identify the wanted unit. -- Parameter options must be nil or a table with optional fields: -- value = number (for sort key; default value is 1) -- scaled_top = nil for a normal unit, or a number for a unit which is -- the denominator of a per unit (for sort key) -- si = { 'symbol', 'link' } -- (a table with two strings) to make an SI unit -- that will be used for the look up -- link = true if result should be [[linked]] -- sort = 'on' or 'debug' if result should include a sort key in a -- span element ('debug' makes the key visible) -- name = true for the name of the unit instead of the symbol -- us = true for the US spelling of the unit, if any -- Return nil if unitcode is not a non-empty string. -- Otherwise return a table with fields: -- text = requested symbol or name of unit, optionally linked -- scaled_value = input value adjusted by unit scale; used for sort key -- sortspan = span element with sort key like that provided by {{ntsh}}, -- calculated from the result of converting value -- to a base unit with scale 1. -- unknown = true if the unitcode was not known unitcode = strip(unitcode) if unitcode == nil or unitcode == '' then return nil end set_config({}) linked_pages = {} options = options or {} local parms = { abbr = options.name and 'off' or 'on', lk = options.link and 'on' or nil, opt_sp_us = options.us and true or nil, opt_ignore_error = true, opt_no_extra = true, -- do not add pages using this function to 'what links here' for Module:Convert/extra opt_sortable_on = options.sort == 'on' or options.sort == 'debug', opt_sortable_debug = options.sort == 'debug', } if options.si then -- Make a dummy table of units (just one unit) for lookup to use. -- This makes lookup recognize any SI prefix in the unitcode. local symbol = options.si[1] or '?' parms.unittable = { [symbol] = { _name1 = symbol, _name2 = symbol, _symbol = symbol, utype = symbol, scale = symbol == 'g' and 0.001 or 1, prefixes = 1, default = symbol, link = options.si[2], }} end local success, unit_table = lookup(parms, unitcode, 'no_combination') if not success then unit_table = setmetatable({ symbol = unitcode, name2 = unitcode, utype = unitcode, scale = 1, default = '', defkey = '', linkey = '' }, unit_mt) end local value = tonumber(options.value) or 1 local clean = tostring(abs(value)) local info = { value = value, altvalue = value, singular = (clean == '1'), clean = clean, show = clean, } unit_table.inout = 'in' unit_table.valinfo = { info } local sortspan, scaled_value if options.sort then sortspan, scaled_value = make_table_or_sort(parms, value, info, unit_table, options.scaled_top) end return { text = make_id(parms, 1, unit_table), sortspan = sortspan, scaled_value = scaled_value, unknown = not success and true or nil, } end return { convert = main_convert, _convert = _main_convert, _unit = _unit } r4djqnuzbxaut805hk89ncew56hajfu 828 14765 370870 177338 2026-04-09T14:08:47Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370870 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s²", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s²", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''₀", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s²", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s²", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "thousand square feet", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "Square foot", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "acre", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "square metre", _name1_us= "square meter", _symbol = "m²", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "Square metre", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "square foot", name2 = "square feet", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "square inch", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "square mile", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft²", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in²", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi²", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd²", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m²/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO₂)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm³", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm³", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m³", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU_ISO", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal₁₅", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal_IT", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal_th", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU_IT", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''_h", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Joule", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal₁₅", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal_IT", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal_IT", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal_th", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal_th", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO₂ per kilometre", name1_us = "gram of CO₂ per kilometer", name2 = "grams of CO₂ per kilometre", name2_us = "grams of CO₂ per kilometer", symbol = "g(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO₂ per mile", name2 = "grams of CO₂ per mile", symbol = "g(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO₂ per kilometre", name1_us = "kilogram of CO₂ per kilometer", name2 = "kilograms of CO₂ per kilometre", name2_us = "kilograms of CO₂ per kilometer", symbol = "kg(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO₂ per mile", name2 = "pounds of CO₂ per mile", symbol = "lb(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO₂ per mile", name2 = "ounces of CO₂ per mile", symbol = "oz(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km³/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km³/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m³/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m³/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m³/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m³/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m³/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g_f", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr_f", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg_f", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb_f", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg_f", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz_f", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t_f", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg_&#8209;imp", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]_{&#8209;[[Imperial units|imp]]}", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg_&#8209;US", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]_{&#8209;[[United States customary units|US]]}", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]_{&#8209;[[United States customary units|U.S.]]}", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]_{&#8209;[[United States customary units|U.S.]]}", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "metre", _name1_us= "meter", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Metre", }, ["mi"] = { name1 = "mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''_☉", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "gram", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Gram", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''_☉", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm²", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in²", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg_f/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg_f", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H₂O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m³", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Cubic metre", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft³", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in³", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi³", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd³", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m³/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm²"] = "sqin", ["dm²"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm²"] = "acre", ["km²"] = "sqmi", ["mm²"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm³"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm³"] = "cuin", ["dm³"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km³"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm²"] = "Square millimetre", ["cm²"] = "Square centimetre", ["dm²"] = "Square decimetre", ["km²"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Kilometre", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm³"] = "Cubic millimetre", ["cm³"] = "Cubic centimetre", ["dm³"] = "Cubic decimetre", ["dam³"] = "Cubic decametre", ["km³"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } hqgudow086bv1ct4yxtqfzm8bjmx0b1 828 14767 370879 177247 2026-04-09T15:08:29Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370879 Scribunto text/plain -- Text used by Module:Convert for enwiki. -- This is a separate module to simplify translation for use on another wiki. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- Some units accept an SI prefix before the unit code, such as "kg" for kilogram. local SIprefixes = { -- The prefix field is what the prefix should be, if different from the prefix used. ['Q'] = { exponent = 30, name = 'quetta', }, ['R'] = { exponent = 27, name = 'ronna', }, ['Y'] = { exponent = 24, name = 'yotta', }, ['Z'] = { exponent = 21, name = 'zetta', }, ['E'] = { exponent = 18, name = 'exa' , }, ['P'] = { exponent = 15, name = 'peta' , }, ['T'] = { exponent = 12, name = 'tera' , }, ['G'] = { exponent = 9, name = 'giga' , }, ['M'] = { exponent = 6, name = 'mega' , }, ['k'] = { exponent = 3, name = 'kilo' , }, ['h'] = { exponent = 2, name = 'hecto', }, ['da']= { exponent = 1, name = 'deca' , name_us = 'deka' }, ['d'] = { exponent = -1, name = 'deci' , }, ['c'] = { exponent = -2, name = 'centi', }, ['m'] = { exponent = -3, name = 'milli', }, ['μ'] = { exponent = -6, name = 'micro', }, -- key = 'GREEK SMALL LETTER MU' (U+03BC) utf-8 CE BC ['µ'] = { exponent = -6, name = 'micro', prefix = 'μ' }, -- key = 'MICRO SIGN' (U+00B5) utf-8 C2 B5 ['u'] = { exponent = -6, name = 'micro', prefix = 'μ' }, -- not an SI prefix, but allow for people typing this ['n'] = { exponent = -9, name = 'nano' , }, ['p'] = { exponent =-12, name = 'pico' , }, ['f'] = { exponent =-15, name = 'femto', }, ['a'] = { exponent =-18, name = 'atto' , }, ['z'] = { exponent =-21, name = 'zepto', }, ['y'] = { exponent =-24, name = 'yocto', }, ['r'] = { exponent =-27, name = 'ronto', }, ['q'] = { exponent =-30, name = 'quecto', }, } -- Some units can be qualified with one of the following prefixes, when linked. local customary_units = { { "US", link = "United States customary units" }, { "U.S.", link = "United States customary units" }, { "imperial", link = "Imperial units" }, { "imp", link = "Imperial units" }, } -- Names when using engineering notation (a prefix of "eN" where N is a number; example "e6km"). -- key = { "name", link = "article title", exponent = numeric_key_value } -- If lk=on and link is defined, the name of the number will appear as a link. local eng_scales = { ["3"] = { "thousand", exponent = 3 }, ["6"] = { "million", exponent = 6 }, ["9"] = { "billion", link = "1000000000 (number)", exponent = 9 }, ["12"] = { "trillion", link = "1000000000000 (number)", exponent = 12 }, ["15"] = { "quadrillion", link = "1000000000000000 (number)", exponent = 15 }, } local all_categories = { unit = "[[Category:Convert errors]]", option = "[[Category:Convert errors]]", warning = '[[Category:Convert invalid options]]', tracking = '[[Category:Convert tracking]]', } -- For some error messages, the following puts the wanted style around -- each unit code marked like '...%{ft%}...'. local unitcode_regex = '%%([{}])' local unitcode_replace = { ['{'] = '"', ['}'] = '"' } -- no longer need the more elaborate substitute used before 2013-09-28 -- All messages that may be displayed if a problem occurs. local all_messages = { -- Message format string: $1=title, $2=text, $3=category, $4=anchor. -- Each displayed message starts with "Convert:" so can easily locate by searching article. cvt_format = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[<i>[[Help:Convert messages#$4|<span title="Convert: $1">convert: $2</span>]]</i>]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format2 = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[[Help:Convert messages#$4|<span title="Convert: $1">$2</span>]]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format_preview = '<strong class="error">Error in convert: $1 [[Help:Convert messages#$4|(help)]]</strong>$3', -- Each of following messages is a table: -- { [1] = 'title', -- mouseover title text -- [2] = 'text', -- link text displayed in article -- [3] = 'category key', -- key to lookup category in all_categories -- [4] = 'anchor', -- anchor for link to relevant section on help page -- regex = gsub_regex, -- replace = gsub_table, -- } Mouseover title text Link text CatKey Anchor cvt_bad_input = { 'input "$1" must be a number and unit' , 'invalid input' , 'option', 'invalid_input' }, cvt_bad_num = { 'Value "$1" must be a number' , 'invalid number' , 'option', 'invalid_number' }, cvt_big_prec = { 'Precision "$1" is too large' , 'precision too large' , 'option', 'precision_too_large' }, cvt_invalid_num = { 'Number has overflowed' , 'number overflow' , 'option', 'number_overflow' }, cvt_no_num = { 'Needs the number to be converted' , 'needs a number' , 'option', 'needs_number' }, cvt_no_num2 = { 'Needs another number for a range' , 'needs another number', 'option', 'needs_another_number' }, cvt_bad_altitude = { '"$1" needs an integer' , 'invalid altitude' , 'option', 'invalid_altitude' }, cvt_bad_frac = { '"$1" needs an integer above 1' , 'invalid fraction' , 'option', 'invalid_fraction' }, cvt_bad_prec = { 'Precision "$1" must be an integer' , 'invalid precision' , 'option', 'invalid_precision' }, cvt_bad_sigfig = { '"$1" needs a positive integer' , 'invalid sigfig' , 'option', 'invalid_sigfig' }, cvt_empty_option = { 'Ignored empty option "$1"' , 'empty option' , 'option', 'empty_option' }, cvt_deprecated = { 'Option "$1" is deprecated' , '*' , 'option', 'deprecated_option', format = 'cvt_format2', nowarn = true }, cvt_no_spell = { 'Spelling is not available' , 'bug, ask for help' , 'option', 'ask_for_help' }, cvt_unknown_option = { 'Ignored invalid option "$1"' , 'invalid option' , 'option', 'invalid_option' }, cvt_wd_fail = { 'Unable to access Wikidata' , 'wikidata problem' , 'option', 'wikidata_problem' }, cvt_bad_default = { 'Unit "$1" has an invalid default' , 'bug, ask for help' , 'unit' , 'ask_for_help' }, cvt_bad_unit = { 'Unit "$1" is invalid here' , 'unit invalid here' , 'unit' , 'unit_invalid_here' }, cvt_no_default = { 'Unit "$1" has no default output unit' , 'bug, ask for help' , 'unit' , 'ask_for_help' }, cvt_no_unit = { 'Needs name of unit' , 'needs unit name' , 'unit' , 'needs_unit_name' }, cvt_unknown = { 'Unit name "$1" is not known' , 'unknown unit' , 'unit' , 'unknown_unit' }, cvt_should_be = { '$1' , 'ambiguous unit' , 'unit' , 'ambiguous_unit', regex = unitcode_regex, replace = unitcode_replace }, cvt_mismatch = { 'Cannot convert "$1" to "$2"' , 'unit mismatch' , 'unit' , 'unit_mismatch' }, cvt_bug_convert = { 'Bug: Cannot convert between specified units', 'bug, ask for help' , 'unit' , 'ask_for_help' }, cvt_lookup = { 'Unit "$1" is incorrectly defined' , 'bug, ask for help' , 'unit' , 'ask_for_help' }, } -- Text to join input value/unit with output value/unit. local disp_joins = { -- [1]=before output, [2]=after output, [3]=between outputs in a combination; default "; " -- [wantname] gives default abbr=off ["or"] = { " or " , "" , " or ", wantname = true }, ["sqbr-sp"] = { " [" , "]" }, ["sqbr-nbsp"] = { "&nbsp;[" , "]" }, ["comma"] = { ", " , "" , ", " }, ["semicolon"] = { "; " , "" }, ["slash-sp"] = { " / " , "" , wantname = true }, ["slash-nbsp"] = { "&nbsp;/ ", "" , wantname = true }, ["slash-nosp"] = { "/" , "" , wantname = true }, ["b"] = { " (" , ")" }, ["(or)"] = { " (" , ")", " or " }, ["br"] = { "<br />" , "" , wantname = true }, ["br()"] = { "<br />(" , ")", wantname = true }, } -- Text to separate values in a range. local range_types = { -- Specifying a table requires either: -- * "off" and "on" values (for "abbr=off" and "abbr=on"), or -- * "input" and "output" values (for LHS and RHS); -- other fields are optional. -- When "adj=on|abbr=off" applies, spaces in range text are replaced with hyphens. -- With "exception = true", that also occurs with "adj=on|abbr=on". -- If "adj" is defined here, that text (unchanged) is used with "adj=on". ["+"] = " + ", [","] = ",&nbsp;", [", and"] = ", and ", [", or"] = ", or ", ["by"] = " by ", ["-"] = "–", ["to about"] = " to about ", ["and"] = { off = " and ", on = " and ", exception = true }, ["and(-)"] = { input = " and ", output = "–" }, ["or"] = { off = " or " , on = " or " , exception = true }, ["to"] = { off = " to " , on = " to " , exception = true }, ["to(-)"] = { input = "&nbsp;to ", output = "–" }, ["+/-"] = { off = "&nbsp;±&nbsp;", on = "&nbsp;±&nbsp;", adj = "&nbsp;±&nbsp;", is_range_change = true }, ["by(x)"] = { input = " by ", output = " ×&nbsp;", out_range_x = true }, ["x"] = { off = " by ", on = " ×&nbsp;", abbr_range_x = true }, ["xx"] = "&nbsp;×&nbsp;", ["*"] = "×", ["/"] = "&thinsp;/&thinsp;", -- for a table of high/low temperatures with {{convert|83|/|63|F|disp=br()|abbr=values}} } local range_aliases = { -- ["alternative name for a range"] = "standard range name" ["–"] = "-", ["&ndash;"] = "-", ["×"] = "x", ["&times;"] = "x", ["±"] = "+/-", ["&plusmn;"] = "+/-", } -- Convert accepts range text delimited with whitespace, for example, {{convert|1 to 2|ft}}. -- In addition, the following "words" are accepted without spaces, for example, {{convert|1-2|ft}}. -- Words must be in correct order for searching, for example, 'x' after 'xx'. local range_words = { '-', '–', 'xx', 'x', '*' } local ranges = { types = range_types, aliases = range_aliases, words = range_words, } -- Valid option names. local en_option_name = { -- ["local text for option name"] = "en name used in this module" ["$"] = "$", ["abbr"] = "abbr", ["adj"] = "adj", ["altitude_ft"] = "altitude_ft", ["altitude_m"] = "altitude_m", ["comma"] = "comma", ["debug"] = "debug", ["disp"] = "disp", ["error"] = "error", ["frac"] = "frac", ["input"] = "input", ["lang"] = "lang", ["link"] = "lk", ["lk"] = "lk", ["order"] = "order", ["qid"] = "qid", ["qual"] = "qual", ["qualifier"] = "qual", ["round"] = "round", ["sigfig"] = "sigfig", ["sing"] = "adj", -- "sing" is an old alias for "adj" ["sortable"] = "sortable", ["sp"] = "sp", ["spell"] = "spell", ["stylein"] = "stylein", ["styleout"] = "styleout", ["tracking"] = "tracking", } -- Valid option values. -- Convention: parms.opt_xxx refers to an option that is set here -- (not intended to be set by the template which invokes this module). -- Example: At enwiki, "abbr" includes: -- ["values"] = "opt_values" -- As a result, if the template uses abbr=values, Module:Convert sets: -- parms["opt_values"] = true -- parms["abbr"] = nil -- Therefore parms.abbr will be nil, or will have one of the listed values -- that do not start with "opt_". -- An option value of form "xxx?" is the same as "xxx" but shows the input as deprecated. -- Options removed in January 2018 with remnants still in Module:Convert: -- abbr=mos (in a range, repeat the input unit) -- adj=1 (set opt_singular to make the unit name singular when 0 < abs(value) <= 1) local en_option_value = { ["$"] = 'TEXT', -- TEXT should be a currency symbol that will be used instead of "$" ["abbr"] = { -- ["local text for option value"] = "en value used in this module" ["def"] = "", -- ignored (some wrapper templates call convert with "abbr=def" to mean "default abbreviation") ["h"] = "on", -- abbr=on + use "h" for hand unit (default) ["hh"] = "opt_hand_hh", -- abbr=on + use "hh" for hand unit ["in"] = "in", -- use symbol for LHS unit ["none"] = "off", -- old name for "off" ["off"] = "off", -- use name for all units ["on"] = "on", -- use symbol for all units ["out"] = "out", -- use symbol for RHS unit (default) ["unit"] = "unit", -- abbr=on but abbreviate units only: e6km → million km (not ×10⁶ km) ["values"] = "opt_values", -- show only input and output numbers, not units ["~"] = "opt_also_symbol", -- show input unit symbol as well as name }, ["adj"] = { ["mid"] = "opt_adjectival, opt_adj_mid", -- adj=on with user-specified text after input unit (between input and output) ["off"] = "", -- ignored (off is the default) ["on"] = "opt_adjectival", -- unit name is singular and hyphenated ["pre"] = "opt_one_preunit", -- user-specified text before input unit ["ri0"] = "opt_ri=0", -- round input with precision = 0 ["ri1"] = "opt_ri=1", -- round input with precision = 1 ["ri2"] = "opt_ri=2", -- round input with precision = 2 ["ri3"] = "opt_ri=3", -- round input with precision = 3 ["~"] = "opt_also_symbol", -- same as abbr=~ so can have {{convert|1|C|K|abbr=off|adj=~}} }, ["altitude_ft"] = 'INTEGER', ["altitude_m"] = 'INTEGER', ["comma"] = { ["5"] = "opt_comma5", -- only use numsep grouping if 5 or more digits ["gaps"] = "opt_gaps", -- use gaps, not numsep, to separate groups of digits ["gaps3"] = "opt_gaps, opt_gaps3", -- group only in threes rather than default of no gap before a single digit after decimal mark ["off"] = "opt_nocomma", -- no numsep in input or output numbers }, ["debug"] = { ["yes"] = "opt_sortable_debug", -- make the normally hidden sort key visible }, ["disp"] = { ["5"] = "opt_round=5?", -- round output value to nearest 5 ["b"] = "b", -- join: '(...)' ["(or)"] = "(or)", -- join: '(...)' with 'or' between outputs in a combination ["br"] = "br", -- join: '<br />' ["br()"] = "br()", -- join: '<br />(...)' ["comma"] = "comma", -- join: ',' ["flip"] = "opt_flip", -- reverse order of input/output ["number"] = "opt_output_number_only", -- display output value (not input, and not output symbol/name) ["or"] = "or", -- join: 'or' ["out"] = "opt_output_only", ["output number only"] = "opt_output_number_only", ["output only"] = "opt_output_only", ["preunit"] = "opt_two_preunits", -- user-specified text before input and output units ["semicolon"] = "semicolon", -- join: ';' ["sqbr"] = "sqbr", -- join: '[...]' ["table"] = "opt_table", -- output is suitable for a table cell with align="right" ["tablecen"] = "opt_tablecen", -- output is suitable for a table cell with align="center" ["unit"] = "opt_input_unit_only", -- display input symbol/name (not output, and not input value) ["unit or text"] = "opt_input_unit_only, opt_ignore_error", -- display input symbol/name, or given unit code if not known ["unit2"] = "opt_output_unit_only", ["x"] = "x", -- join: <first>...<second> (user-specified text) }, ["error"] = 'TEXT', -- TEXT is any text that will be returned if the conversion fails, instead of an error occurring ["frac"] = 'INTEGER', ["input"] = 'TEXT', -- TEXT should be <value><space><unitcode> or <wikidata-property-id> ["lang"] = { -- language for output digits (both en and local digits are always accepted for input) ["en"] = "opt_lang_en", -- use en digits for numbers, regardless of local language ["local"] = "opt_lang_local", -- use local digits for numbers (default, although config can change default to en) }, ["lk"] = { ["in"] = "in", -- link LHS unit name or symbol ["off"] = "off", -- do not link: same as default except for hand unit ["on"] = "on", -- link all unit names or symbols (but not twice for the same unit) ["out"] = "out", -- link RHS unit name or symbol }, ["order"] = { ["flip"] = "opt_flip", -- reverse order of input/output ["out"] = "opt_order_out", -- do not show input; instead, use order in output combination, with the first output shown as the input }, ["qid"] = 'TEXT', -- TEXT should be a Wikidata Q item identifier ["qual"] = 'TEXT', -- TEXT should be a Wikidata Q item identifier ["round"] = { ["0.5"] = "opt_round=0.5", -- round output value to nearest 0.5 ["5"] = "opt_round=5", -- round output value to nearest 5 ["10"] = "opt_round=10", -- round output value to nearest 10 (same as but clearer than "|-1") ["25"] = "opt_round=25", -- round output value to nearest 25 ["50"] = "opt_round=50", -- round output value to nearest 50 ["each"] = "opt_round_each", -- using default precision in a range, round each output separately (default uses highest precision of each item in range) }, ["sigfig"] = 'INTEGER', ["sortable"] = { ["off"] = "", -- ignored (off is the default) ["on"] = "opt_sortable_on", -- output sort key for use in a sortable table, based on value from converting to a standard base unit ["debug"] = "opt_sortable_on, opt_sortable_debug", -- |sortable=debug is the same as |sortable=on|debug=yes }, ["sp"] = { ["us"] = "opt_sp_us", -- use U.S. spelling (like "meter" instead of default "metre") }, ["spell"] = { -- only English spelling is supported; not scientific notation; only some fractions ["in"] = "opt_spell_in", -- spell input value in words ["In"] = "opt_spell_in, opt_spell_upper", -- spell input value in words with first letter uppercase ["on"] = "opt_spell_in, opt_spell_out", -- spell input and output values in words ["On"] = "opt_spell_in, opt_spell_out, opt_spell_upper", -- same, with first letter of first word in result uppercase ["us"] = "opt_sp_us", -- use U.S. spelling; same as sp=us so spell=us also works }, ["stylein"] = 'TEXT', ["styleout"] = 'TEXT', ["tracking"] = 'TEXT', } local titles = { ["frac"] = "Fraction/styles.css", ["sfrac"] = "Sfrac/styles.css", } return { SIprefixes = SIprefixes, all_categories = all_categories, all_messages = all_messages, currency = { ['$'] = true, ['£'] = true, ['€'] = true, ['₱'] = true, ['₽'] = true, ['¥'] = true }, customary_units = customary_units, disp_joins = disp_joins, en_option_name = en_option_name, en_option_value = en_option_value, eng_scales = eng_scales, ranges = ranges, titles = titles, } 8m007l7jx7mdwwt2dfy66a3yo6no2nr 14 16819 370855 366235 2026-04-09T13:29:30Z Memon2025 21315 370855 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Karachi}} {{Cat main|ڪراچي}} {{Portal|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون راڄڌانيون]] [[زمرو:پاڪستان جي گنجان آبادين جي نالي وارا وڪيپيڊيا زمرا]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:وڏا شهر]] exghqmvl2ht1x9fg8y186r7xck1cp2g 14 36507 370819 333409 2026-04-09T12:50:34Z Memon2025 21315 370819 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] m68ifqiqh0e8hnrrczwot6ri3lbil27 370854 370819 2026-04-09T13:28:41Z Memon2025 21315 370854 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] ft09mqcuvgdqvxi2ocw34hbspd3kkxg 0 38023 370820 370815 2026-04-09T12:52:08Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) */ 370820 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] hr2l7ef3kes4vjbgzmtws8qqtke4j2t 370821 370820 2026-04-09T12:52:38Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370821 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] oqukcgx8u13sgfry9yv4sov683ze0xr 370823 370821 2026-04-09T12:54:57Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) */ 370823 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] 6u1igqco3aguisg9lwvsvahishvofu7 370826 370823 2026-04-09T12:57:17Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* اتحادين جا حملا (1944) */ 370826 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] belxb9yadnpmroa2el5egkfojgvglxi 370828 370826 2026-04-09T12:59:27Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) */ 370828 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] fv70bpi01y61jbo4g16xphlimzsv41g 370830 370828 2026-04-09T13:02:25Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* نتيجا ۽ اثرات */ 370830 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] f1k9vhqxqke0ub84k46cdrf2o7yno2e 370833 370830 2026-04-09T13:04:20Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه */ 370833 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] tk9jyspfhmd8zilc8ytr09k2c0rqjky 370836 370833 2026-04-09T13:06:07Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* قبضو */ 370836 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] e6u72yw7sy20ognbgv8r0cpjpsazc82 370838 370836 2026-04-09T13:07:59Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* گهريلو محاذ ۽ پيداوار */ 370838 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] ifcdcfqu2r9st289ny9itsdbaw0i3f1 370840 370838 2026-04-09T13:09:40Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* وڌيڪ ڏسو */ 370840 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] 78y1mlhqv0j08szvt58g2weekpofq4a 370844 370840 2026-04-09T13:13:41Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* حوالا */ 370844 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] 3m5zxmcqtchly2s9sfehyilg8ihdvm2 370845 370844 2026-04-09T13:14:57Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* حوالا */ 370845 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}} [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] hdrw8lc78ffre4wfzo8hd15omcdlyyg 370847 370845 2026-04-09T13:16:06Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* وڌيڪ مطالعو */ 370847 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}} == خارجي لنڪس == {{Sister project links|voy=ٻي عالمي جنگ|ٻي عالمي جنگ|collapsible=collapsed}} * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=23 March 2019}}. * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=23 March 2019}}. * [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس]] (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع) {{World War II}} {{WWII history by nation}} {{Western world}} {{Eastern world}} {{Authority control}} [[Category:ٻي عالمي جنگ]] [[Category:عالمي جنگيون]] [[Category:1939ع جا تڪرار]] [[Category:1940ع جا تڪرار]] [[Category:1941ع جا تڪرار]] [[Category:1942ع جا تڪرار]] [[Category:1943ع جا تڪرار]] [[Category:1944ع جا تڪرار]] [[Category:1945ع جا تڪرار]] [[Category:ايٽمي جنگ]] [[Category:آسٽريليا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:آسٽريا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:البانيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:اٽلي شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايٿوپيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايران شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:عراق شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:مصر شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برازيل شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانيه شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانوي هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:بيلجيم شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:پولينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ٿائلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جاپان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جرمني شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:چين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:روس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:سوویت يونين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فرانس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فنلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ڪينيڊا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:گڏيل رياستون شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:يونان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:نيوزيلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] 9tlcusmvo3gqo91h5xunrjdt01ka8s2 370849 370847 2026-04-09T13:16:44Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* وڌيڪ مطالعو */ 370849 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}} == نوٽ == == خارجي لنڪس == {{Sister project links|voy=ٻي عالمي جنگ|ٻي عالمي جنگ|collapsible=collapsed}} * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=23 March 2019}}. * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=23 March 2019}}. * [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس]] (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع) {{World War II}} {{WWII history by nation}} {{Western world}} {{Eastern world}} {{Authority control}} [[Category:ٻي عالمي جنگ]] [[Category:عالمي جنگيون]] [[Category:1939ع جا تڪرار]] [[Category:1940ع جا تڪرار]] [[Category:1941ع جا تڪرار]] [[Category:1942ع جا تڪرار]] [[Category:1943ع جا تڪرار]] [[Category:1944ع جا تڪرار]] [[Category:1945ع جا تڪرار]] [[Category:ايٽمي جنگ]] [[Category:آسٽريليا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:آسٽريا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:البانيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:اٽلي شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايٿوپيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايران شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:عراق شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:مصر شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برازيل شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانيه شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانوي هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:بيلجيم شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:پولينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ٿائلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جاپان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جرمني شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:چين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:روس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:سوویت يونين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فرانس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فنلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ڪينيڊا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:گڏيل رياستون شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:يونان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:نيوزيلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] os7sau6edthizygdzwiq4srbcwczczj 370850 370849 2026-04-09T13:17:08Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* نوٽ */ 370850 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}} == خارجي لنڪس == {{Sister project links|voy=ٻي عالمي جنگ|ٻي عالمي جنگ|collapsible=collapsed}} * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=23 March 2019}}. * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=23 March 2019}}. * [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس]] (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع) {{World War II}} {{WWII history by nation}} {{Western world}} {{Eastern world}} {{Authority control}} [[Category:ٻي عالمي جنگ]] [[Category:عالمي جنگيون]] [[Category:1939ع جا تڪرار]] [[Category:1940ع جا تڪرار]] [[Category:1941ع جا تڪرار]] [[Category:1942ع جا تڪرار]] [[Category:1943ع جا تڪرار]] [[Category:1944ع جا تڪرار]] [[Category:1945ع جا تڪرار]] [[Category:ايٽمي جنگ]] [[Category:آسٽريليا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:آسٽريا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:البانيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:اٽلي شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايٿوپيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايران شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:عراق شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:مصر شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برازيل شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانيه شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانوي هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:بيلجيم شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:پولينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ٿائلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جاپان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جرمني شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:چين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:روس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:سوویت يونين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فرانس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فنلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ڪينيڊا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:گڏيل رياستون شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:يونان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:نيوزيلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] 9tlcusmvo3gqo91h5xunrjdt01ka8s2 370851 370850 2026-04-09T13:17:37Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* خارجي لنڪس */ 370851 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Short description|1939–1945 global conflict}} {{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}} {{Infobox military conflict | conflict = ٻي مهاڀاري جنگ | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist| * جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع * برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع * آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع * سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع * سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع * آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع }} | date = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}<br>({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}}) | place = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]] | result = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}} | combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]] | combatant1 = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']] | combatant2 = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']] | commander1 = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]] * {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] * {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]] * {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}} | commander2 = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist| * {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]] * {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]] * {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]] }} | campaignbox = {{Campaignbox World War II}} | casualties_header = | casualties3 = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري) }} '''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا. جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا. '''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}</ref> جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع</ref> == شروعاتي ۽ آخري تاريخون == اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}} جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون. == پس منظر == [[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]] پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا. مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} === جرمني ۽ اٽلي === [[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ "نئين رومي سلطنت" جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}} [[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]] [[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} === يورپي معاهدا === برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}} هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس "خوش ڪرڻ واري پاليسي" (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}} === ايشيا === چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}} چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}} == جنگ کان اڳ جا واقعا == === اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) === {{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}} [[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]] [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}} === اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) === {{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}} جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}} === جاپان جو چين تي حملو (1937) === {{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}} [[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]] جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.<ref name="Tucker2009">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Hsu & Chang 1971 221">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}</ref> قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}</ref><ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}</ref> === سوويت-جاپان سرحدي تڪرار === {{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}} 1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}</ref> === يورپي قبضا ۽ معاهدا === [[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]] يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}} جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي "جنگي جنونين" تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}} [[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]] آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}<ref>{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}</ref> هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}} جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}} == جنگ جو سلسلو == {{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}} {{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}} === يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}} [[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną "ustawką"! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}</ref>]] 1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.<ref name="Zabecki2015">{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.<ref name="Keegan 1997 35">{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.<br/>{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، "ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو."</ref> مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.</ref> جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}</ref> 8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}</ref> 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}} جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي<ref name="ibiblio1939">{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: "جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي."</ref> جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}<ref>{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته "حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو."</ref> [[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]] پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}</ref> عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}} جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.<ref name="Haynes-2000">{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}</ref> رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.<ref>Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327</ref> ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}} === مغربي يورپ (1940–1941) === {{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]] اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.</ref> [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}} ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}} 10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}} [[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]] جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.<ref name="Murray_BoB">{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}</ref> فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}} فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].<ref>{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}</ref> برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.</ref> نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي "[[جمهوريت جو اسلحو]]" (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.<ref name="ibiblio_1940">{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}</ref> آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.<ref>{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref> سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}} === ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) === {{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}} جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.<ref>{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]] ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}} اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}} مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}} مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.<ref>{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}</ref> === سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) === {{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]] يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}} هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.<ref name="GSWW4_26">{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.</ref> تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.<ref name="GSWW4_38">{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.</ref> نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}} 22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.<ref name="Events1941">{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}} [[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]] جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي. [[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}} آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}} فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}} [[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]] آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}} ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}} === پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) === {{main|پيسفڪ جنگ}} [[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]] 1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}<ref>{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}</ref><ref name="ReferenceC">Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000</ref> 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}} چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}</ref>{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}} يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}</ref> جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}</ref> 1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.<ref name="USAWWIIcp5">{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}</ref> ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.<ref name="USAWWIIcp4">{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}</ref> روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به "پاڙيسري ملڪ" تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}} ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}</ref>{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}</ref> 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.<ref>[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.</ref> ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛<ref>{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: "آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي."</ref><ref>{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته "جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو."</ref> جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}} [[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]] جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}</ref> دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.<ref>[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}</ref> انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.<ref>{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: "جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو."</ref> جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}<ref>{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}</ref> === محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) === 1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}} 1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.<ref>{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}</ref> نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}</ref> 1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}</ref> جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}</ref> === پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) === [[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]] اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}} [[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]] مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. <ref>{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.</ref><ref>[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier & Chomiczewski & Garrigue 2004], p. 19.</ref> جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.<ref>{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.</ref> مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}</ref> اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}</ref> 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}} === اڀرندي محاذ (1942–1943) === وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}</ref> جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}} [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]] نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}} === مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) === [[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]] آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}} آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}} جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي "[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]" ڪرڻ هو.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc "The Civilians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)</ref> هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}} === اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) === [[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]] گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}} سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،<ref>{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.</ref> ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]] 12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}} 3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}</ref> جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}} ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.<ref>{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.</ref> نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.<ref name="Kolko 1990 211,235,267_268">{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.</ref> قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}} نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Beevor 2012 268_274">{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.</ref><ref name="H161">{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.</ref><ref name="Hsu Chang 412-416">{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}</ref> جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.</ref> 27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.<ref name="Glantz 2002 327_366">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.<ref name="Glantz 2002 367_414">{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.</ref> مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Chubarov 2001 122">{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.</ref> اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.</ref> ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،<ref name="Lightbody 2004 224">{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.</ref> ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.<ref name="Zeiler">{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.</ref> مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،<ref name="Zeiler"/> ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.</ref> چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}} === اتحادين جا حملا (1944) === [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]] 6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،<ref name="rees406">{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: "اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري."</ref> مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].<ref name="Weinberg 2005 695">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.</ref> اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،<ref>{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.</ref> ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.<ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.</ref> ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}} 22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref name="Zaloga 1996 7">{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: "اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي."</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.<ref>{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.</ref> [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}</ref> سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.<ref name="countrystudies.us">{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}</ref> [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]] سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Evans 2008 653">{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.</ref> ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،<ref>{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}</ref> جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}} جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}</ref> چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.<ref name="Drea 2003 54">{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.</ref> پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.<ref>{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.</ref> === محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) === [[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]] 16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.<ref name="parkerxiii">{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}</ref> اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].<ref>{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.</ref> 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.</ref> فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].<ref>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.</ref> مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا. سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.<ref name="Shepardson 1998">{{Harvnb|Shepardson|1998}}</ref> هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.<ref>{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}</ref> بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].<ref name="O'Reilly 2001 244">{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.</ref> 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.<ref name="Evans 2008 737">{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.</ref> جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].<ref name="Glantz 1998 34">{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.</ref> 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.<ref>{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]] پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge & Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}</ref> ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.<ref>{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}</ref> مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.<ref name="Drea 2003 57">{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.</ref> چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.</ref> ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.<ref name="results of german and american submarines">{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}</ref> 11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،<ref name="Williams 2006 90">{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.</ref> ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته "[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]".<ref name="Miscamble 2007 201">{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.</ref> هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref name="Miscamble 2007 203_204">{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.</ref> [[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]] بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>Ward Wilson. "The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima". ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.</ref> آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.<ref>{{Harvnb|Glantz|2005}}.</ref> انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Pape 1993">{{Harvnb|Pape|1993}}</ref> ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> == نتيجا ۽ اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}} [[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]] اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.<ref name="Wettig 2008 96_100">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.</ref> پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ "ڊي-نازي فڪيشن" (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.<ref name="Frei 2002 41_66">{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.</ref> جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،<ref name="Eberhardt-2015">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،<ref name="Eberhardt-2006">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="Eberhardt-2011">{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،<ref name="Eberhardt-2012">{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}</ref> جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].<ref name="Eberhardt-2011"/><ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.</ref> اتر اوڀر رومانيا،<ref name="stalinswars55">{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.</ref><ref name="shirer794">{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.</ref> اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].<ref name="Wettig 2008 20_21">{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.</ref><ref name="Senn 2007 ?">{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.</ref> اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. <ref>{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،<ref name="Yoder 1997 39">{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.</ref> اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}</ref> جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،<ref>{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}</ref> ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. <ref name="The UN Security Council">{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.<ref name="Kantowicz 2000 6">{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.</ref> [[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]] جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. <ref name="Trachtenberg 1999 33">{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.</ref> اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،<ref name="Applebaum 2012">{{Harvnb|Applebaum|2012}}.</ref> [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]<ref name="Naimark 2010">{{Harvnb|Naimark|2010}}.</ref> سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. <ref name="Swain 1992">{{Harvnb|Swain|1992}}.</ref> يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. <ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. <ref name="Borstelmann 2005 318">{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.</ref> انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. <ref>{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.</ref> ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. <ref name="Weinberg 2005 911">{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.</ref> [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. <ref>{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.</ref> چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. <ref name="Lynch 2010 12_13">{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.</ref> وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. <ref name="JMRoberts 1996 589">{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.</ref><ref>{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.</ref> جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي "بيبي بوم" ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. <ref>{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.</ref> اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. <ref name="Balabkins 1964 207">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.</ref> بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. <ref>{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.</ref><ref name="Balabkins 1964 208,209">{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.</ref> جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. <ref>{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}</ref> معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. <ref>{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}</ref><ref name="Balabkins 1964 212">{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.</ref> 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي "جرمن معاشي معجزو" ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. <ref>{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}</ref> اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. <ref>{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}</ref> == اثرات == {{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}} === جاني نقصان === {{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}} [[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]] هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،<ref>{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}</ref> ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،<ref name="Ell&Mak 19942">{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.</ref> جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}} فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}} === نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه === [[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}</ref> اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]] جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}</ref> عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ "سڙيل زمين" (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي "[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]" جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.<ref name=":04">{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}</ref> جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. <ref name=":43">{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.</ref>{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}<ref name=":47">Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396</ref> ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}} جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.<ref>{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}</ref> يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}} سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}} [[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]] جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.<ref name=":47" />{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}} جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}<ref name="Bird">{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}</ref> مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}} === قبضو === {{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}} [[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]] يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.<ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref> اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.<ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي "[[سڙيل زمين]]" (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.<ref name="Milward 1992 148">{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.</ref> مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي "[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]" قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.<ref>Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''"Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000"''.</ref> جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،<ref>{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}</ref> پر [[سوويت پارٽيزن]]<ref>{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.</ref> ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]<ref>{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}</ref> جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]] ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.<ref>{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref> جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.<ref name="GSWW6_266"/> === گهريلو محاذ ۽ پيداوار === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}} [[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]] 1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.<ref>{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}</ref> يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.<ref name="6Econ3">{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.</ref> ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.<ref name="6Econ3"/> ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.<ref>Compare: {{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}</ref> جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار "بليٽز ڪريگ" حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.<ref name="6Econ2">{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.</ref> اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،<ref>{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.</ref> اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،<ref>{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}</ref> ۽ جرمنيءَ پاران دير سان "جنگي معيشت" ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.</ref> ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.<ref>{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.</ref> جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}} === ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}} [[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]] جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛<ref name="EncWWII_76">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.</ref> ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.</ref> [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.<ref>{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.</ref> بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.<ref name="EncWWII_163">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.</ref><ref>{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}</ref> ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.</ref> ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.</ref> آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.<ref name="Bur&Ryd 1995 16">{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.</ref> رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}</ref> [[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي "گيجيٽ" کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]] زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.<ref name="EncWWII_125">{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.</ref> 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}</ref> جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي "بليٽز ڪريگ" (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.<ref name="EncWWII_125"/> ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.<ref name="EncWWII_108"/> مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.<ref name="Comp_221">{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.</ref> پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.<ref name="Comp_221"/> [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}</ref> گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.<ref>{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.</ref> پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي "الٽرا" (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.<ref>{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}</ref> ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ "دھوڪي" (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].<ref>{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}</ref> ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}</ref> جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.<ref>{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}</ref> == يورپ ۾ جنگ جي شروعات == جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.<ref name="سنڌيانا"/> == جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي == ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”. يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:<ref name="سنڌيانا"/> :“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.” يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“ روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> 42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.<ref name="سنڌيانا"/> هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> == پڻ ڏسندا == * [[پھرين مھاڀاري جنگ]] * {{anl|عظيم ترين نسل}} * [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]] * [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]] * {{anl|ٽين عالمي جنگ}} == حوالا == {{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{reflist|21em}} === ذريعا === {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames & Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}} * {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}} * {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York}} * {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon & New York}} * {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon & New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey}} * {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}} * {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York}} * {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}} * {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}} * {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley & Los Angeles}} * {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}} * {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012}} * {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}} * {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}} * {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}} * {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}} * {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}} * {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012}} * {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022}} * {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London & New York}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}} * {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}} == خارجي لنڪس == {{Sister project links|voy=ٻي عالمي جنگ|ٻي عالمي جنگ|collapsible=collapsed}} * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=23 March 2019}}. * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=23 March 2019}}. * [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس]] (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع) {{World War II}} {{WWII history by nation}} {{Western world}} {{Eastern world}} {{Authority control}} == نوٽ == [[Category:ٻي عالمي جنگ]] [[Category:عالمي جنگيون]] [[Category:1939ع جا تڪرار]] [[Category:1940ع جا تڪرار]] [[Category:1941ع جا تڪرار]] [[Category:1942ع جا تڪرار]] [[Category:1943ع جا تڪرار]] [[Category:1944ع جا تڪرار]] [[Category:1945ع جا تڪرار]] [[Category:ايٽمي جنگ]] [[Category:آسٽريليا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:آسٽريا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:البانيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:اٽلي شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايٿوپيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ايران شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:عراق شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:مصر شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برازيل شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانيه شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:برطانوي هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:بيلجيم شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:پولينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ٿائلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جاپان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:جرمني شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:چين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:روس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:سوویت يونين شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فرانس شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:فنلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:ڪينيڊا شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:گڏيل رياستون شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:يونان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[Category:نيوزيلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]] [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي]] [[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]] [[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]] [[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]] [[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]] h4hms0djwpy48nlk8a19g56q6ulzy0v 10 43364 370884 369159 2026-04-09T15:30:06Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370884 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox settlement/styles.css | bodyclass = ib-settlement vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-native" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|<div class="category">{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-settlement-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|125px|100x100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Flag|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{if empty|{{{seal_type|}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|upright={{{blank_emblem_upright|}}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100x100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption-link">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{if empty|{{{pushpin_mapsize|}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|Etymology: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|parse_links=1|{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{nickname_link|}}}|singular=Nickname|likely=Nickname(s)|plural=Nicknames}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|parse_links=1|{{{nickname|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{motto_link|}}}|singular=Motto|likely=Motto(s)|plural=Mottoes}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|{{{motto|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|Anthem:]]|Anthem:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption1}}}</div>}} }} | data26 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-area_sq_mi = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-type = city | mapframe-population = {{if empty|{{{population_metro|}}}|{{{population_total|}}}}} | mapframe-marker = town | mapframe-wikidata = yes | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass28 = mergedtoprow | data28 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | data29 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#if:{{#invoke:string|match|s={{{coordinates|}}}|pattern=geo-inline-hidden|ignore_errors=true|plain=true}}|<!-- Nothing to display --> |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}}} | rowclass30 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label30 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data30 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | label31 = {{{subdivision_type}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type1}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type2}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type3}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type4}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = {{{subdivision_type5}}} | data36 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{subdivision_type6}}} | data37 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass38 = mergedtoprow | label38 = {{if empty|{{{established_title|}}}|Established}} | data38 = {{{established_date|}}} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title1}}} | data39 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title2}}} | data40 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title3}}} | data41 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title4}}} | data42 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title5}}} | data43 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{established_title6}}} | data44 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = {{{established_title7}}} | data45 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass46 = mergedrow | label46 = {{{extinct_title}}} | data46 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass47 = mergedrow | label47 = Founded by | data47 = {{{founder|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = [[Namesake|Named after]] | data48 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass49 = mergedtoprow | label49 = {{if empty|{{{seat_type|}}}|Seat}} | data49 = {{{seat|}}} | rowclass50 = mergedrow | label50 = {{if empty|{{{seat1_type|}}}|Former seat}} | data50 = {{{seat1|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{if empty|{{{seat2_type|}}}|Former seat}} | data51 = {{{seat2|}}} | rowclass52 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label52 = {{if empty|{{{parts_type|}}}|Boroughs}} | data52 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&#58;&nbsp;|}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass53 = mergedtoprow | header53 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|Government<div class="ib-settlement-fn">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass54 = mergedrow | label54 = &nbsp;•&nbsp;Type | data54 = {{{government_type|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = &nbsp;•&nbsp;Body | class55 = agent | data55 = {{{governing_body|}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title1}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title2}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title3}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title4}}} | data60 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title5}}} | data61 = {{#if:{{{leader_title5|}}}|{{{leader_name5|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank1_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank2_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank3_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank4_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass66 = mergedrow | label66 = {{{government_blank5_title}}} | data66 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass67 = mergedrow | label67 = {{{government_blank6_title}}} | data67 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass68 = mergedtoprow | header68 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass69 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label69 = <div style="white-space:nowrap;">{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> |&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}} }}</div> | data69 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = &nbsp;•&nbsp;Land | data70 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = &nbsp;•&nbsp;Water | data71 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}{{#ifeq:%|{{#invoke:string|sub|{{{area_water_percent|}}}|-1}}||%}}}}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = &nbsp;•&nbsp;Urban<div class="ib-settlement-fn">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data72 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass73 = mergedrow | label73 = &nbsp;•&nbsp;Rural<div class="ib-settlement-fn">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass74 = mergedrow | label74 =&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> | data74 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Area rank*** --> | rowclass75 = mergedrow | label75 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data75 = {{{area_rank|}}} | rowclass76 = mergedrow | label76 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank1_title}}} | data76 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass77 = mergedrow | label77 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank2_title}}} | data77 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = &nbsp; | data78 = {{{area_note|}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass79 = mergedtoprow | header79 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass80 = mergedrow | label80 = &nbsp;•&nbsp;Length | data80 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass81 = mergedrow | label81 = &nbsp;•&nbsp;Width | data81 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | label82 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data82 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label83 = Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data83 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass84 = mergedrow | label84 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data84 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label85 = Lowest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_min_m|}}} |ft ={{{elevation_min_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass86 = mergedrow | label86 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data86 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> | rowclass87 = mergedtoprow | label87 = Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> | data87 = {{fix comma category|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | {{#if:{{{population_total|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}} }} }} }} | rowclass88 = mergedtoprow | header88 ={{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}} |Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass89 = mergedrow | label89 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}}</div> | data89 = {{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}} | {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}}}} }} }} | rowclass90 = mergedrow | label90 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Estimate&nbsp;{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|<div class="ib-settlement-fn">({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}</div>}}</div> | data90 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_est}}}|,|}}}}}} }} <!-- ***Population rank*** --> | rowclass91 = mergedrow | label91 =&nbsp;•&nbsp;Rank | data91 = {{{population_rank|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = &nbsp;•&nbsp;Density | data92 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}} |pop ={{{population_total|}}} |dunam={{if empty|{{{area_land_dunam|}}}|{{{area_total_dunam|}}}}} |ha ={{if empty|{{{area_land_ha|}}}|{{{area_total_ha|}}}}} |km2 ={{if empty|{{{area_land_km2|}}}|{{{area_total_km2|}}}}} |acre ={{if empty|{{{area_land_acre|}}}|{{{area_total_acre|}}}}} |sqmi ={{if empty|{{{area_land_sq_mi|}}}|{{{area_total_sq_mi|}}}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Population density rank*** --> | rowclass93 = mergedrow | label93 = &nbsp;&nbsp;•&nbsp;Rank | data93 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = &nbsp;•&nbsp;[[Urban area|Urban]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data94 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_urban}}}|,|}}}}}} }} | rowclass95 = mergedrow | label95 = &nbsp;•&nbsp;Urban&nbsp;density | data95 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}} |pop ={{{population_urban|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = &nbsp;•&nbsp;[[Rural area|Rural]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data96 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_rural}}}|,|}}}}}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = &nbsp;•&nbsp;Rural&nbsp;density | data97 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}} |pop ={{{population_rural|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass98 = mergedrow | label98 =&nbsp;•&nbsp;[[Metropolitan area|Metro]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data98 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_metro}}}|,|}}}}}} }} | rowclass99 = mergedrow | label99 = &nbsp;•&nbsp;Metro&nbsp;density | data99 = {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}} |pop ={{{population_metro|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass100 = mergedrow | label100 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank1_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank1_footnotes|}}}</div> | data100 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank1}}}|,|}}}}}}}} | rowclass101 = mergedrow | label101 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} density|Density}} | data101 = {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank1|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass102 = mergedrow | label102 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank2_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank2_footnotes|}}}</div> | data102 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank2}}}|,|}}}}}}}} | rowclass103 = mergedrow | label103 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} density|Density}} | data103 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass104 = mergedrow | label104 = &nbsp; | data104 = {{{population_note|}}} | rowclass105 = mergedtoprow | label105 = {{Pluralize from text|{{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Demonym|singular=Demonym|likely=Demonym(s)|plural=Demonyms}} | data105 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}}{{Main other|{{Pluralize from text|{{{population_demonym|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible demonym list]]}}}} <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass106 = mergedtoprow | header106 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title1}}} | data107 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title2}}} | data108 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title3}}} | data109 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title4}}} | data110 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title5}}} | data111 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title6}}} | data112 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title7}}} | data113 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title8}}} | data114 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title8|}}}|{{{demographics1_info8|}}}}}}} | rowclass115 = mergedrow | label115 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title9}}} | data115 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title9|}}}|{{{demographics1_info9|}}}}}}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title10}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title10|}}}|{{{demographics1_info10|}}}}}}} <!-- ***Demographics 2*** --> | rowclass117 = mergedtoprow | header117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass126 = mergedrow | label126 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data126 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass127 = mergedrow | label127 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data127 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass128 = mergedtoprow | header128 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}|}} | rowclass129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}}}}} | data129 = {{#if:{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1|}}}|{{{utc_offset}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}|({{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone|}}}}} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|}}}{{{utc_offset_DST|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1_DST|}}}|{{{utc_offset_DST|}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|}}}{{{timezone_DST|}}}|({{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST|}}}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{if empty|{{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset2|}}} |[[UTC{{{utc_offset2|}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{if empty|{{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset3|}}} |[[UTC{{{utc_offset3|}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{if empty|{{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset4|}}} |[[UTC{{{utc_offset4|}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass137 = mergedrow | label137 = {{if empty|{{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data137 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset5|}}} |[[UTC{{{utc_offset5|}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass138 = mergedrow | label138 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data138 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{if empty|{{{postal_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class139 = adr | data139 = {{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}} | rowclass140 = {{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label140 = {{if empty|{{{postal2_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal2_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class140 = adr | data140 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} <!-- ***Area Code(s)*** --> | rowclass141 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = {{if empty|{{{area_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Telephone numbering plan|singular=Area code|likely=Area code(s)|plural=Area codes}}}} | data141 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{Main other|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{area_code|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible area code list]]}}}}}} <!-- Geocode--> | rowclass142 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = [[Geocode]] | class142 = nickname | data142 = {{{geocode|}}} <!-- ISO Code--> | rowclass143 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = [[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class143 = nickname | data143 = {{{iso_code|}}} <!-- Vehicle registration plate--> | rowclass144 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{if empty|{{{registration_plate_type|}}}|[[Vehicle registration plate|Vehicle registration]]}} | data144 = {{{registration_plate|}}} <!-- Other codes --> | rowclass145 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label145 = {{{code1_name|}}} | class145 = nickname | data145 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass146 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label146 = {{{code2_name|}}} | class146 = nickname | data146 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{if empty|{{{blank_name_sec1|}}}|{{{blank_name|}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec1|}}}{{{blank_name|}}}|{{if empty|{{{blank_info_sec1|}}}|{{{blank_info|}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{if empty|{{{blank1_name_sec1|}}}|{{{blank1_name|}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|}}}{{{blank1_name|}}}|{{if empty|{{{blank1_info_sec1|}}}|{{{blank1_info|}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{if empty|{{{blank2_name_sec1|}}}|{{{blank2_name|}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|}}}{{{blank2_name|}}}|{{if empty|{{{blank2_info_sec1|}}}|{{{blank2_info|}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{if empty|{{{blank3_name_sec1|}}}|{{{blank3_name|}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|}}}{{{blank3_name|}}}|{{if empty|{{{blank3_info_sec1|}}}|{{{blank3_info|}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{if empty|{{{blank4_name_sec1|}}}|{{{blank4_name|}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|}}}{{{blank4_name|}}}|{{if empty|{{{blank4_info_sec1|}}}|{{{blank4_info|}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{if empty|{{{blank5_name_sec1|}}}|{{{blank5_name|}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|}}}{{{blank5_name|}}}|{{if empty|{{{blank5_info_sec1|}}}|{{{blank5_info|}}}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{if empty|{{{blank6_name_sec1|}}}|{{{blank6_name|}}}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|}}}{{{blank6_name|}}}|{{if empty|{{{blank6_info_sec1|}}}|{{{blank6_info|}}}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{if empty|{{{blank7_name_sec1|}}}|{{{blank7_name|}}}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|}}}{{{blank7_name|}}}|{{if empty|{{{blank7_info_sec1|}}}|{{{blank7_info|}}}}}}} | rowclass155 = mergedtoprow | label155 = {{{blank_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank1_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank2_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank3_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank4_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank5_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass161 = mergedrow | label161 = {{{blank6_name_sec2}}} | data161 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass162 = mergedrow | label162 = {{{blank7_name_sec2}}} | data162 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | rowclass163 = mergedtoprow | label163 = Website | data163 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class164 = maptable | data164 = {{#if:{{{module|}}}|{{{module}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_emblem_upright | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | image_upright | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description <!--used by Module:Settlement short description-->| subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | template_name | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] | cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with conflicting parameters}} | settlement_type; type | image_size; imagesize | image_alt; alt | image_caption; caption | nickname; nicknames | motto; mottoes | coor_pinpoint; coor_type | population_demonym; population_demonyms | utc_offset1; utc_offset | timezone1; timezone | utc_offset1_DST; utc_offset_DST | timezone1_DST; timezone_DST | area_code; area_codes | blank_name_sec1; blank_name | blank_info_sec1; blank_info | blank1_name_sec1; blank1_name | blank1_info_sec1; blank1_info | blank2_name_sec1; blank2_name | blank2_info_sec1; blank2_info | blank3_name_sec1; blank3_name | blank3_info_sec1; blank3_info | blank4_name_sec1; blank4_name | blank4_info_sec1; blank4_info | blank5_name_sec1; blank5_name | blank5_info_sec1; blank5_info | blank6_name_sec1; blank6_name | blank6_info_sec1; blank6_info | blank7_name_sec1; blank7_name | blank7_info_sec1; blank7_info }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}{{main other|<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but not image_map]]}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}<!-- -->{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with embed]]}} }}<!-- Gathering information on over-use of maps -->{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|mapframe|image_map|image_map1|pushpin_map}} >2 |{{main other| [[Category:Pages using infobox settlement with potentially too many maps]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> jtaza22iat9b81f8ywzxqc9v1r71lpe 370891 370884 2026-04-09T16:02:45Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370891 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox settlement/styles.css | bodyclass = ib-settlement vcard | headerstyle = text-align: center; | labelstyle = text-align: center; | datastyle = text-align: center; <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-native" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|<div class="category">{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-settlement-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|125px|100x100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Flag|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{if empty|{{{seal_type|}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|upright={{{blank_emblem_upright|}}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100x100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption-link">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{if empty|{{{pushpin_mapsize|}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|Etymology: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|parse_links=1|{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{nickname_link|}}}|singular=Nickname|likely=Nickname(s)|plural=Nicknames}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|parse_links=1|{{{nickname|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{motto_link|}}}|singular=Motto|likely=Motto(s)|plural=Mottoes}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|{{{motto|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|Anthem:]]|Anthem:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption1}}}</div>}} }} | data26 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-area_sq_mi = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-type = city | mapframe-population = {{if empty|{{{population_metro|}}}|{{{population_total|}}}}} | mapframe-marker = town | mapframe-wikidata = yes | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass28 = mergedtoprow | data28 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | data29 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#if:{{#invoke:string|match|s={{{coordinates|}}}|pattern=geo-inline-hidden|ignore_errors=true|plain=true}}|<!-- Nothing to display --> |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}}} | rowclass30 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label30 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data30 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | label31 = {{{subdivision_type}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type1}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type2}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type3}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type4}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = {{{subdivision_type5}}} | data36 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{subdivision_type6}}} | data37 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass38 = mergedtoprow | label38 = {{if empty|{{{established_title|}}}|Established}} | data38 = {{{established_date|}}} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title1}}} | data39 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title2}}} | data40 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title3}}} | data41 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title4}}} | data42 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title5}}} | data43 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{established_title6}}} | data44 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = {{{established_title7}}} | data45 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass46 = mergedrow | label46 = {{{extinct_title}}} | data46 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass47 = mergedrow | label47 = Founded by | data47 = {{{founder|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = [[Namesake|Named after]] | data48 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass49 = mergedtoprow | label49 = {{if empty|{{{seat_type|}}}|Seat}} | data49 = {{{seat|}}} | rowclass50 = mergedrow | label50 = {{if empty|{{{seat1_type|}}}|Former seat}} | data50 = {{{seat1|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{if empty|{{{seat2_type|}}}|Former seat}} | data51 = {{{seat2|}}} | rowclass52 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label52 = {{if empty|{{{parts_type|}}}|Boroughs}} | data52 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&#58;&nbsp;|}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass53 = mergedtoprow | header53 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|Government<div class="ib-settlement-fn">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass54 = mergedrow | label54 = &nbsp;•&nbsp;Type | data54 = {{{government_type|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = &nbsp;•&nbsp;Body | class55 = agent | data55 = {{{governing_body|}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title1}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title2}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title3}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title4}}} | data60 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title5}}} | data61 = {{#if:{{{leader_title5|}}}|{{{leader_name5|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank1_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank2_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank3_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank4_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass66 = mergedrow | label66 = {{{government_blank5_title}}} | data66 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass67 = mergedrow | label67 = {{{government_blank6_title}}} | data67 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass68 = mergedtoprow | header68 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass69 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label69 = <div style="white-space:nowrap;">{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> |&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}} }}</div> | data69 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = &nbsp;•&nbsp;Land | data70 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = &nbsp;•&nbsp;Water | data71 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}{{#ifeq:%|{{#invoke:string|sub|{{{area_water_percent|}}}|-1}}||%}}}}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = &nbsp;•&nbsp;Urban<div class="ib-settlement-fn">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data72 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass73 = mergedrow | label73 = &nbsp;•&nbsp;Rural<div class="ib-settlement-fn">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass74 = mergedrow | label74 =&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> | data74 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Area rank*** --> | rowclass75 = mergedrow | label75 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data75 = {{{area_rank|}}} | rowclass76 = mergedrow | label76 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank1_title}}} | data76 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass77 = mergedrow | label77 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank2_title}}} | data77 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = &nbsp; | data78 = {{{area_note|}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass79 = mergedtoprow | header79 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass80 = mergedrow | label80 = &nbsp;•&nbsp;Length | data80 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass81 = mergedrow | label81 = &nbsp;•&nbsp;Width | data81 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | label82 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data82 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label83 = Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data83 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass84 = mergedrow | label84 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data84 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label85 = Lowest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_min_m|}}} |ft ={{{elevation_min_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass86 = mergedrow | label86 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data86 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> | rowclass87 = mergedtoprow | label87 = Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> | data87 = {{fix comma category|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | {{#if:{{{population_total|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}} }} }} }} | rowclass88 = mergedtoprow | header88 ={{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}} |Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass89 = mergedrow | label89 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}}</div> | data89 = {{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}} | {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}}}} }} }} | rowclass90 = mergedrow | label90 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Estimate&nbsp;{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|<div class="ib-settlement-fn">({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}</div>}}</div> | data90 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_est}}}|,|}}}}}} }} <!-- ***Population rank*** --> | rowclass91 = mergedrow | label91 =&nbsp;•&nbsp;Rank | data91 = {{{population_rank|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = &nbsp;•&nbsp;Density | data92 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}} |pop ={{{population_total|}}} |dunam={{if empty|{{{area_land_dunam|}}}|{{{area_total_dunam|}}}}} |ha ={{if empty|{{{area_land_ha|}}}|{{{area_total_ha|}}}}} |km2 ={{if empty|{{{area_land_km2|}}}|{{{area_total_km2|}}}}} |acre ={{if empty|{{{area_land_acre|}}}|{{{area_total_acre|}}}}} |sqmi ={{if empty|{{{area_land_sq_mi|}}}|{{{area_total_sq_mi|}}}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Population density rank*** --> | rowclass93 = mergedrow | label93 = &nbsp;&nbsp;•&nbsp;Rank | data93 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = &nbsp;•&nbsp;[[Urban area|Urban]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data94 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_urban}}}|,|}}}}}} }} | rowclass95 = mergedrow | label95 = &nbsp;•&nbsp;Urban&nbsp;density | data95 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}} |pop ={{{population_urban|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = &nbsp;•&nbsp;[[Rural area|Rural]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data96 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_rural}}}|,|}}}}}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = &nbsp;•&nbsp;Rural&nbsp;density | data97 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}} |pop ={{{population_rural|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass98 = mergedrow | label98 =&nbsp;•&nbsp;[[Metropolitan area|Metro]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data98 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_metro}}}|,|}}}}}} }} | rowclass99 = mergedrow | label99 = &nbsp;•&nbsp;Metro&nbsp;density | data99 = {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}} |pop ={{{population_metro|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass100 = mergedrow | label100 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank1_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank1_footnotes|}}}</div> | data100 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank1}}}|,|}}}}}}}} | rowclass101 = mergedrow | label101 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} density|Density}} | data101 = {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank1|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass102 = mergedrow | label102 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank2_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank2_footnotes|}}}</div> | data102 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank2}}}|,|}}}}}}}} | rowclass103 = mergedrow | label103 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} density|Density}} | data103 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass104 = mergedrow | label104 = &nbsp; | data104 = {{{population_note|}}} | rowclass105 = mergedtoprow | label105 = {{Pluralize from text|{{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Demonym|singular=Demonym|likely=Demonym(s)|plural=Demonyms}} | data105 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}}{{Main other|{{Pluralize from text|{{{population_demonym|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible demonym list]]}}}} <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass106 = mergedtoprow | header106 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title1}}} | data107 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title2}}} | data108 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title3}}} | data109 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title4}}} | data110 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title5}}} | data111 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title6}}} | data112 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title7}}} | data113 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title8}}} | data114 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title8|}}}|{{{demographics1_info8|}}}}}}} | rowclass115 = mergedrow | label115 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title9}}} | data115 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title9|}}}|{{{demographics1_info9|}}}}}}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title10}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title10|}}}|{{{demographics1_info10|}}}}}}} <!-- ***Demographics 2*** --> | rowclass117 = mergedtoprow | header117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass126 = mergedrow | label126 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data126 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass127 = mergedrow | label127 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data127 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass128 = mergedtoprow | header128 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}|}} | rowclass129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}}}}} | data129 = {{#if:{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1|}}}|{{{utc_offset}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}|({{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone|}}}}} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|}}}{{{utc_offset_DST|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1_DST|}}}|{{{utc_offset_DST|}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|}}}{{{timezone_DST|}}}|({{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST|}}}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{if empty|{{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset2|}}} |[[UTC{{{utc_offset2|}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{if empty|{{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset3|}}} |[[UTC{{{utc_offset3|}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{if empty|{{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset4|}}} |[[UTC{{{utc_offset4|}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass137 = mergedrow | label137 = {{if empty|{{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data137 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset5|}}} |[[UTC{{{utc_offset5|}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass138 = mergedrow | label138 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data138 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{if empty|{{{postal_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class139 = adr | data139 = {{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}} | rowclass140 = {{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label140 = {{if empty|{{{postal2_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal2_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class140 = adr | data140 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} <!-- ***Area Code(s)*** --> | rowclass141 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = {{if empty|{{{area_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Telephone numbering plan|singular=Area code|likely=Area code(s)|plural=Area codes}}}} | data141 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{Main other|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{area_code|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible area code list]]}}}}}} <!-- Geocode--> | rowclass142 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = [[Geocode]] | class142 = nickname | data142 = {{{geocode|}}} <!-- ISO Code--> | rowclass143 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = [[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class143 = nickname | data143 = {{{iso_code|}}} <!-- Vehicle registration plate--> | rowclass144 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{if empty|{{{registration_plate_type|}}}|[[Vehicle registration plate|Vehicle registration]]}} | data144 = {{{registration_plate|}}} <!-- Other codes --> | rowclass145 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label145 = {{{code1_name|}}} | class145 = nickname | data145 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass146 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label146 = {{{code2_name|}}} | class146 = nickname | data146 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{if empty|{{{blank_name_sec1|}}}|{{{blank_name|}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec1|}}}{{{blank_name|}}}|{{if empty|{{{blank_info_sec1|}}}|{{{blank_info|}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{if empty|{{{blank1_name_sec1|}}}|{{{blank1_name|}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|}}}{{{blank1_name|}}}|{{if empty|{{{blank1_info_sec1|}}}|{{{blank1_info|}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{if empty|{{{blank2_name_sec1|}}}|{{{blank2_name|}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|}}}{{{blank2_name|}}}|{{if empty|{{{blank2_info_sec1|}}}|{{{blank2_info|}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{if empty|{{{blank3_name_sec1|}}}|{{{blank3_name|}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|}}}{{{blank3_name|}}}|{{if empty|{{{blank3_info_sec1|}}}|{{{blank3_info|}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{if empty|{{{blank4_name_sec1|}}}|{{{blank4_name|}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|}}}{{{blank4_name|}}}|{{if empty|{{{blank4_info_sec1|}}}|{{{blank4_info|}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{if empty|{{{blank5_name_sec1|}}}|{{{blank5_name|}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|}}}{{{blank5_name|}}}|{{if empty|{{{blank5_info_sec1|}}}|{{{blank5_info|}}}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{if empty|{{{blank6_name_sec1|}}}|{{{blank6_name|}}}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|}}}{{{blank6_name|}}}|{{if empty|{{{blank6_info_sec1|}}}|{{{blank6_info|}}}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{if empty|{{{blank7_name_sec1|}}}|{{{blank7_name|}}}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|}}}{{{blank7_name|}}}|{{if empty|{{{blank7_info_sec1|}}}|{{{blank7_info|}}}}}}} | rowclass155 = mergedtoprow | label155 = {{{blank_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank1_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank2_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank3_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank4_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank5_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass161 = mergedrow | label161 = {{{blank6_name_sec2}}} | data161 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass162 = mergedrow | label162 = {{{blank7_name_sec2}}} | data162 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | rowclass163 = mergedtoprow | label163 = Website | data163 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class164 = maptable | data164 = {{#if:{{{module|}}}|{{{module}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_emblem_upright | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | image_upright | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description <!--used by Module:Settlement short description-->| subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | template_name | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] | cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with conflicting parameters}} | settlement_type; type | image_size; imagesize | image_alt; alt | image_caption; caption | nickname; nicknames | motto; mottoes | coor_pinpoint; coor_type | population_demonym; population_demonyms | utc_offset1; utc_offset | timezone1; timezone | utc_offset1_DST; utc_offset_DST | timezone1_DST; timezone_DST | area_code; area_codes | blank_name_sec1; blank_name | blank_info_sec1; blank_info | blank1_name_sec1; blank1_name | blank1_info_sec1; blank1_info | blank2_name_sec1; blank2_name | blank2_info_sec1; blank2_info | blank3_name_sec1; blank3_name | blank3_info_sec1; blank3_info | blank4_name_sec1; blank4_name | blank4_info_sec1; blank4_info | blank5_name_sec1; blank5_name | blank5_info_sec1; blank5_info | blank6_name_sec1; blank6_name | blank6_info_sec1; blank6_info | blank7_name_sec1; blank7_name | blank7_info_sec1; blank7_info }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}{{main other|<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but not image_map]]}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}<!-- -->{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with embed]]}} }}<!-- Gathering information on over-use of maps -->{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|mapframe|image_map|image_map1|pushpin_map}} >2 |{{main other| [[Category:Pages using infobox settlement with potentially too many maps]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> m8wsli3qokwzxfhetvw0137hha2bcha 370892 370891 2026-04-09T16:03:58Z مھتاب احمد سنڌي 4990 [[Special:Diff/370891|370891]] [[Special:Contributions/مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[User talk:مھتاب احمد سنڌي|بحث]]) جو ڪيل ورجاءُ ختم ڪيو 370892 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox settlement/styles.css | bodyclass = ib-settlement vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-native" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|<div class="category">{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-settlement-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|125px|100x100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Flag|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{if empty|{{{seal_type|}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|upright={{{blank_emblem_upright|}}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100x100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption-link">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{if empty|{{{pushpin_mapsize|}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|Etymology: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|parse_links=1|{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{nickname_link|}}}|singular=Nickname|likely=Nickname(s)|plural=Nicknames}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|parse_links=1|{{{nickname|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|<!-- -->{{Pluralize from text|{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link={{{motto_link|}}}|singular=Motto|likely=Motto(s)|plural=Mottoes}}:&nbsp;<!-- --><div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div><!-- -->{{Main other|{{Pluralize from text|{{{motto|}}}|<!-- -->likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|Anthem:]]|Anthem:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption1}}}</div>}} }} | data26 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-area_sq_mi = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-type = city | mapframe-population = {{if empty|{{{population_metro|}}}|{{{population_total|}}}}} | mapframe-marker = town | mapframe-wikidata = yes | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass28 = mergedtoprow | data28 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | data29 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#if:{{#invoke:string|match|s={{{coordinates|}}}|pattern=geo-inline-hidden|ignore_errors=true|plain=true}}|<!-- Nothing to display --> |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|}}}{{{coor_type|}}}|&#32;({{if empty|{{{coor_pinpoint|}}}|{{{coor_type|}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}}} | rowclass30 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label30 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data30 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | label31 = {{{subdivision_type}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type1}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type2}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type3}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type4}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = {{{subdivision_type5}}} | data36 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{subdivision_type6}}} | data37 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass38 = mergedtoprow | label38 = {{if empty|{{{established_title|}}}|Established}} | data38 = {{{established_date|}}} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title1}}} | data39 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title2}}} | data40 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title3}}} | data41 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title4}}} | data42 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title5}}} | data43 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{established_title6}}} | data44 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = {{{established_title7}}} | data45 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass46 = mergedrow | label46 = {{{extinct_title}}} | data46 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass47 = mergedrow | label47 = Founded by | data47 = {{{founder|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = [[Namesake|Named after]] | data48 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass49 = mergedtoprow | label49 = {{if empty|{{{seat_type|}}}|Seat}} | data49 = {{{seat|}}} | rowclass50 = mergedrow | label50 = {{if empty|{{{seat1_type|}}}|Former seat}} | data50 = {{{seat1|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{if empty|{{{seat2_type|}}}|Former seat}} | data51 = {{{seat2|}}} | rowclass52 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label52 = {{if empty|{{{parts_type|}}}|Boroughs}} | data52 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&#58;&nbsp;|}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass53 = mergedtoprow | header53 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|Government<div class="ib-settlement-fn">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass54 = mergedrow | label54 = &nbsp;•&nbsp;Type | data54 = {{{government_type|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = &nbsp;•&nbsp;Body | class55 = agent | data55 = {{{governing_body|}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title1}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title2}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title3}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title4}}} | data60 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = &nbsp;•&nbsp;{{{leader_title5}}} | data61 = {{#if:{{{leader_title5|}}}|{{{leader_name5|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank1_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank2_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank3_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank4_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass66 = mergedrow | label66 = {{{government_blank5_title}}} | data66 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass67 = mergedrow | label67 = {{{government_blank6_title}}} | data67 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass68 = mergedtoprow | header68 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass69 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label69 = <div style="white-space:nowrap;">{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |Area<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> |&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}} }}</div> | data69 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = &nbsp;•&nbsp;Land | data70 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = &nbsp;•&nbsp;Water | data71 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}{{#ifeq:%|{{#invoke:string|sub|{{{area_water_percent|}}}|-1}}||%}}}}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = &nbsp;•&nbsp;Urban<div class="ib-settlement-fn">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data72 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass73 = mergedrow | label73 = &nbsp;•&nbsp;Rural<div class="ib-settlement-fn">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass74 = mergedrow | label74 =&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> | data74 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Area rank*** --> | rowclass75 = mergedrow | label75 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data75 = {{{area_rank|}}} | rowclass76 = mergedrow | label76 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank1_title}}} | data76 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass77 = mergedrow | label77 = &nbsp;•&nbsp;{{{area_blank2_title}}} | data77 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = &nbsp; | data78 = {{{area_note|}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass79 = mergedtoprow | header79 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass80 = mergedrow | label80 = &nbsp;•&nbsp;Length | data80 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass81 = mergedrow | label81 = &nbsp;•&nbsp;Width | data81 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | label82 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data82 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label83 = Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data83 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass84 = mergedrow | label84 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data84 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label85 = Lowest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m ={{{elevation_min_m|}}} |ft ={{{elevation_min_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass86 = mergedrow | label86 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data86 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> | rowclass87 = mergedtoprow | label87 = Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> | data87 = {{fix comma category|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | {{#if:{{{population_total|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}} }} }} }} | rowclass88 = mergedtoprow | header88 ={{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}} |Population<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass89 = mergedrow | label89 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|City}}|Total}}}}</div> | data89 = {{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}} | {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}}}} }} }} | rowclass90 = mergedrow | label90 = <div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Estimate&nbsp;{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|<div class="ib-settlement-fn">({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}</div>}}</div> | data90 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_est}}}|,|}}}}}} }} <!-- ***Population rank*** --> | rowclass91 = mergedrow | label91 =&nbsp;•&nbsp;Rank | data91 = {{{population_rank|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = &nbsp;•&nbsp;Density | data92 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}} |pop ={{{population_total|}}} |dunam={{if empty|{{{area_land_dunam|}}}|{{{area_total_dunam|}}}}} |ha ={{if empty|{{{area_land_ha|}}}|{{{area_total_ha|}}}}} |km2 ={{if empty|{{{area_land_km2|}}}|{{{area_total_km2|}}}}} |acre ={{if empty|{{{area_land_acre|}}}|{{{area_total_acre|}}}}} |sqmi ={{if empty|{{{area_land_sq_mi|}}}|{{{area_total_sq_mi|}}}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Population density rank*** --> | rowclass93 = mergedrow | label93 = &nbsp;&nbsp;•&nbsp;Rank | data93 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = &nbsp;•&nbsp;[[Urban area|Urban]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data94 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_urban}}}|,|}}}}}} }} | rowclass95 = mergedrow | label95 = &nbsp;•&nbsp;Urban&nbsp;density | data95 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}} |pop ={{{population_urban|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = &nbsp;•&nbsp;[[Rural area|Rural]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data96 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_rural}}}|,|}}}}}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = &nbsp;•&nbsp;Rural&nbsp;density | data97 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}} |pop ={{{population_rural|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass98 = mergedrow | label98 =&nbsp;•&nbsp;[[Metropolitan area|Metro]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data98 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_metro}}}|,|}}}}}} }} | rowclass99 = mergedrow | label99 = &nbsp;•&nbsp;Metro&nbsp;density | data99 = {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}} |pop ={{{population_metro|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass100 = mergedrow | label100 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank1_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank1_footnotes|}}}</div> | data100 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank1}}}|,|}}}}}}}} | rowclass101 = mergedrow | label101 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} density|Density}} | data101 = {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank1|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass102 = mergedrow | label102 = &nbsp;•&nbsp;{{{population_blank2_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank2_footnotes|}}}</div> | data102 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{fix comma category|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank2}}}|,|}}}}}}}} | rowclass103 = mergedrow | label103 = &nbsp;•&nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} density|Density}} | data103 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}} |{{infobox_settlement/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass104 = mergedrow | label104 = &nbsp; | data104 = {{{population_note|}}} | rowclass105 = mergedtoprow | label105 = {{Pluralize from text|{{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Demonym|singular=Demonym|likely=Demonym(s)|plural=Demonyms}} | data105 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}}{{Main other|{{Pluralize from text|{{{population_demonym|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox settlement with possible demonym list]]}}}} <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass106 = mergedtoprow | header106 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title1}}} | data107 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title2}}} | data108 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title3}}} | data109 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title4}}} | data110 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title5}}} | data111 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title6}}} | data112 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title7}}} | data113 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title8}}} | data114 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title8|}}}|{{{demographics1_info8|}}}}}}} | rowclass115 = mergedrow | label115 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title9}}} | data115 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title9|}}}|{{{demographics1_info9|}}}}}}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics1_title10}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title10|}}}|{{{demographics1_info10|}}}}}}} <!-- ***Demographics 2*** --> | rowclass117 = mergedtoprow | header117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass126 = mergedrow | label126 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data126 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass127 = mergedrow | label127 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data127 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass128 = mergedtoprow | header128 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}|}} | rowclass129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]s|[[{{if empty|{{{timezone_link|}}}|Time zone}}|Time zone]]}}}}}} | data129 = {{#if:{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1|}}}|{{{utc_offset}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}|({{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone|}}}}} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|}}}{{{utc_offset_DST|}}} |[[UTC{{if empty|{{{utc_offset1_DST|}}}|{{{utc_offset_DST|}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|}}}{{{timezone_DST|}}}|({{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST}}}}})}} |{{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST|}}}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{if empty|{{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset2|}}} |[[UTC{{{utc_offset2|}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{if empty|{{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset3|}}} |[[UTC{{{utc_offset3|}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{if empty|{{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset4|}}} |[[UTC{{{utc_offset4|}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass137 = mergedrow | label137 = {{if empty|{{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data137 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}} |{{#if:{{{utc_offset5|}}} |[[UTC{{{utc_offset5|}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass138 = mergedrow | label138 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data138 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{if empty|{{{postal_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class139 = adr | data139 = {{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}} | rowclass140 = {{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label140 = {{if empty|{{{postal2_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal2_code|}}}|link=Postal code|singular=Postal code|plural=Postal codes}}}} | class140 = adr | data140 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} <!-- ***Area Code(s)*** --> | rowclass141 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = {{if empty|{{{area_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}{{force plural}}}}|<!-- -->link=Telephone numbering plan|singular=Area code|likely=Area code(s)|plural=Area codes}}}} | data141 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{Main other|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{area_code|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible area code list]]}}}}}} <!-- Geocode--> | rowclass142 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = [[Geocode]] | class142 = nickname | data142 = {{{geocode|}}} <!-- ISO Code--> | rowclass143 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = [[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class143 = nickname | data143 = {{{iso_code|}}} <!-- Vehicle registration plate--> | rowclass144 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{if empty|{{{registration_plate_type|}}}|[[Vehicle registration plate|Vehicle registration]]}} | data144 = {{{registration_plate|}}} <!-- Other codes --> | rowclass145 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label145 = {{{code1_name|}}} | class145 = nickname | data145 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass146 = {{#if:{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}{{{registration_plate|}}}{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label146 = {{{code2_name|}}} | class146 = nickname | data146 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{if empty|{{{blank_name_sec1|}}}|{{{blank_name|}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec1|}}}{{{blank_name|}}}|{{if empty|{{{blank_info_sec1|}}}|{{{blank_info|}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{if empty|{{{blank1_name_sec1|}}}|{{{blank1_name|}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|}}}{{{blank1_name|}}}|{{if empty|{{{blank1_info_sec1|}}}|{{{blank1_info|}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{if empty|{{{blank2_name_sec1|}}}|{{{blank2_name|}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|}}}{{{blank2_name|}}}|{{if empty|{{{blank2_info_sec1|}}}|{{{blank2_info|}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{if empty|{{{blank3_name_sec1|}}}|{{{blank3_name|}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|}}}{{{blank3_name|}}}|{{if empty|{{{blank3_info_sec1|}}}|{{{blank3_info|}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{if empty|{{{blank4_name_sec1|}}}|{{{blank4_name|}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|}}}{{{blank4_name|}}}|{{if empty|{{{blank4_info_sec1|}}}|{{{blank4_info|}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{if empty|{{{blank5_name_sec1|}}}|{{{blank5_name|}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|}}}{{{blank5_name|}}}|{{if empty|{{{blank5_info_sec1|}}}|{{{blank5_info|}}}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{if empty|{{{blank6_name_sec1|}}}|{{{blank6_name|}}}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|}}}{{{blank6_name|}}}|{{if empty|{{{blank6_info_sec1|}}}|{{{blank6_info|}}}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{if empty|{{{blank7_name_sec1|}}}|{{{blank7_name|}}}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|}}}{{{blank7_name|}}}|{{if empty|{{{blank7_info_sec1|}}}|{{{blank7_info|}}}}}}} | rowclass155 = mergedtoprow | label155 = {{{blank_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank1_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank2_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank3_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank4_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank5_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass161 = mergedrow | label161 = {{{blank6_name_sec2}}} | data161 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass162 = mergedrow | label162 = {{{blank7_name_sec2}}} | data162 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | rowclass163 = mergedtoprow | label163 = Website | data163 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class164 = maptable | data164 = {{#if:{{{module|}}}|{{{module}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_emblem_upright | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | image_upright | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description <!--used by Module:Settlement short description-->| subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | template_name | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] | cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with conflicting parameters}} | settlement_type; type | image_size; imagesize | image_alt; alt | image_caption; caption | nickname; nicknames | motto; mottoes | coor_pinpoint; coor_type | population_demonym; population_demonyms | utc_offset1; utc_offset | timezone1; timezone | utc_offset1_DST; utc_offset_DST | timezone1_DST; timezone_DST | area_code; area_codes | blank_name_sec1; blank_name | blank_info_sec1; blank_info | blank1_name_sec1; blank1_name | blank1_info_sec1; blank1_info | blank2_name_sec1; blank2_name | blank2_info_sec1; blank2_info | blank3_name_sec1; blank3_name | blank3_info_sec1; blank3_info | blank4_name_sec1; blank4_name | blank4_info_sec1; blank4_info | blank5_name_sec1; blank5_name | blank5_info_sec1; blank5_info | blank6_name_sec1; blank6_name | blank6_info_sec1; blank6_info | blank7_name_sec1; blank7_name | blank7_info_sec1; blank7_info }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}{{main other|<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but not image_map]]}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}<!-- -->{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with embed]]}} }}<!-- Gathering information on over-use of maps -->{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|mapframe|image_map|image_map1|pushpin_map}} >2 |{{main other| [[Category:Pages using infobox settlement with potentially too many maps]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> jtaza22iat9b81f8ywzxqc9v1r71lpe 10 47901 370858 144572 2026-04-09T13:37:32Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370858 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y | header1 = دریافت{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[ننڍن گرھن جي دريافت ڪندڙن جي فھرست|دريافت ڪندڙ]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[ليبارٽري ڪوڊن جي فھرست|دريافت جي جڳھ]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = دريافت جي تاريخ | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[ٻاھرين گرھن جي ڳولا جا طريقا|ڳولا جو طريقو]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[ٻاھرين گرھن جا نالا|نالا]]|نالا (Designations)}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[ننڍي گرھ جو نالو|MPC نالو]]|نالو}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = اچار (Pronunciation) | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|تي رکيل نالو}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[عارضي نالا|ٻيا نالا]]|[[فلڪيات ۾ عارضي نالا|ٻيا نالا]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[ننڍا گرھ|گرھ جو قسم]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = صفت (Adjectives) | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[گرھن جون نشانيون|نشاني]] | data17 = {{{symbol|}}} | header20 = [[مداري خاصيتون]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[(barycentric)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[دؤر (فلڪيات)|دؤر (Epoch)]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} | [[غير يقيني پئرا ميٽر]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[مشاهدي جو مدو]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = قديم ترين [[دريافت کان اڳ واري تاريخ]] | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[Apsis|Apo{{{apsis}}}]] |[[پيريھيلين ۽ اپھيلين|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[پيريھيلين ۽ اپھيلين|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[Apsis|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[Apsis|Ap{{{apsis}}}]] |[[Apsis|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[Apsis|Periastron]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[Apsis|Apoastron]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[نيم وڏو محور (Semi-major axis)]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|اوسط مداري [[رداس]]}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[مداري بي ترتيبي (Eccentricity)]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[مداري مدو (سائڊيريل)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[مداري مدو (سينوڊڪ)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|اوسط [[مداري رفتار]]}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[Mean anomaly|مين انوملي]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[Mean motion|مين موشن]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[مداري جهڪاءُ (Inclination)]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|[[ڪنڊائتو مفاصلو]]}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[Longitude of the ascending node|Ascending node جي ڊيگهہ]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[Longitude of the periapsis|Perihelion جي ڊيگهہ]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|[[Apsis|Perihelion جو وقت]]}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[Argument of periapsis|Perihelion جو آرگيومينٽ]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = {{nowrap|[[ايمپليٽيوڊ|نيم ايمپليٽيوڊ]]}} | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[قدرتي سيٽلائيٽ|جو سيٽلائيٽ]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[غير منظم چنڊ|گروپ]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]] |ڄاتل سڃاتل [[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]]}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = تارو | data50 = {{{star|}}} | label51 = زمين [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data51 = {{{moid|}}} | label52 = عطارد [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = زهره [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = مريخ [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = مشتري [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = زحل [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = يورينس [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = نيپچون [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[Tisserand's parameter|T_مشتري]] | data59 = {{{tisserand|}}} | header60 = [[مناسب مداري عنصر]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|مناسب [[نيم وڏو محور]]}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[فلڪياتي يونٽ|AU]]}} | label62 = {{longitem|مناسب [[نيم وڏو محور]]}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|مناسب [[مداري بي ترتيبي]]}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|مناسب [[مداري جهڪاءُ]]}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|مناسب [[mean motion]]}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;[[ڊگري (ڪنڊ)|ڊگري]]{{\}}[[جولين سال|سال]]}} | label66 = {{longitem|مناسب [[مداري مدو]]}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} [[جولين سال|سال]]<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} [[ڏينهن|ڏ]]) }} | label67 = {{longitem|مناسب [[مداري مدو]]}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|پيريھيلين جي اڳڀرائي}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;[[آرڪ سيڪنڊ|آرڪ سيڪنڊ]]{{\}}[[جولين سال|سال]] }} | label69 = {{longitem|Ascending node جي اڳڀرائي}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;[[آرڪ سيڪنڊ|آرڪ سيڪنڊ]]{{\}}[[جولين سال|سال]]}} | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}| [[اسٽيرائڊ جون جسماني خاصيتون|جسماني خاصيتون]]|جسماني خاصيتون}}{{{physical_ref|}}} | label71 = [[جسامت]] | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|[[اوسط قطر]]}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|[[اوسط رداس]]}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|[[استوا|استوائي]] رداس}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|[[قطب|قطبي]] رداس}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = [[Flattening|چپٽائپ]] | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = گهيرو (Circumference) | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|[[سطحي رقبو]]}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = [[کاپو (حجم)|حجم]] | data79 = {{{volume|}}} | label80 = [[ڪميت (Mass)]] | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|اوسط [[گهاٽائي (Density)]]}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|استوائي [[سطحي ڪشش ثقل]]|[[سطحي ڪشش ثقل]]}}}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|[[Moment of inertia factor|جمود جو لمحو]]}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}} |استوائي [[فرار جي رفتار]] |[[فرار جي رفتار]]}}}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|[[سينوڊڪ گردش مدو]]}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|[[سائڊيريل گردش مدو]]}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|استوائي گردش جي رفتار}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|[[محوري جهڪاءُ]]}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|اتر قطب [[Right ascension|RA]]}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|اتر قطب [[Declination|ڊيڪلي نيشن]]}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|قطب [[Ecliptic coordinate system|طول بلد]]}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|قطب [[Ecliptic coordinate system|عرض بلد]]}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = {{#if:{{{minorplanet|}}} |{{longitem|[[البيدو (Albedo)]]}} |[[البيدو (Albedo)]]}} | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = [[گرمي پد]] | data94 = {{{single_temperature|}}} | data100 = {{#if:{{{temp_name1|}}}{{{temp_name2|}}}{{{temp_name3|}}}{{{temp_name4|}}}| <table style="border-spacing: 0px; width:100%; border:none; margin:0; line-height:1.2em; white-space:nowrap"><tr> <th style="width:33%; padding-right:0.25em; text-align:left">سطحي [[گرمي پد]]</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">گهٽ</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">اوسط</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">وڌ</th> </tr>{{#if:{{{temp_name1|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name1}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_1|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name2|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name2}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_2|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name3|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name3}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_3|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name4|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name4}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_4|}}}</td> </tr>}} </table>}} | label101 = سطح جو [[جذب ٿيل دوز]] | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = سطح جو [[برابر دوز]] | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[اسٽيرائڊ جا قسم|اسپيڪٽرل قسم]]|اسپيڪٽرل قسم}}}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|[[اسٽيرائڊ فيملي]]}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|[[ظاهري قدر (Apparent magnitude)]]}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|[[مطلق قدر (Absolute magnitude)]]}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|[[ڪنڊائتو قطر]]}} | data107 = {{{angular_size|}}} | header110 = وايومنڊل (Atmosphere){{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|سطحي [[وايومنڊلي داٻ|دٻاءُ]]}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|[[اسڪيل هائيٽ]]}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = [[وايومنڊلي جوڙجڪ]] | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox planet]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abs_magnitude | adjective | adjectives | albedo | allsatellites | alt_names | angular_dist | angular_size | aphelion | apoapsis | apsis | apoastron | arg_peri | asc_node | atmosphere | atmosphere_composition | atmosphere_ref | avg_speed | axial_tilt | background | barycentric | bgcolour | caption | circumference | declination | density | dimensions | discovered | discoverer | discovery_method | discovery_ref | discovery_site | earliest_precovery_date | eccentricity | epoch | equatorial_radius | escape_velocity | exosolar planets | extrasolarplanet | family | flattening | group | image | image_alt | image_scale | inclination | jupiter_moid | label_width | long_periastron | magnitude | mars_moid | mass | max_temp_1 | max_temp_2 | max_temp_3 | max_temp_4 | mean_anomaly | mean_diameter | mean_motion | mean_orbit_radius | mean_radius | mean_temp_1 | mean_temp_2 | mean_temp_3 | mean_temp_4 | mercury_moid | min_temp_1 | min_temp_2 | min_temp_3 | min_temp_4 | minorplanet | moid | moment_of_inertia_factor | mp_category | mp_name | mpc_name | name | named_after | neptune_moid | node_rate | note | observation_arc | orbit_diagram | orbit_ref | p_eccentricity | p_inclination | p_mean_motion | p_orbit_ref | p_period_unitless | p_semimajor | p_semimajor_unitless | periapsis | periastron | perihelion | perihelion_rate | period | physical_ref | polar_radius | pole_ecliptic_lat | pole_ecliptic_lon | pronounce | pronounced | right_asc_north_pole | rot_velocity | rotation | satellite_of | satellites | saturn_moid | scale_height | semi-amplitude | semimajor | sidereal_day | single_temperature | spectral_type | star | surface_area | surface_grav | surface_pressure | surface_absorbed_dose_rate | surface_equivalent_dose_rate | symbol | synodic_period | temp_name1 | temp_name2 | temp_name3 | temp_name4 | time_periastron | tisserand | uncertainty | uranus_moid | venus_moid | volume }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox planet]] | cat = {{main other|زمرو:ٽڪراء وارا پيراميٽر رکندڙ صفحا}} | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 2n18364d1mj76nvojd1xzk2ob60v53n 370872 370858 2026-04-09T14:26:33Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370872 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y | header1 = دریافت | label2 = [[ننڍن گرھن جي دريافت ڪندڙن جي فھرست|دريافت ڪندڙ]] | data2 = {{{discoverer|}}} {{{discovery_ref|}}} | label3 = [[ليبارٽري ڪوڊن جي فھرست|دريافت جي جڳھ]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = دريافت جي تاريخ | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[ٻاھرين گرھن جي ڳولا جا طريقا|ڳولا جو طريقو]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[ٻاھرين گرھن جا نالا|نالا]]|نالا (Designations)}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[ننڍي گرھ جو نالو|MPC نالو]]|نالو}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = اچار (Pronunciation) | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|تي رکيل نالو}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[عارضي نالا|ٻيا نالا]]|[[فلڪيات ۾ عارضي نالا|ٻيا نالا]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[ننڍا گرھ|گرھ جو قسم]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = صفت (Adjectives) | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[گرھن جون نشانيون|نشاني]] | data17 = {{{symbol|}}} | header20 = [[مداري خاصيتون]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[(barycentric)]]}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[دؤر (فلڪيات)|دؤر (Epoch)]] {{{epoch}}}}} {{{orbit_ref|}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} | [[غير يقيني پئرا ميٽر]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[مشاهدي جو مدو]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = قديم ترين [[دريافت کان اڳ واري تاريخ]] | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[Apsis|Apo{{{apsis}}}]] |[[پيريھيلين ۽ اپھيلين|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[پيريھيلين ۽ اپھيلين|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[Apsis|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[Apsis|Ap{{{apsis}}}]] |[[Apsis|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[Apsis|Periastron]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[Apsis|Apoastron]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[نيم وڏو محور (Semi-major axis)]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|اوسط مداري [[رداس]]}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[مداري بي ترتيبي (Eccentricity)]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[مداري مدو (سائڊيريل)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[مداري مدو (سينوڊڪ)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|اوسط [[مداري رفتار]]}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[Mean anomaly|مين انوملي]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[Mean motion|مين موشن]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[مداري جهڪاءُ (Inclination)]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|[[ڪنڊائتو مفاصلو]]}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[Longitude of the ascending node|Ascending node جي ڊيگهہ]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[Longitude of the periapsis|Perihelion جي ڊيگهہ]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|[[Apsis|Perihelion جو وقت]]}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[Argument of periapsis|Perihelion جو آرگيومينٽ]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = {{nowrap|[[ايمپليٽيوڊ|نيم ايمپليٽيوڊ]]}} | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[قدرتي سيٽلائيٽ|جو سيٽلائيٽ]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[غير منظم چنڊ|گروپ]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]] |ڄاتل سڃاتل [[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽ]]}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = تارو | data50 = {{{star|}}} | label51 = زمين [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data51 = {{{moid|}}} | label52 = عطارد [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = زهره [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = مريخ [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = مشتري [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = زحل [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = يورينس [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = نيپچون [[گهٽ ۾ گهٽ مداري مفاصلو|MOID]] | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[Tisserand's parameter|T_مشتري]] | data59 = {{{tisserand|}}} | header60 = [[مناسب مداري عنصر]] | label61 = {{longitem|مناسب [[نيم وڏو محور]]}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[فلڪياتي يونٽ|AU]]}} {{{p_orbit_ref|}}} | label62 = {{longitem|مناسب [[نيم وڏو محور]]}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|مناسب [[مداري بي ترتيبي]]}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|مناسب [[مداري جهڪاءُ]]}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|مناسب [[mean motion]]}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;[[ڊگري (ڪنڊ)|ڊگري]]{{\}}[[جولين سال|سال]]}} | label66 = {{longitem|مناسب [[مداري مدو]]}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} [[جولين سال|سال]]<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} [[ڏينهن|ڏ]]) }} | label67 = {{longitem|مناسب [[مداري مدو]]}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|پيريھيلين جي اڳڀرائي}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;[[آرڪ سيڪنڊ|آرڪ سيڪنڊ]]{{\}}[[جولين سال|سال]] }} | label69 = {{longitem|Ascending node جي اڳڀرائي}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;[[آرڪ سيڪنڊ|آرڪ سيڪنڊ]]{{\}}[[جولين سال|سال]]}} | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}| [[اسٽيرائڊ جون جسماني خاصيتون|جسماني خاصيتون]]|جسماني خاصيتون}} | label71 = [[جسامت]] | data71 = {{{dimensions|}}} {{{physical_ref|}}} | label72 = {{longitem|[[اوسط قطر]]}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|[[اوسط رداس]]}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|[[استوا|استوائي]] رداس}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|[[قطب|قطبي]] رداس}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = [[Flattening|چپٽائپ]] | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = گهيرو (Circumference) | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|[[سطحي رقبو]]}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = [[کاپو (حجم)|حجم]] | data79 = {{{volume|}}} | label80 = [[ڪميت (Mass)]] | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|اوسط [[گهاٽائي (Density)]]}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|استوائي [[سطحي ڪشش ثقل]]|[[سطحي ڪشش ثقل]]}}}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|[[Moment of inertia factor|جمود جو لمحو]]}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}} |استوائي [[فرار جي رفتار]] |[[فرار جي رفتار]]}}}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|[[سينوڊڪ گردش مدو]]}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|[[سائڊيريل گردش مدو]]}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|استوائي گردش جي رفتار}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|[[محوري جهڪاءُ]]}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|اتر قطب [[Right ascension|RA]]}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|اتر قطب [[Declination|ڊيڪلي نيشن]]}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|قطب [[Ecliptic coordinate system|طول بلد]]}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|قطب [[Ecliptic coordinate system|عرض بلد]]}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = {{#if:{{{minorplanet|}}} |{{longitem|[[البيدو (Albedo)]]}} |[[البيدو (Albedo)]]}} | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = [[گرمي پد]] | data94 = {{{single_temperature|}}} | data100 = {{#if:{{{temp_name1|}}}{{{temp_name2|}}}{{{temp_name3|}}}{{{temp_name4|}}}| <table style="border-spacing: 0px; width:100%; border:none; margin:0; line-height:1.2em; white-space:nowrap"><tr> <th style="width:33%; padding-right:0.25em; text-align:left">سطحي [[گرمي پد]]</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">گهٽ</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">اوسط</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">وڌ</th> </tr>{{#if:{{{temp_name1|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name1}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_1|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name2|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name2}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_2|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name3|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name3}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_3|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name4|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name4}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_4|}}}</td> </tr>}} </table>}} | label101 = سطح جو [[جذب ٿيل دوز]] | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = سطح جو [[برابر دوز]] | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[اسٽيرائڊ جا قسم|اسپيڪٽرل قسم]]|اسپيڪٽرل قسم}}}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|[[اسٽيرائڊ فيملي]]}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|[[ظاهري قدر (Apparent magnitude)]]}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|[[مطلق قدر (Absolute magnitude)]]}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|[[ڪنڊائتو قطر]]}} | data107 = {{{angular_size|}}} | header110 = وايومنڊل (Atmosphere) | label111 = {{longitem|سطحي [[وايومنڊلي داٻ|دٻاءُ]]}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} {{{atmosphere_ref|}}} | label112 = {{longitem|[[اسڪيل هائيٽ]]}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = [[وايومنڊلي جوڙجڪ]] | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }} ae40iz8gkd2k8e7vydonrz6vlxo2g14 370873 370872 2026-04-09T14:32:05Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370873 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y <!-- ===================== دريافت ===================== --> | header1 = دريافت{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[ننڍن سيارن جا دريافت ڪندڙ|دريافت ڪندڙ]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[رصدگاهن جا ڪوڊ|دريافت جو هنڌ]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = دريافت جي تاريخ | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[خارج شمسي سيارن جي ڳولا جا طريقا|دريافت جو طريقو]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} <!-- ===================== سڃاڻپ ===================== --> | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[خارج شمسي سيارو#نالي ڏيڻ|سڃاڻپون]]|سڃاڻپون}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[ننڍي سياري جي سڃاڻپ|MPC سڃاڻپ]]|سڃاڻپ}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = اچارڻ | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|نالي جو سبب}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل سڃاڻپون]]|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل نالا]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[ننڍي سياري#آباديون|ننڍي سياري جو درجو]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = [[فلڪي جسمن جا صفتون ۽ نسبت وارا نالا|صفتون]] | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[سيارن جا نشان|نشان]] | data17 = {{{symbol|}}} <!-- ===================== مداري خاصيتون ===================== --> | header20 = [[مدار (فلڪيات)|مداري خاصيتون]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[بيري سينٽر|(بيري سينٽرڪ)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[دور (فلڪيات)|دور]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} |[[غير يقيني پيرا ميٽر]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[مشاهدي جو عرصو]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = سڀ کان پراڻي اڳواٽ مشاهدي جي تاريخ | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[اپسس|Apo{{{apsis}}}]] |[[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[اپسس|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[اپسس|Ap{{{apsis}}}]] |[[اپسس|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[اپسس|پيرياسٽرون]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[اپسس|اپواسٽرون]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[نيم وڏو ۽ ننڍو محور|نيم وڏو محور]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|اوسط مداري رداس}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[مداري انحرافيت|انحرافيت]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (نجومي)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (هم وقتي)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|اوسط مداري رفتار}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[اوسط انوملي]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[اوسط حرڪت]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[مداري جهڪاءُ|جهڪاءُ]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|زاويائي مفاصلو}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[چڙهندڙ ڳانڍاپي جو طول]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[پيريهيليون جو طول]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|پيريهيليون جو وقت}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[پيريهيليون جو دليل]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = [[نيم-ايمپليٽيوڊ]] | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[قدرتي سيٽلائيٽ|جنهن جو سيٽلائيٽ]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[غير باقاعده چنڊن جو گروهه|گروهه]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]] |ڄاتل [[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]]}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = ستارو | data50 = {{{star|}}} | label51 = زمين MOID | data51 = {{{moid|}}} | label52 = عطارد MOID | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = زهره MOID | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = مريخ MOID | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = مشتري MOID | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = زحل MOID | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = يورينس MOID | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = نيپچون MOID | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[ٽيسرئنڊ پيرا ميٽر|T_مشتري]] | data59 = {{{tisserand|}}} <!-- ===================== حقيقي مداري عنصر ===================== --> | header60 = [[حقيقي مداري عنصر]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[فلڪي ايڪوائي|AU]]}} | label62 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|حقيقي انحرافيت}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|حقيقي جهڪاءُ}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|حقيقي اوسط حرڪت}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;deg/yr}} | label66 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} yr<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} ڏينهن) }} | label67 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|پيريهيليون جي اڳڀرائي}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} | label69 = {{longitem|چڙهندڙ ڳانڍاپي جي اڳڀرائي}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} <!-- ===================== جسماني خاصيتون ===================== --> | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}|جسماني خاصيتون|جسماني خاصيتون}}{{{physical_ref|}}} | label71 = ماپون | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|اوسط قطر}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|اوسط رداس}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|استوائي رداس}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|قطبي رداس}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = چپٽائي | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = گهيرو | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|مٿاڇري جو رقبو}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = حجم | data79 = {{{volume|}}} | label80 = ڪاميٽي | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|اوسط کثافت}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|مٿاڇري جي ڪشش ثقل}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|جڙت جي لمحي جو عنصر}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|فرار جي رفتار}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|هم وقتي گردش جو عرصو}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|نجومي گردش جو عرصو}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|استوائي گردش جي رفتار}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|محوري جهڪاءُ}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|اتر قطب جي رائيٽ اسينشن}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|اتر قطب جي ڊيڪلينيشن}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ڊگھائي}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ويڪرائي}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = عڪاسي | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = گرمي پد | data94 = {{{single_temperature|}}} | label101 = مٿاڇري تي جذب ٿيل شعاعن جي شرح | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = مٿاڇري تي برابر شعاعن جي شرح | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|طيفي قسم}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|سيارچي خاندان}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|ظاهري چمڪ}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|مطلق چمڪ (H)}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|زاويائي قطر}} | data107 = {{{angular_size|}}} <!-- ===================== فضا ===================== --> | header110 = فضا{{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|مٿاڇري جو دٻاءُ}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|پيماني جي اوچائي}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = حجمي جوڙجڪ | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = صفحو جيڪو "معلوماتي خانو سيارو" ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر استعمال ڪري ٿو: "_VALUE_" | ignoreblank = y }} {{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[سانچو:معلوماتي خانو سيارو]] | cat = [[زمرو:تضادي پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا]] | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }} <noinclude> {{دستاويز}} </noinclude> jm0911pli5tp3g8b8iy112x2m7b3bi7 370876 370873 2026-04-09T14:53:51Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370876 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y | header1 = Discovery{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[List of minor planet discoverers|Discovered&nbsp;by]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[List of observatory codes|Discovery&nbsp;site]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = Discovery&nbsp;date | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[Methods of detecting exoplanets|Detection method]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[Exoplanet#Nomenclature|Designations]]|Designations}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Minor-planet designation|MPC&nbsp;designation]]|Designation}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = Pronunciation | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|Named after}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Provisional designation in astronomy|Alternative designations]]|[[Provisional designation in astronomy|Alternative names]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[Minor planet#Populations|Minor&nbsp;planet category]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = [[List of adjectivals and demonyms of astronomical bodies|Adjectives]] | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[Planet symbols|Symbol]] | data17 = {{{symbol|}}} | header20 = [[Osculating orbit|Orbital characteristics]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[Barycenter#Inside or outside the Sun?|(barycentric)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[Epoch (astronomy)|Epoch]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} | [[Uncertainty parameter]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[Observation arc]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = Earliest [[precovery]] date | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[Apsis|Apo{{{apsis}}}]] |[[Perihelion and aphelion|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[Perihelion and aphelion|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[Apsis|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[Apsis|Ap{{{apsis}}}]] |[[Apsis|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[Apsis|Periastron]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[Apsis|Apoastron]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[Semi-major and semi-minor axes|Semi-major axis]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|Mean orbit [[radius]]}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[Orbital eccentricity|Eccentricity]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[Orbital period|Orbital period (sidereal)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[Orbital period|Orbital period (synodic)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|Average [[orbital speed]]}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[Mean anomaly#Mean anomaly at epoch|Mean anomaly]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[Mean motion]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[Orbital inclination|Inclination]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|[[Angular distance]]}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[Longitude of the ascending node|Longitude&nbsp;of ascending&nbsp;node]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[Longitude of the periapsis|Longitude&nbsp;of]] [[Apsis|peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|[[Apsis|Time&nbsp;of peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[Argument of periapsis|Argument&nbsp;of peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = {{nowrap|[[Amplitude|Semi-amplitude]]}} | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[Natural satellite|Satellite&nbsp;of]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[Irregular moon#Group|Group]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[Natural satellite|Satellite]]s |Known [[Natural satellite|satellite]]s}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = Star | data50 = {{{star|}}} | label51 = Earth&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data51 = {{{moid|}}} | label52 = Mercury&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = Venus&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = Mars&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = Jupiter&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = Saturn&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = Uranus&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = Neptune&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[Tisserand's parameter|T_Jupiter]] | data59 = {{{tisserand|}}} | header60 = [[Proper orbital elements]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|Proper [[Semi-major and semi-minor axes|semi-major axis]]}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[Astronomical unit|AU]]}} | label62 = {{longitem|Proper [[Semi-major and semi-minor axes|semi-major axis]]}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|Proper [[Orbital eccentricity|eccentricity]]}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|Proper [[Orbital inclination|inclination]]}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|Proper [[mean motion]]}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;[[Degree (angle)|deg]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]]}} | label66 = {{longitem|Proper [[orbital period]]}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} [[Julian year (astronomy)|yr]]<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} [[day|d]]) }} | label67 = {{longitem|Proper [[orbital period]]}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|Precession of [[Apsis|perihelion]]}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;[[Arcsecond|arcsec]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]] }} | label69 = {{longitem|Precession&nbsp;of the [[Longitude of the ascending node|ascending&nbsp;node]]}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;[[Arcsecond|arcsec]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]]}} | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}| [[Standard asteroid physical characteristics|Physical characteristics]]|Physical characteristics}}{{{physical_ref|}}} | label71 = [[Mean radius (astronomy)|Dimensions]] | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|[[Mean radius (astronomy)|Mean diameter]]}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|[[Mean radius (astronomy)|Mean radius]]}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|[[Equator]]ial radius}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|[[Geographical pole|Polar]] radius}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = [[Flattening]] | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = Circumference | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|[[Spheroid#Area|Surface area]]}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = [[Volume]] | data79 = {{{volume|}}} | label80 = [[Mass]] | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|Mean [[density]]}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|Equatorial [[Standard asteroid physical characteristics#Surface gravity|surface&nbsp;gravity]]|[[Surface gravity]]}}}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|[[Moment of inertia factor]]}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}} |Equatorial [[escape velocity]] |[[Escape velocity]]}}}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|[[Synodic rotation period]]}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|[[Sidereal rotation period]]}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|Equatorial rotation&nbsp;velocity}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|[[Axial tilt]]}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|North&nbsp;pole {{nowrap|[[right ascension]]}}}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|North&nbsp;pole [[declination]]}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|Pole [[Ecliptic coordinate system|ecliptic longitude]]}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|Pole [[Ecliptic coordinate system|ecliptic latitude]]}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = {{#if:{{{minorplanet|}}} |{{longitem|[[Geometric albedo]]}} |[[Albedo]]}} | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = [[Temperature]] | data94 = {{{single_temperature|}}} | data100 = {{#if:{{{temp_name1|}}}{{{temp_name2|}}}{{{temp_name3|}}}{{{temp_name4|}}}| <table style="border-spacing: 0px; width:100%; border:none; margin:0; line-height:1.2em; white-space:nowrap"><tr> <th style="width:33%; padding-right:0.25em; text-align:left">Surface [[temperature|temp.]]</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">min</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">mean</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">max</th> </tr>{{#if:{{{temp_name1|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name1}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_1|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name2|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name2}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_2|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name3|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name3}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_3|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name4|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name4}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_4|}}}</td> </tr>}} </table>}} | label101 = Surface [[absorbed dose]] [[Dose rate|rate]] | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = Surface [[equivalent dose]] [[Dose rate|rate]] | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Asteroid spectral types|Spectral type]]|Spectral type}}}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|[[Asteroid family]]}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|[[Apparent magnitude]]}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|[[Absolute magnitude#Solar System bodies (H)|Absolute magnitude&nbsp;''(H)'']]}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|[[Angular diameter]]}} | data107 = {{{angular_size|}}} | header110 = Atmosphere{{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|Surface [[Atmospheric pressure|pressure]]}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|[[Scale height]]}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = [[Atmospheric chemistry#Atmospheric composition|Composition by volume]] | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox planet with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox planet]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abs_magnitude | adjective | adjectives | albedo | allsatellites | alt_names | angular_dist | angular_size | aphelion | apoapsis | apsis | apoastron | arg_peri | asc_node | atmosphere | atmosphere_composition | atmosphere_ref | avg_speed | axial_tilt | background | barycentric | bgcolour | caption | circumference | declination | density | dimensions | discovered | discoverer | discovery_method | discovery_ref | discovery_site | earliest_precovery_date | eccentricity | epoch | equatorial_radius | escape_velocity | exosolar planets | extrasolarplanet | family | flattening | group | image | image_alt | image_scale | inclination | jupiter_moid | label_width | long_periastron | magnitude | mars_moid | mass | max_temp_1 | max_temp_2 | max_temp_3 | max_temp_4 | mean_anomaly | mean_diameter | mean_motion | mean_orbit_radius | mean_radius | mean_temp_1 | mean_temp_2 | mean_temp_3 | mean_temp_4 | mercury_moid | min_temp_1 | min_temp_2 | min_temp_3 | min_temp_4 | minorplanet | moid | moment_of_inertia_factor | mp_category | mp_name | mpc_name | name | named_after | neptune_moid | node_rate | note | observation_arc | orbit_diagram | orbit_ref | p_eccentricity | p_inclination | p_mean_motion | p_orbit_ref | p_period_unitless | p_semimajor | p_semimajor_unitless | periapsis | periastron | perihelion | perihelion_rate | period | physical_ref | polar_radius | pole_ecliptic_lat | pole_ecliptic_lon | pronounce | pronounced | right_asc_north_pole | rot_velocity | rotation | satellite_of | satellites | saturn_moid | scale_height | semi-amplitude | semimajor | sidereal_day | single_temperature | spectral_type | star | surface_area | surface_grav | surface_pressure | surface_absorbed_dose_rate | surface_equivalent_dose_rate | symbol | synodic_period | temp_name1 | temp_name2 | temp_name3 | temp_name4 | time_periastron | tisserand | uncertainty | uranus_moid | venus_moid | volume }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox planet]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox planet with conflicting parameters}} | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> dodn10j4vx6ghr6pa1c8ql0gu3js045 370877 370876 2026-04-09T14:54:29Z مھتاب احمد سنڌي 4990 [[Special:Diff/370876|370876]] [[Special:Contributions/مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[User talk:مھتاب احمد سنڌي|بحث]]) جو ڪيل ورجاءُ ختم ڪيو 370877 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y <!-- ===================== دريافت ===================== --> | header1 = دريافت{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[ننڍن سيارن جا دريافت ڪندڙ|دريافت ڪندڙ]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[رصدگاهن جا ڪوڊ|دريافت جو هنڌ]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = دريافت جي تاريخ | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[خارج شمسي سيارن جي ڳولا جا طريقا|دريافت جو طريقو]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} <!-- ===================== سڃاڻپ ===================== --> | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[خارج شمسي سيارو#نالي ڏيڻ|سڃاڻپون]]|سڃاڻپون}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[ننڍي سياري جي سڃاڻپ|MPC سڃاڻپ]]|سڃاڻپ}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = اچارڻ | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|نالي جو سبب}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل سڃاڻپون]]|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل نالا]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[ننڍي سياري#آباديون|ننڍي سياري جو درجو]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = [[فلڪي جسمن جا صفتون ۽ نسبت وارا نالا|صفتون]] | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[سيارن جا نشان|نشان]] | data17 = {{{symbol|}}} <!-- ===================== مداري خاصيتون ===================== --> | header20 = [[مدار (فلڪيات)|مداري خاصيتون]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[بيري سينٽر|(بيري سينٽرڪ)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[دور (فلڪيات)|دور]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} |[[غير يقيني پيرا ميٽر]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[مشاهدي جو عرصو]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = سڀ کان پراڻي اڳواٽ مشاهدي جي تاريخ | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[اپسس|Apo{{{apsis}}}]] |[[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[اپسس|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[اپسس|Ap{{{apsis}}}]] |[[اپسس|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[اپسس|پيرياسٽرون]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[اپسس|اپواسٽرون]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[نيم وڏو ۽ ننڍو محور|نيم وڏو محور]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|اوسط مداري رداس}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[مداري انحرافيت|انحرافيت]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (نجومي)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (هم وقتي)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|اوسط مداري رفتار}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[اوسط انوملي]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[اوسط حرڪت]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[مداري جهڪاءُ|جهڪاءُ]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|زاويائي مفاصلو}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[چڙهندڙ ڳانڍاپي جو طول]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[پيريهيليون جو طول]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|پيريهيليون جو وقت}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[پيريهيليون جو دليل]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = [[نيم-ايمپليٽيوڊ]] | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[قدرتي سيٽلائيٽ|جنهن جو سيٽلائيٽ]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[غير باقاعده چنڊن جو گروهه|گروهه]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]] |ڄاتل [[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]]}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = ستارو | data50 = {{{star|}}} | label51 = زمين MOID | data51 = {{{moid|}}} | label52 = عطارد MOID | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = زهره MOID | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = مريخ MOID | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = مشتري MOID | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = زحل MOID | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = يورينس MOID | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = نيپچون MOID | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[ٽيسرئنڊ پيرا ميٽر|T_مشتري]] | data59 = {{{tisserand|}}} <!-- ===================== حقيقي مداري عنصر ===================== --> | header60 = [[حقيقي مداري عنصر]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[فلڪي ايڪوائي|AU]]}} | label62 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|حقيقي انحرافيت}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|حقيقي جهڪاءُ}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|حقيقي اوسط حرڪت}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;deg/yr}} | label66 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} yr<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} ڏينهن) }} | label67 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|پيريهيليون جي اڳڀرائي}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} | label69 = {{longitem|چڙهندڙ ڳانڍاپي جي اڳڀرائي}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} <!-- ===================== جسماني خاصيتون ===================== --> | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}|جسماني خاصيتون|جسماني خاصيتون}}{{{physical_ref|}}} | label71 = ماپون | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|اوسط قطر}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|اوسط رداس}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|استوائي رداس}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|قطبي رداس}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = چپٽائي | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = گهيرو | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|مٿاڇري جو رقبو}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = حجم | data79 = {{{volume|}}} | label80 = ڪاميٽي | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|اوسط کثافت}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|مٿاڇري جي ڪشش ثقل}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|جڙت جي لمحي جو عنصر}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|فرار جي رفتار}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|هم وقتي گردش جو عرصو}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|نجومي گردش جو عرصو}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|استوائي گردش جي رفتار}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|محوري جهڪاءُ}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|اتر قطب جي رائيٽ اسينشن}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|اتر قطب جي ڊيڪلينيشن}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ڊگھائي}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ويڪرائي}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = عڪاسي | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = گرمي پد | data94 = {{{single_temperature|}}} | label101 = مٿاڇري تي جذب ٿيل شعاعن جي شرح | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = مٿاڇري تي برابر شعاعن جي شرح | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|طيفي قسم}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|سيارچي خاندان}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|ظاهري چمڪ}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|مطلق چمڪ (H)}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|زاويائي قطر}} | data107 = {{{angular_size|}}} <!-- ===================== فضا ===================== --> | header110 = فضا{{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|مٿاڇري جو دٻاءُ}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|پيماني جي اوچائي}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = حجمي جوڙجڪ | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = صفحو جيڪو "معلوماتي خانو سيارو" ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر استعمال ڪري ٿو: "_VALUE_" | ignoreblank = y }} {{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[سانچو:معلوماتي خانو سيارو]] | cat = [[زمرو:تضادي پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا]] | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }} <noinclude> {{دستاويز}} </noinclude> jm0911pli5tp3g8b8iy112x2m7b3bi7 370881 370877 2026-04-09T15:22:30Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370881 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y | header1 = Discovery{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[List of minor planet discoverers|Discovered&nbsp;by]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[List of observatory codes|Discovery&nbsp;site]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = Discovery&nbsp;date | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[Methods of detecting exoplanets|Detection method]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[Exoplanet#Nomenclature|Designations]]|Designations}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Minor-planet designation|MPC&nbsp;designation]]|Designation}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = Pronunciation | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|Named after}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Provisional designation in astronomy|Alternative designations]]|[[Provisional designation in astronomy|Alternative names]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[Minor planet#Populations|Minor&nbsp;planet category]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = [[List of adjectivals and demonyms of astronomical bodies|Adjectives]] | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[Planet symbols|Symbol]] | data17 = {{{symbol|}}} | header20 = [[Osculating orbit|Orbital characteristics]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[Barycenter#Inside or outside the Sun?|(barycentric)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[Epoch (astronomy)|Epoch]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} | [[Uncertainty parameter]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[Observation arc]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = Earliest [[precovery]] date | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[Apsis|Apo{{{apsis}}}]] |[[Perihelion and aphelion|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[Perihelion and aphelion|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[Apsis|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[Apsis|Ap{{{apsis}}}]] |[[Apsis|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[Apsis|Periastron]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[Apsis|Apoastron]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[Semi-major and semi-minor axes|Semi-major axis]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|Mean orbit [[radius]]}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[Orbital eccentricity|Eccentricity]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[Orbital period|Orbital period (sidereal)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[Orbital period|Orbital period (synodic)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|Average [[orbital speed]]}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[Mean anomaly#Mean anomaly at epoch|Mean anomaly]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[Mean motion]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[Orbital inclination|Inclination]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|[[Angular distance]]}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[Longitude of the ascending node|Longitude&nbsp;of ascending&nbsp;node]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[Longitude of the periapsis|Longitude&nbsp;of]] [[Apsis|peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|[[Apsis|Time&nbsp;of peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[Argument of periapsis|Argument&nbsp;of peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = {{nowrap|[[Amplitude|Semi-amplitude]]}} | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[Natural satellite|Satellite&nbsp;of]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[Irregular moon#Group|Group]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[Natural satellite|Satellite]]s |Known [[Natural satellite|satellite]]s}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = Star | data50 = {{{star|}}} | label51 = Earth&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data51 = {{{moid|}}} | label52 = Mercury&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = Venus&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = Mars&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = Jupiter&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = Saturn&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = Uranus&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = Neptune&nbsp;[[Minimum orbit intersection distance|MOID]] | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[Tisserand's parameter|T_Jupiter]] | data59 = {{{tisserand|}}} | header60 = [[Proper orbital elements]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|Proper [[Semi-major and semi-minor axes|semi-major axis]]}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[Astronomical unit|AU]]}} | label62 = {{longitem|Proper [[Semi-major and semi-minor axes|semi-major axis]]}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|Proper [[Orbital eccentricity|eccentricity]]}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|Proper [[Orbital inclination|inclination]]}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|Proper [[mean motion]]}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;[[Degree (angle)|deg]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]]}} | label66 = {{longitem|Proper [[orbital period]]}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} [[Julian year (astronomy)|yr]]<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} [[day|d]]) }} | label67 = {{longitem|Proper [[orbital period]]}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|Precession of [[Apsis|perihelion]]}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;[[Arcsecond|arcsec]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]] }} | label69 = {{longitem|Precession&nbsp;of the [[Longitude of the ascending node|ascending&nbsp;node]]}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;[[Arcsecond|arcsec]]{{\}}[[Julian year (astronomy)|yr]]}} | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}| [[Standard asteroid physical characteristics|Physical characteristics]]|Physical characteristics}}{{{physical_ref|}}} | label71 = [[Mean radius (astronomy)|Dimensions]] | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|[[Mean radius (astronomy)|Mean diameter]]}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|[[Mean radius (astronomy)|Mean radius]]}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|[[Equator]]ial radius}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|[[Geographical pole|Polar]] radius}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = [[Flattening]] | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = Circumference | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|[[Spheroid#Area|Surface area]]}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = [[Volume]] | data79 = {{{volume|}}} | label80 = [[Mass]] | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|Mean [[density]]}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|Equatorial [[Standard asteroid physical characteristics#Surface gravity|surface&nbsp;gravity]]|[[Surface gravity]]}}}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|[[Moment of inertia factor]]}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}} |Equatorial [[escape velocity]] |[[Escape velocity]]}}}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|[[Synodic rotation period]]}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|[[Sidereal rotation period]]}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|Equatorial rotation&nbsp;velocity}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|[[Axial tilt]]}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|North&nbsp;pole {{nowrap|[[right ascension]]}}}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|North&nbsp;pole [[declination]]}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|Pole [[Ecliptic coordinate system|ecliptic longitude]]}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|Pole [[Ecliptic coordinate system|ecliptic latitude]]}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = {{#if:{{{minorplanet|}}} |{{longitem|[[Geometric albedo]]}} |[[Albedo]]}} | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = [[Temperature]] | data94 = {{{single_temperature|}}} | data100 = {{#if:{{{temp_name1|}}}{{{temp_name2|}}}{{{temp_name3|}}}{{{temp_name4|}}}| <table style="border-spacing: 0px; width:100%; border:none; margin:0; line-height:1.2em; white-space:nowrap"><tr> <th style="width:33%; padding-right:0.25em; text-align:left">Surface [[temperature|temp.]]</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">min</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">mean</th> <th style="padding-right:0.25em; text-align:center">max</th> </tr>{{#if:{{{temp_name1|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name1}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_1|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_1|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name2|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name2}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_2|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_2|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name3|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name3}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_3|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_3|}}}</td> </tr>}}{{#if:{{{temp_name4|}}}|<tr> <th style="padding-left:1.0em">{{{temp_name4}}}</th> <td style="text-align:center">{{{min_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{mean_temp_4|}}}</td> <td style="text-align:center">{{{max_temp_4|}}}</td> </tr>}} </table>}} | label101 = Surface [[absorbed dose]] [[Dose rate|rate]] | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = Surface [[equivalent dose]] [[Dose rate|rate]] | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[Asteroid spectral types|Spectral type]]|Spectral type}}}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|[[Asteroid family]]}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|[[Apparent magnitude]]}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|[[Absolute magnitude#Solar System bodies (H)|Absolute magnitude&nbsp;''(H)'']]}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|[[Angular diameter]]}} | data107 = {{{angular_size|}}} | header110 = Atmosphere{{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|Surface [[Atmospheric pressure|pressure]]}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|[[Scale height]]}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = [[Atmospheric chemistry#Atmospheric composition|Composition by volume]] | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox planet with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox planet]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abs_magnitude | adjective | adjectives | albedo | allsatellites | alt_names | angular_dist | angular_size | aphelion | apoapsis | apsis | apoastron | arg_peri | asc_node | atmosphere | atmosphere_composition | atmosphere_ref | avg_speed | axial_tilt | background | barycentric | bgcolour | caption | circumference | declination | density | dimensions | discovered | discoverer | discovery_method | discovery_ref | discovery_site | earliest_precovery_date | eccentricity | epoch | equatorial_radius | escape_velocity | exosolar planets | extrasolarplanet | family | flattening | group | image | image_alt | image_scale | inclination | jupiter_moid | label_width | long_periastron | magnitude | mars_moid | mass | max_temp_1 | max_temp_2 | max_temp_3 | max_temp_4 | mean_anomaly | mean_diameter | mean_motion | mean_orbit_radius | mean_radius | mean_temp_1 | mean_temp_2 | mean_temp_3 | mean_temp_4 | mercury_moid | min_temp_1 | min_temp_2 | min_temp_3 | min_temp_4 | minorplanet | moid | moment_of_inertia_factor | mp_category | mp_name | mpc_name | name | named_after | neptune_moid | node_rate | note | observation_arc | orbit_diagram | orbit_ref | p_eccentricity | p_inclination | p_mean_motion | p_orbit_ref | p_period_unitless | p_semimajor | p_semimajor_unitless | periapsis | periastron | perihelion | perihelion_rate | period | physical_ref | polar_radius | pole_ecliptic_lat | pole_ecliptic_lon | pronounce | pronounced | right_asc_north_pole | rot_velocity | rotation | satellite_of | satellites | saturn_moid | scale_height | semi-amplitude | semimajor | sidereal_day | single_temperature | spectral_type | star | surface_area | surface_grav | surface_pressure | surface_absorbed_dose_rate | surface_equivalent_dose_rate | symbol | synodic_period | temp_name1 | temp_name2 | temp_name3 | temp_name4 | time_periastron | tisserand | uncertainty | uranus_moid | venus_moid | volume }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox planet]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox planet with conflicting parameters}} | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> dodn10j4vx6ghr6pa1c8ql0gu3js045 370882 370881 2026-04-09T15:23:32Z مھتاب احمد سنڌي 4990 [[Special:Diff/370881|370881]] [[Special:Contributions/مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[User talk:مھتاب احمد سنڌي|بحث]]) جو ڪيل ورجاءُ ختم ڪيو 370882 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | class = vcard | titleclass = fn org | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{if empty|{{{image_scale|}}}|1.1}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#if:{{{background|}}}{{{bgcolour|}}}|background-color:{{if empty|{{{background|}}}|{{{bgcolour|}}}}}|background-color:#E0CCFF}}; color:inherit; | labelstyle = max-width:{{if empty|{{{label_width|}}}|11em}}; | autoheaders = y <!-- ===================== دريافت ===================== --> | header1 = دريافت{{{discovery_ref|}}} | label2 = [[ننڍن سيارن جا دريافت ڪندڙ|دريافت ڪندڙ]] | data2 = {{{discoverer|}}} | label3 = [[رصدگاهن جا ڪوڊ|دريافت جو هنڌ]] | data3 = {{{discovery_site|}}} | label4 = دريافت جي تاريخ | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = {{longitem|[[خارج شمسي سيارن جي ڳولا جا طريقا|دريافت جو طريقو]]}} | data5 = {{{discovery_method|}}} <!-- ===================== سڃاڻپ ===================== --> | header10 = {{#if:{{{extrasolarplanet|}}}{{{exosolar planets|}}}|[[خارج شمسي سيارو#نالي ڏيڻ|سڃاڻپون]]|سڃاڻپون}} | label11 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[ننڍي سياري جي سڃاڻپ|MPC سڃاڻپ]]|سڃاڻپ}}}} | data11 = {{if empty|{{{mpc_name|}}}|{{{mp_name|}}}}} | label12 = اچارڻ | data12 = {{if empty|{{{pronounce|}}}|{{{pronounced|}}}}} | label13 = {{longitem|نالي جو سبب}} | data13 = {{{named_after|}}} | label14 = {{longitem|{{#if:{{{minorplanet|}}}|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل سڃاڻپون]]|[[فلڪيات ۾ عارضي سڃاڻپ|متبادل نالا]]}}}} | data14 = {{{alt_names|}}} | label15 = {{longitem|[[ننڍي سياري#آباديون|ننڍي سياري جو درجو]]}} | data15 = {{{mp_category|}}} | label16 = [[فلڪي جسمن جا صفتون ۽ نسبت وارا نالا|صفتون]] | data16 = {{if empty|{{{adjectives|}}}|{{{adjective|}}}}} | label17 = [[سيارن جا نشان|نشان]] | data17 = {{{symbol|}}} <!-- ===================== مداري خاصيتون ===================== --> | header20 = [[مدار (فلڪيات)|مداري خاصيتون]]{{#ifeq:{{{barycentric|}}}|yes|&nbsp;[[بيري سينٽر|(بيري سينٽرڪ)]]}}{{{orbit_ref|}}} | data21 = {{{orbit_diagram|}}} | data22 = {{#if:{{{epoch|}}} |[[دور (فلڪيات)|دور]] {{{epoch}}}}} | data23 = {{#if:{{{uncertainty|}}} |[[غير يقيني پيرا ميٽر]] {{{uncertainty}}}}} | label24 = [[مشاهدي جو عرصو]] | data24 = {{{observation_arc|}}} | label25 = سڀ کان پراڻي اڳواٽ مشاهدي جي تاريخ | data25 = {{{earliest_precovery_date|}}} | label26 = {{#switch:{{{apsis}}} |apsis|gee|barion|center|centre|(apsis)=[[اپسس|Apo{{{apsis}}}]] |[[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Ap{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]]}} | data26 = {{{aphelion|}}} | label27 = [[پيريهيليون ۽ اپهيليون|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|helion}}]] | data27 = {{{perihelion|}}} | label28 = [[اپسس|Peri{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]] | data28 = {{{periapsis|}}} | label29 = {{#switch:{{{apsis}}} |helion|astron=[[اپسس|Ap{{{apsis}}}]] |[[اپسس|Apo{{if empty|{{{apsis|}}}|apsis}}]]}} | data29 = {{{apoapsis|}}} | label30 = [[اپسس|پيرياسٽرون]] | data30 = {{{periastron|}}} | label31 = [[اپسس|اپواسٽرون]] | data31 = {{{apoastron|}}} | label32 = {{longitem|[[نيم وڏو ۽ ننڍو محور|نيم وڏو محور]]}} | data32 = {{{semimajor|}}} | label33 = {{longitem|اوسط مداري رداس}} | data33 = {{{mean_orbit_radius|}}} | label34 = [[مداري انحرافيت|انحرافيت]] | data34 = {{{eccentricity|}}} | label35 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (نجومي)]]}} | data35 = {{{period|}}} | label36 = {{longitem|[[مداري عرصو|مداري عرصو (هم وقتي)]]}} | data36 = {{{synodic_period|}}} | label37 = {{longitem|اوسط مداري رفتار}} | data37 = {{{avg_speed|}}} | label38 = {{longitem|[[اوسط انوملي]]}} | data38 = {{{mean_anomaly|}}} | label39 = {{longitem|[[اوسط حرڪت]]}} | data39 = {{{mean_motion|}}} | label40 = [[مداري جهڪاءُ|جهڪاءُ]] | data40 = {{{inclination|}}} | label41 = {{longitem|زاويائي مفاصلو}} | data41 = {{{angular_dist|}}} | label42 = {{longitem|[[چڙهندڙ ڳانڍاپي جو طول]]}} | data42 = {{{asc_node|}}} | label43 = {{longitem|[[پيريهيليون جو طول]]}} | data43 = {{{long_periastron|}}} | label44 = {{longitem|پيريهيليون جو وقت}} | data44 = {{{time_periastron|}}} | label45 = {{longitem|[[پيريهيليون جو دليل]]}} | data45 = {{{arg_peri|}}} | label46 = [[نيم-ايمپليٽيوڊ]] | data46 = {{{semi-amplitude|}}} | label47 = [[قدرتي سيٽلائيٽ|جنهن جو سيٽلائيٽ]] | data47 = {{{satellite_of|}}} | label48 = [[غير باقاعده چنڊن جو گروهه|گروهه]] | data48 = {{{group|}}} | label49 = {{#switch:{{{allsatellites|}}} |yes|true=[[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]] |ڄاتل [[قدرتي سيٽلائيٽ|سيٽلائيٽس]]}} | data49 = {{{satellites|}}} | label50 = ستارو | data50 = {{{star|}}} | label51 = زمين MOID | data51 = {{{moid|}}} | label52 = عطارد MOID | data52 = {{{mercury_moid|}}} | label53 = زهره MOID | data53 = {{{venus_moid|}}} | label54 = مريخ MOID | data54 = {{{mars_moid|}}} | label55 = مشتري MOID | data55 = {{{jupiter_moid|}}} | label56 = زحل MOID | data56 = {{{saturn_moid|}}} | label57 = يورينس MOID | data57 = {{{uranus_moid|}}} | label58 = نيپچون MOID | data58 = {{{neptune_moid|}}} | label59 = [[ٽيسرئنڊ پيرا ميٽر|T_مشتري]] | data59 = {{{tisserand|}}} <!-- ===================== حقيقي مداري عنصر ===================== --> | header60 = [[حقيقي مداري عنصر]]{{{p_orbit_ref|}}} | label61 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data61 = {{#if:{{{p_semimajor|}}} |{{{p_semimajor}}}&nbsp;[[فلڪي ايڪوائي|AU]]}} | label62 = {{longitem|حقيقي نيم وڏو محور}} | data62 = {{{p_semimajor_unitless|}}} | label63 = {{longitem|حقيقي انحرافيت}} | data63 = {{{p_eccentricity|}}} | label64 = {{longitem|حقيقي جهڪاءُ}} | data64 = {{{p_inclination|}}} | label65 = {{longitem|حقيقي اوسط حرڪت}} | data65 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}} |{{{p_mean_motion}}}&nbsp;deg/yr}} | label66 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data66 = {{#if:{{{p_mean_motion|}}}|{{#expr:360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 5}} yr<br />({{#expr:365.25*360/{{if empty|{{{p_mean_motion|}}}|1}} round 3}} ڏينهن) }} | label67 = {{longitem|حقيقي مداري عرصو}} | data67 = {{{p_period_unitless|}}} | label68 = {{longitem|پيريهيليون جي اڳڀرائي}} | data68 = {{#if:{{{perihelion_rate|}}}|{{{perihelion_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} | label69 = {{longitem|چڙهندڙ ڳانڍاپي جي اڳڀرائي}} | data69 = {{#if:{{{node_rate|}}}|{{{node_rate}}}&nbsp;arcsec/yr }} <!-- ===================== جسماني خاصيتون ===================== --> | header70 = {{anchor|Infobox Physical characteristics}}{{#if:{{{minorplanet|}}}|جسماني خاصيتون|جسماني خاصيتون}}{{{physical_ref|}}} | label71 = ماپون | data71 = {{{dimensions|}}} | label72 = {{longitem|اوسط قطر}} | data72 = {{{mean_diameter|}}} | label73 = {{longitem|اوسط رداس}} | data73 = {{{mean_radius|}}} | label74 = {{longitem|استوائي رداس}} | data74 = {{{equatorial_radius|}}} | label75 = {{longitem|قطبي رداس}} | data75 = {{{polar_radius|}}} | label76 = چپٽائي | data76 = {{{flattening|}}} | label77 = گهيرو | data77 = {{{circumference|}}} | label78 = {{longitem|مٿاڇري جو رقبو}} | data78 = {{{surface_area|}}} | label79 = حجم | data79 = {{{volume|}}} | label80 = ڪاميٽي | data80 = {{{mass|}}} | label81 = {{longitem|اوسط کثافت}} | data81 = {{{density|}}} | label82 = {{longitem|مٿاڇري جي ڪشش ثقل}} | data82 = {{{surface_grav|}}} | label83 = {{longitem|جڙت جي لمحي جو عنصر}} | data83 = {{{moment_of_inertia_factor|}}} | label84 = {{longitem|فرار جي رفتار}} | data84 = {{{escape_velocity|}}} | label85 = {{longitem|هم وقتي گردش جو عرصو}} | data85 = {{{rotation|}}} | label86 = {{longitem|نجومي گردش جو عرصو}} | data86 = {{{sidereal_day|}}} | label87 = {{longitem|استوائي گردش جي رفتار}} | data87 = {{{rot_velocity|}}} | label88 = {{longitem|محوري جهڪاءُ}} | data88 = {{{axial_tilt|}}} | label89 = {{longitem|اتر قطب جي رائيٽ اسينشن}} | data89 = {{{right_asc_north_pole|}}} | label90 = {{longitem|اتر قطب جي ڊيڪلينيشن}} | data90 = {{{declination|}}} | label91 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ڊگھائي}} | data91 = {{{pole_ecliptic_lon|}}} | label92 = {{longitem|قطب جي ايڪلپٽڪ ويڪرائي}} | data92 = {{{pole_ecliptic_lat|}}} | label93 = عڪاسي | data93 = {{{albedo|}}} | label94 = گرمي پد | data94 = {{{single_temperature|}}} | label101 = مٿاڇري تي جذب ٿيل شعاعن جي شرح | data101 = {{{surface_absorbed_dose_rate|}}} | label102 = مٿاڇري تي برابر شعاعن جي شرح | data102 = {{{surface_equivalent_dose_rate|}}} | label103 = {{longitem|طيفي قسم}} | data103 = {{{spectral_type|}}} | label104 = {{longitem|سيارچي خاندان}} | data104 = {{{family|}}} | label105 = {{longitem|ظاهري چمڪ}} | data105 = {{{magnitude|}}} | label106 = {{longitem|مطلق چمڪ (H)}} | data106 = {{{abs_magnitude|}}} | label107 = {{longitem|زاويائي قطر}} | data107 = {{{angular_size|}}} <!-- ===================== فضا ===================== --> | header110 = فضا{{{atmosphere_ref|}}} | label111 = {{longitem|مٿاڇري جو دٻاءُ}} | data111 = {{{surface_pressure|}}} | label112 = {{longitem|پيماني جي اوچائي}} | data112 = {{{scale_height|}}} | label113 = حجمي جوڙجڪ | data113 = {{{atmosphere_composition|}}} | below = <includeonly>{{#if:{{{note|}}}||{{reflist|group="note"}} }}</includeonly> }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = صفحو جيڪو "معلوماتي خانو سيارو" ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر استعمال ڪري ٿو: "_VALUE_" | ignoreblank = y }} {{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[سانچو:معلوماتي خانو سيارو]] | cat = [[زمرو:تضادي پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو سيارو استعمال ڪندڙ صفحا]] | background; bgcolour | mpc_name; mp_name | pronounce; pronounced | adjectives; adjective | p_semimajor; p_semimajor_unitless | p_mean_motion; p_period_unitless }} <noinclude> {{دستاويز}} </noinclude> jm0911pli5tp3g8b8iy112x2m7b3bi7 828 50353 370885 278284 2026-04-09T15:32:10Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370885 Scribunto text/plain local mf = require('Module:Mapframe') local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local infoboxImage = require('Module:InfoboxImage').InfoboxImage -- Defaults local DEFAULT_FRAME_WIDTH = "270" local DEFAULT_FRAME_HEIGHT = "200" local DEFAULT_ZOOM = 10 local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH = "1" local DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR = "#777777" local DEFAULT_GEOMASK_FILL = "#888888" local DEFAULT_GEOMASK_FILL_OPACITY = "0.25" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH = "2" local DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_SHAPE_FILL = "#606060" local DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY = "0.1" local DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH = "5" local DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR = "#FF0000" local DEFAULT_MARKER_COLOR = "#5E74F3" local util = {} function util.noop(info) local DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "" -- uncomment this when debugging -- DEFAULT_NOOP_OUTPUT = "debug: mapframe no-op: " .. info -- mw.log(DEFAULT_NOOP_OUTPUT) return DEFAULT_NOOP_OUTPUT end -- Trim whitespace from args, and remove empty args function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then cleanArgs[key] = val end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end function util.getBestStatement(item_id, property_id) if not(item_id) or not(mw.wikibase.isValidEntityId(item_id)) or not(mw.wikibase.entityExists(item_id)) then return false end local statements = mw.wikibase.getBestStatements(item_id, property_id) if not statements or #statements == 0 then return false end local hasNoValue = ( statements[1].mainsnak and statements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' ) if hasNoValue then return false end return statements[1] end function util.hasWikidataProperty(item_id, property_id) return util.getBestStatement(item_id, property_id) and true or false end function util.getStatementValue(statement) return statement and statement.mainsnak and statement.mainsnak.datavalue and statement.mainsnak.datavalue.value or nil end function util.relatedEntity(item_id, property_id) local value = util.getStatementValue( util.getBestStatement(item_id, property_id) ) return value and value.id or false end function util.idType(id) if not id then return nil elseif mw.ustring.match(id, "[Pp]%d+") then return "property" elseif mw.ustring.match(id, "[Qq]%d+") then return "item" else return nil end end function util.shouldAutoRun(frame) -- Check if should be running local pargs = frame.getParent(frame).args local explicitlyOn = yesno(mw.text.trim(pargs.mapframe or "")) -- true of false or nil if pargs.coordinates == "&#123;&#123;&#123;coordinates&#125;&#125;&#125;" then explicitlyOn = false end local onByDefault = (explicitlyOn == nil) and yesno(mw.text.trim(frame.args.onByDefault or ""), false) -- true or false return explicitlyOn or onByDefault end function util.argsFromAuto(frame) -- Get args from the frame (invoke call) and the parent (template call). -- Frame arguments are default values which are overridden by parent values -- when both are present local args = getArgs(frame, {parentFirst = true}) -- Discard args not prefixed with "mapframe-", remove that prefix from those that remain local fixedArgs = {} for name, val in pairs(args) do local fixedName = string.match(name, "^mapframe%-(.+)$" ) if fixedName then fixedArgs[fixedName] = val -- allow coord, coordinates, etc to be unprefixed elseif name == "coordinates" or name == "coord" or name == "coordinate" and not fixedArgs.coord then fixedArgs.coord = val -- allow id, qid to be unprefixed, map to id (if not already present) elseif name == "id" or name == "qid" and not fixedArgs.id then fixedArgs.id = val -- allow captionstyle to be unprefixed, for compatibility with [[Module:Infobox]] elseif name == "captionstyle" and not fixedArgs.captionstyle then fixedArgs.captionstyle = val end end return fixedArgs end function util.parseCustomWikitext(customWikitext) -- infoboxImage will format an image if given wikitext containing an -- image, or else pass through the wikitext unmodified return infoboxImage({ args = { image = customWikitext } }) end function util.trackAndWarn(trackingCat, warning) local title = mw.title.getCurrentTitle() local results = title and title.namespace == 0 and trackingCat and '[[Category:'..trackingCat..']]' or '' if warning then local warn = require('Module:If preview')._warning results = results..warn({warning}) end return results end function util.ternary(flag, other) other = other or 'other' flag = flag == 'none' and 'no' or flag local yesNoOut = yesno(flag,other) local yes = (yesNoOut == true) local no = (yesNoOut == false) return yes, no end local p = {} p._caption = function(args) if args.caption then return args.caption elseif args.switcher then return util.noop("no caption or switcher") end local maskItem local maskType = util.idType(args.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = args.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(args.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(), args.geomask) end local maskItemLabel = maskItem and mw.wikibase.getLabel( maskItem ) return maskItemLabel and "Location in "..maskItemLabel or util.noop("missing maskItemLabel with type " .. (maskType or "nil") .. " and item " .. (maskItem or "nil")) end --A list of types for objects that are too small to allow Kartographer to take over zoom local tinyType = { landmark=true, railwaystation=true, edu=true, pass=true, camera=true } p._main = function(_config) -- accumulate tracking cats local tracking = '' -- `config` is the args passed to this module local config = util.trimArgs(_config) -- allow alias for config.coord config.coord = config.coord or config.coordinates -- Require wikidata item, or specified coords local wikidataId = config.id or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not(wikidataId) and not(config.coord) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- Require coords (specified or from wikidata), so that map will be centred somewhere -- (P625 = coordinate location) local wdCoordinates = util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P625')) if not (config.coord or wdCoordinates) then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with missing coordinates') end -- `args` is the arguments which will be passed to the mapframe module local args = {} -- Some defaults/overrides for infobox presentation args.display = "inline" args.frame = "yes" args.plain = "yes" args["frame-width"] = config["frame-width"] or config.width or DEFAULT_FRAME_WIDTH args["frame-height"] = config["frame-height"] or config.height or DEFAULT_FRAME_HEIGHT args["frame-align"] = "center" args["frame-coord"] = config["frame-coordinates"] or config["frame-coord"] -- Note: config["coordinates"] or config["coord"] should not be used for the alignment of the frame; -- see talk page ( https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Diff/876492931 ) -- deprecated lat and long parameters args["frame-lat"] = config["frame-lat"] or config["frame-latitude"] args["frame-long"] = config["frame-long"] or config["frame-longitude"] -- if zoom isn't specified from config, first check wikidata local zoom = config.zoom or util.getStatementValue(util.getBestStatement(wikidataId, 'P6592')) if not zoom then -- Calculate zoom from length or area (converted to km or km2) -- Zoom so that length or area is completely included in mapframe local getZoom = require('Module:Infobox dim')._zoom zoom = getZoom({length_km=config.length_km, length_mi=config.length_mi, width_km=config.width_km, width_mi=config.width_mi, area_km2=config.area_km2, area_mi2=config.area_mi2, area_ha=config.area_ha, area_acre=config.area_acre, type=config.type, population=config.population, viewport_px=math.min(args["frame-width"],args["frame-height"]), latitude=wdCoordinates and wdCoordinates.latitude}) end args.zoom = zoom or DEFAULT_ZOOM -- Use OSM relation ID if available; otherwise use geoshape if that is available -- (geoshape is required for defunct entities, which are outside OSM's scope) local hasOsmRelationId = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P402') -- P402 is OSM relation ID local hasGeoshape = util.hasWikidataProperty(wikidataId, 'P3896') -- P3896 is geoshape local wikidataProvidesGeo = hasOsmRelationId or hasGeoshape -- determine marker argument value, determine whether to show marker local forcePoint, suppressPoint = util.ternary(config.point) local forceMarker, suppressMarker = util.ternary(config.marker,true) forcePoint = forcePoint or forceMarker suppressPoint = suppressPoint or suppressMarker local showMarker = not suppressPoint and (forcePoint or not wikidataProvidesGeo or config.coord) -- wikidata = "yes" turns on both shape and line -- wikidata = "no" turns off both shape and line -- otherwise show both if wikidata provides geo local forceWikidata, suppressWikidata = util.ternary(config.wikidata) local showShape = not suppressWikidata and (forceWikidata or wikidataProvidesGeo or not config.coord) local showLine = showShape -- determine shape parameter value, determine whether to show or suppress shape -- also determine whether to invert shape local forceShape, suppressShape = util.ternary(config.shape) showShape = wikidataId and not suppressShape and (forceShape or showShape) local shapeType = config.shape == 'inverse' and 'shape-inverse' or 'shape' -- determine line parameter value, determine whether to show or suppress line local forceLine, suppressLine = util.ternary(config.line) showLine = wikidataId and not suppressLine and (forceLine or showLine) local maskItem -- Switcher if config.switcher == "zooms" then -- switching between zoom levels local maxZoom = math.max(tonumber(args.zoom), 3) -- what zoom would have otherwise been (if 3 or more, otherwise 3) local minZoom = 1 -- completely zoomed out local midZoom = math.floor((maxZoom + minZoom)/2) -- midway between maxn and min args.switch = "zoomed in, zoomed midway, zoomed out" args.zoom = string.format("SWITCH:%d,%d,%d", maxZoom, midZoom, minZoom) elseif config.switcher == "auto" then -- switching between P276 and P131 areas with recursive lookup, e.g. item's city, -- that city's state, and that state's country args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local maskLabels = {} local maskItems = {} local maskItemId = util.relatedEntity(wikidataId, "P276") or util.relatedEntity(wikidataId, "P131") local maskLabel = mw.wikibase.getLabel(maskItemId) while maskItemId and maskLabel and mw.text.trim(maskLabel) ~= "" do table.insert(maskLabels, maskLabel) table.insert(maskItems, maskItemId) maskItemId = maskItemId and util.relatedEntity(maskItemId, "P131") maskLabel = maskItemId and mw.wikibase.getLabel(maskItemId) end if #maskLabels > 1 then args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") elseif #maskLabels == 1 then maskItem = maskItemId[1] end elseif config.switcher == "geomasks" and config.geomask then -- switching between items in geomask parameter args.zoom = nil -- let kartographer determine the zoom local separator = (mw.ustring.find(config.geomask, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(config.geomask, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" local maskItems = mw.text.split(mw.ustring.gsub(config.geomask, "SWITCH:", ""), pattern) local maskLabels = {} if #maskItems > 1 then for i, item in ipairs(maskItems) do table.insert(maskLabels, mw.wikibase.getLabel(item)) end args.switch = table.concat(maskLabels, "###") maskItem = "SWITCH:" .. table.concat(maskItems, ",") end end -- resolve geomask item id (if not using geomask switcher) if not maskItem then -- local maskType = util.idType(config.geomask) if maskType == 'item' then maskItem = config.geomask elseif maskType == "property" then maskItem = util.relatedEntity(wikidataId, config.geomask) end end -- if asking for shape or line from Wikidata -- and if Wikidata actually has shape/line data (wikidataProvidesGeo=true) -- and if no geomask -- and if zoom not explicitly set -- and if the object size inferred from its type is not too small -- then let Kartographer "take over" zoom if (showLine or showShape) and wikidataProvidesGeo and not maskItem and not config.zoom and not (config.type and tinyType[config.type]) then args.zoom = nil end if not maskItem and not showShape and not showLine and not showMarker then return false, util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with no geometry','No geometry specified for mapframe') end -- Keep track of arg numbering local argNumber = '' local function incrementArgNumber() if argNumber == '' then argNumber = 2 else argNumber = argNumber + 1 end end -- Geomask if maskItem then args["type"..argNumber] = "shape-inverse" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = config["geomask-stroke-width"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["geomask-stroke-color"] or config["geomask-stroke-colour"] or DEFAULT_GEOMASK_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["geomask-fill"] or DEFAULT_GEOMASK_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["geomask-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY -- Let kartographer determine zoom and position, unless it is explicitly set in config if not config.zoom and not config.switcher then args.zoom = nil args["frame-coord"] = nil args["frame-lat"] = nil args["frame-long"] = nil local maskArea = util.getStatementValue( util.getBestStatement(maskItem, 'P2046') ) end incrementArgNumber() -- Hack to fix phab:T255932 if not args.zoom then args["type"..argNumber] = "line" args["id"..argNumber] = maskItem args["stroke-width"..argNumber] = 0 incrementArgNumber() end end -- Shape (or shape-inverse) if showShape then args["type"..argNumber] = shapeType if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["shape-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["shape-stroke-color"] or config["shape-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_SHAPE_STROKE_COLOR args["fill"..argNumber] = config["shape-fill"] or DEFAULT_SHAPE_FILL args["fill-opacity"..argNumber] = config["shape-fill-opacity"] or DEFAULT_SHAPE_FILL_OPACITY incrementArgNumber() end -- Line if showLine then args["type"..argNumber] = "line" if hasGeoshape and not hasOsmRelationId then args["from"..argNumber] = string.sub( util.getStatementValue( util.getBestStatement(wikidataId, 'P3896') ), 6) elseif config.id then args["id"..argNumber] = config.id end args["stroke-width"..argNumber] = config["line-stroke-width"] or config["stroke-width"] or DEFAULT_LINE_STROKE_WIDTH args["stroke-color"..argNumber] = config["line-stroke-color"] or config["line-stroke-colour"] or config["stroke-color"] or config["stroke-colour"] or DEFAULT_LINE_STROKE_COLOR incrementArgNumber() end -- Point marker if showMarker then args["type"..argNumber] = "point" if config.id then args["id"..argNumber] = config.id end if config.coord then args["coord"..argNumber] = config.coord end if config.marker then args["marker"..argNumber] = config.marker end args["marker-color"..argNumber] = config["marker-color"] or config["marker-colour"] or DEFAULT_MARKER_COLOR incrementArgNumber() end -- if Wikidata doesn't link to OSM and the map has no mask or point, -- then center the map on the coordinates either from the infobox or from wikidata if not maskItem and not showMarker and not wikidataProvidesGeo then if config.coord then args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or config.coord else args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or wdCoordinates.latitude args["frame-long"] = args["frame-long"] or wdCoordinates.longitude end tracking = tracking..util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe with forced centering') end -- protect against nil frame arguments args["frame-coord"] = args["frame-coord"] or "" args["frame-lat"] = args["frame-lat"] or "" args["frame-long"] = args["frame-long"] or "" local mapframe = args.switch and mf.multi(args) or mf._main(args) tracking = tracking..((showLine or showShape) and not wikidataProvidesGeo and util.trackAndWarn('Pages using infobox mapframe without shape links in Wikidata') or '') return true, mapframe.. tracking end -- Entry points p.main = function(frame) local parent = frame.getParent(frame) local parentArgs = parent.args local _, mapframe = p._main(parentArgs) return frame:preprocess(mapframe) end p.auto = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("auto should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) if args.custom then return frame:preprocess(util.parseCustomWikitext(args.custom)) end local _, mapframe = p._main(args) return frame:preprocess(mapframe) end p.autocaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autocaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local caption = p._caption(args) return caption end p.autoWithCaption = function(frame) if not util.shouldAutoRun(frame) then return util.noop("autoWithCaption should not autorun") end local args = util.argsFromAuto(frame) local wikitext local caption local ok if args.custom then ok = true wikitext = util.parseCustomWikitext(args.custom) else ok, wikitext = p._main(args) end if not ok then return wikitext end wikitext = frame:preprocess(wikitext) caption = p._caption(args) local data = mw.html.create():wikitext(wikitext) data:tag('div') :addClass('infobox-caption') :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) return tostring(data) end return p 106wy7cnyb31y4vmayxbfey5ym8wtux 4 58008 370825 369206 2026-04-09T12:55:27Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 370825 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:WWE - Wembley Arena 140994 (8).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Q132856]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Q41470]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Q211274]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Q193714]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Q133356]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-Fouad-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ritratto di Giovanni Gastel .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Joshua Kyeremeh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan - Kolkata 2016-02-02 0543.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Dr. Firsat Sofi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Абдулманап Нурмагомедов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]<br/>''[[:d:Q6052975|Orrisa]]'' | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Elgrafico 3314 palma duran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil İbrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer publicity photo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6793091|Nazem Naim]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Q188712]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2013-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Q172579]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Q172579]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Q172579]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kambuzia Partovi 1397060510175164615166254 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني|گائينا]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Q172579]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill, Abdon Pamich, Ingvar Pettersson 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Q29999]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Miroslav Tuđman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 03-06-2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Q146885]]''<br/>''[[:d:Q170468|Q170468]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WallaceRoney (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]'' | | | [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanisław Šuškievič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Q83286]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Q188712]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Q172579]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Q83286]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} bxmgy9gmiceqrvca998rabu3ki6pv2x 0 63404 370913 268953 2026-04-10T01:09:16Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:ڏکڻ ھندستان]] جو اضافو 370913 wikitext text/x-wiki [[File:View_of_sunset_from_São_Jacinto_Island,_Goa,_India.jpg | thumb | 220x124px | right | گووا ۾ سج لٿي جو منظر]] '''گووا يا گوا''' (انگريزي: Goa) [[ڀارت]] جي هڪ رياست آهي. اها ايراضي جي لحاظ کان ننڍڙي رياست آهي. آبادي جي لحاظ کان اها چوٿين وڏي رياست آهي. هي رياست ڀارت جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪونڪان به سڏيو ويندو آهي. اهو اتر ۾ ۽ اوڀر ۾ [[مھاراشٽر|مهاراشٽرا]] رياست سان ڳنڍيل آهي، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] رياست کان، ۽ اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] وٽ آهي. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ڏکڻ ھندستان]] ego9hfyuzlk2of79slsl42qdsin7zbl 9 70597 370878 242380 2026-04-09T14:59:00Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* اپڊيٽ گهربل آھي */ نئون ڀاڱو 370878 wikitext text/x-wiki == سنڌي فونٽ جيڪي سنڌي وڪشنري جي ڪامن ڊاٽ سي ايس ايس فائل ۾ رکيل آهن == /* Sindhi */ .sd-Arab { font-family: MB Sindhi, Tahoma, MBSarang Sattar, MB Bhitai Sattar, MB Lateefi, Ayaz Gul, "Iranian Sans", sans-serif; } https://sd.wiktionary.org/wiki/%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D9%88%DA%AA%D9%8A:Common.css [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 07:55, 5 نومبر 2021 (UTC) :@[[واپرائيندڙ:Kaleem Bhatti|Kaleem Bhatti]] [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 15:51, 6 نومبر 2021 (UTC) == Update for T314318 == Please make changes like the following, https://it.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACommon.css&type=revision&diff=130152006&oldid=127986303 For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ]] Thanks,&#32؛[[واپرائيندڙ:Arlolra|Arlolra]] ([[واپرائيندڙ بحث:Arlolra|ڳالھ]]) 20:00, 2 فيبروري 2023 ( يو.ٽي.سي) :Done in [[Special:Diff/242379]]&#32؛[[واپرائيندڙ:ABreault (WMF)|ABreault (WMF)]] ([[واپرائيندڙ بحث:ABreault (WMF)|ڳالھ]]) 18:38, 23 فيبروري 2023 ( يو.ٽي.سي) == اپڊيٽ گهربل آھي == محترم @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] ھن ماڊيول کي اپڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت آھي. ان لاءِ جلد از جلد قدم کڻندا. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 14:59, 9 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) dwlqx0yowt0aqzlsv3w3d2ncoyx3jw1 0 77342 370818 370816 2026-04-09T12:17:57Z Ibne maryam 17680 370818 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Cuba}} {{Infobox settlement | name = هوانا | settlement_type = [[راڄڌاني|راڄڌاني شهر]] | native_name = La Habana ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]) | native_name_lang = | nickname = ڪالمن جو شهر<ref>{{cite web|title=How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future|url=http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|publisher=Lonely Planet|access-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110042047/http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|archive-date=10 January 2015}}</ref> | image_map = | mapsize = 200px | map_caption = | pushpin_map = Cuba#Caribbean#North America | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|08|12|N|82|21|32|W|region:CU-03_type:city(2,100,000)|display=inline,title}} | motto = | image_flag = Official flag of Havana, Cuba.svg | flag_border = no | flag_size = 110px | image_shield = Coat_of_arms_of_La_Habana.svg | shield_size = 50px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = DJI 0197 crp wiki.jpg | caption1 = مئليڪون جي اسڪائي لائين | image2 = El Capitolio Havana Cuba.jpg | caption2 = ڪيوبا حڪومت جي عمارت | image3 = Castillo de la Real Fuerza (Jan 2014).jpg | caption3 = ڊي لا ريال فيورزا جو قلعو | image4 = Línea, La Habana, Cuba.jpg | caption4 = لينيا اسٽريٽ | image5 = Havana (Cuba, February 2023) - 98.jpg | caption5 = بئريو چينو، مرڪزي علائقو | image6 = Comité Central del Partido Comunista - Palacio de la Revolucion (18086011665).jpg | caption6 = قصر انقلاب | image7 = Havana (Cuba, February 2023) - 80.jpg | caption7 = ڊيل مورو قلعو }} | image_caption = | imagesize = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Cuba}} | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = لا هبانا صوبو | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = اولهائين ريجن | seat_type = | seat = | parts_type = ميونسپلٽيون | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 15 | government_type = | governing_body = گوبيرنو پراون شيئل ڊي لا هبانا (صوبائي حڪومت) | leader_title = گورنر | leader_name = يينيٽ هرنينڊز پيريز | leader_party = [[Communist Party of Cuba|PCC]] | established_title1 = موجوده جڳهه تي منتقل ٿيو | established_date1 = 16 نومبر 1519ع | established_title = بنياد پيو | established_date =1514ع<ref name=poster/> | area_total_km2 = 728.26 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="h244">{{cite web | title=Ciudad de la Habana (City, Cuba) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2022-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_note = | population_total = 2137847 | population_density_km2 = 2,936 | population_urban = 2,146,237 | population_urban_footnotes = | population_demonym = Habanero, -a | population_rank = [[List of North American cities by population|8th]] in North America<br />[[List of cities in Cuba|1st]] in Cuba | blank3_name = [[Human Development Index|HDI]] (2019) | blank3_info = 0.834<ref>{{cite web|url = https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|title = Subnational Human Development Index|publisher = Global Data Lab|access-date = 16 June 2020}}</ref> – <span style="color:#090;">very high</span> <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = GDP {{nobold|(nominal, 2023)}} | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Capital city]] | demographics1_info1 = $21.4&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Cuba Fact Sheet|access-date = 2024-01-11}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $9,900 | timezone = [[UTC−05:00]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[UTC−04:00]] | utc_offset_DST = −4 | elevation_m = 59 | elevation_ft = 195 | blank_name_sec1 = Patron saint | blank_info_sec1 = [[Saint Christopher|San Cristóbal]] | website = {{URL|www.lahabana.gob.cu}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = پراڻو هوانا ۽ ان جو قلعي بندي جو نظام | designation1_date = 1982 <small>(6th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type =ثقافتي | designation1_criteria = iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/204 204] | designation1_free1name = علائقو | designation1_free1value = [[ڪيريبين علائقو]] }} | official_name =Havana | other_name = | population_metro = 2,156,350 | population_metro_footnotes = <ref name="j226">{{cite web | title=Havana Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. | access-date=2025-07-29}}</ref> |leader_title1=شهري آبادي|leader_name1=2,146,237<ref name="j046">{{cite web | title=Havana, Cuba Population (2025) | website=Population Stat | date=2019-09-05 | url=https://populationstat.com/cuba/havana | access-date=2025-07-29}}</ref>}} '''هوانا''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>La Habana</small>، لا هبانا) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref>{{Cite book|title=Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba|url=https://books.google.com/books?id=YAqtDwAAQBAJ&dq=%22ain%C3%A1+yogo%22&pg=PT32|publisher=Linkgua|date=2019-04-01|isbn=978-84-9007-834-1|author=Cabrera, Lydia|language=es}}</ref> لا هبانا صوبي جو دل، هوانا ملڪ جو مکيه بندرگاهه ۽ تجارتي مرڪز آهي. اهو ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين علائقي]] ۾ ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.<ref name="CIA Factbook2">[https://web.archive.org/web/20260112183129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba Cuba]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> سال <small>2021</small>ع ۾ آبادي <small>21,42,939</small> هئي ۽ پکيڙ گاديءَ واري شهر لاءِ <small>728</small> چورس ڪلوميٽر (<small>281</small> چورس ميل)<ref name="JJ2">{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf|title=Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)|access-date=4 August 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118211559/http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf}}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن زون لاءِ <small>8,476</small> چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Official_census2">{{cite web|url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|work=2012 Official Census|title=Población total por color de la piel según provincias y municipios|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110011903/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|publisher=Oficina Nacional de Estadística e Información}}</ref> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي سرڪاري آبادي <small>17,49,964</small> هئي. <small>1519</small>ع ۾ اسپيني سلطنت جي شروعات ۾ هوانا [[ميڪسيڪو جي نار]] تي پنهنجي موجوده جڳهه تي قائم ٿيو.<ref>{{Cite journal|title=La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)|year=2021|location=Seville|url=https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455|publisher=[[Universidad Pablo de Olavide]]|journal=Americanía|doi=10.46661/americania.6307|first=Justo|last=Cuño Bonito|page=66|doi-access=free}}</ref> اهو <small>16</small>هين صدي جي وچ ڌاري، پنهنجي بندرگاهه جي جيو اسٽريٽجڪ فائدن جي ڪري. [[سانٽياگو]] تي اڳ ئي هڪ برتري حاصل ڪري چڪو هو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> سال 1552ع ۾ ٻيٽ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> اهو آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادياتي سلطنت لاءِ هڪ بنيادي جڳهه ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيري نما]] ڏانهن موٽندڙ گيلين ٻيڙين لاءِ هڪ اسٽاپ پوائنٽ بڻجي ويو ۽ بحري حملن کان ان کي بچائڻ لاءِ ڀتيون ۽ قلعا ٺاهيا ويا. شهر ڪيوبا جي حڪومت ۽ مختلف وزارتن جي سيٽ، مختلف ڪاروبار جو هيڊ ڪوارٽر ۽ 100 کان وڌيڪ سفارتي آفيسن جو گھر آهي.<ref name="Embassies in Havana2">{{cite web|title=Cuba – Embassies and Consulates|url=https://www.embassypages.com/cuba|publisher=Embassypages.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144931/https://www.embassypages.com/cuba|archive-date=4 October 2018}}</ref> سال 2009ع ۾، شهر ملڪ ۾ ٽيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آمدني وارو شهر هو.<ref name="Monthly Income by Province2">{{cite web|title=Workforce and Salary (Section 4.5)|publisher=Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba|language=es|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216054154/http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-date=2010-12-16}}</ref> موجوده هوانا کي بنيادي طور تي هڪ ۾ ٽي شهر طور بيان ڪري سگهجي ٿو: پراڻو هوانا، ويداڊو ۽ نوان مضافاتي ضلعا. شهر گهڻو ڪري نار کان اولهه ۽ ڏکڻ طرف پکڙيل آهي، جيڪا هڪ تنگ انليٽ ذريعي نار ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ جيڪو هن کي ٽن مکيه بندرگاهن؛ ماريميلينا، گواناباڪوا ۽ انٽارس ۾ ورهائي ٿو المينڊريز ندي شهر کي ڏکڻ کان اتر پار ڪري ٿي ۽ نار کان ڪجهه ميل اولهه ۾ فلوريڊا جي جي نار ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="Anuario Estadistico2">{{cite web|title=Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office)|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> شهر هر سال ڏهه لک کان وڌيڪ سياحن کي راغب ڪري ٿو (سال <small>2010</small>ع ۾ <small>11,76,627</small> بين الاقوامي سياح).<ref name="Havana Tourism2">{{cite web|title=Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> پراڻي هوانا کي <small>1982</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="UNESCO Havana2">{{cite web|title=Old Havana and its Fortification System|url=https://whc.unesco.org/en/list/204|publisher=UNESCO.ORG|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> شهر پنهنجي تاريخ، ثقافت، فن تعمير ۽ يادگارن لاءِ مشهور آهي. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Havana|first=James Nelson|last=Goodsell|date=11 April 2017}}</ref>ڪيوبا جي عام طور تي آبهوا وانگر هوانا هڪ ​​ٽراپيڪل آبهوا جو تجربو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|title=Havana climate summary|publisher=Weatherbase|access-date=23 March 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== {{Infobox settlement | name = ھوانا<br/>Havana | settlement_type = شھر، گاديء جو ھنڌ | official_name = ''La Habana'' | other_name = | native_name = | native_name_lang = es | nickname = کالموں کا شہر | motto = | image_flag = | flag_size = | image_shield = Escudo de la Habana.svg | shield_size = 120px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = [[فائل:CollageHavana.jpg|300px]] <br/><small> ہوانا کا کولاز </small><br/> | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Cuba | pushpin_map_caption = کیوبا میں مقام | pushpin_mapsize = 300 | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[کیوبا]] | subdivision_type1 = [[صربہ]] | subdivision_name1 = ہوانا | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | seat_type = | seat = | parts_type = [[#Municipios|بلدیات]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = [[Municipalities of Cuba#Ciudad De La Habana|15]] | government_type = [[میئر کونسل]] | leader_title = [[میئر]] | leader_name = [[Marta Hernández Romero|Marta Hernández]] | leader_party = [[کیوبا کی کمیونسٹ پارٹی]] | established_title = قیام | established_date = 1515<sup>a</sup> | established_title1 = شہر کا درجہ | established_date1 = 1592 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 728.26 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_footnotes = <small>(2010) سرکاری مردم شماری</small><ref name=Official_census>{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|title=2009 Official Census|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107070305/http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|archivedate=2019-01-07|access-date=2012-09-24|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,135,498 | population_density_km2 = 2932.3 | population_density_sq_mi = | population_demonym = habanero (m), habanera (f) | latd = 23 | latm = 08 | lats = | latNS = N | longd = 082 | longm = 23 | longs = | longEW = W | elevation_m = 59 | elevation_ft = 194 | postal_code_type = پوسٹل کوڈ | postal_code = 10xxx–19xxx | area_code = (+53) 7 | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[سینٹ کرسٹوفر]] | website = | footnotes = <sup>a</sup> Founded on the present site in '''1519'''. }} '''هوانا''' (اسپيني: la Habana, la aˈβana) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ، صوبو، مکيه بندرگاهه ۽ مکيه تجارتي مرڪز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هوانا]] [[زمرو:ڪيوبا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ڪيوبا جا صوبا]] [[زمرو:ڪيوبا ۾ شهر]] [[زمرو:ڪيريبين جا شهر]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] 478x22c6p2g7h7yjcwitukt9dcmj0tt 370905 370818 2026-04-09T19:56:25Z Ibne maryam 17680 370905 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Cuba}} {{Infobox settlement | name = هوانا | settlement_type = [[راڄڌاني|راڄڌاني شهر]] | native_name = La Habana ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]) | native_name_lang = | nickname = ڪالمن جو شهر<ref>{{cite web|title=How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future|url=http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|publisher=Lonely Planet|access-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110042047/http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|archive-date=10 January 2015}}</ref> | image_map = | mapsize = 200px | map_caption = | pushpin_map = Cuba#Caribbean#North America | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|08|12|N|82|21|32|W|region:CU-03_type:city(2,100,000)|display=inline,title}} | motto = | image_flag = Official flag of Havana, Cuba.svg | flag_border = no | flag_size = 110px | image_shield = Coat_of_arms_of_La_Habana.svg | shield_size = 50px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = DJI 0197 crp wiki.jpg | caption1 = مئليڪون جي اسڪائي لائين | image2 = El Capitolio Havana Cuba.jpg | caption2 = ڪيوبا حڪومت جي عمارت | image3 = Castillo de la Real Fuerza (Jan 2014).jpg | caption3 = ڊي لا ريال فيورزا جو قلعو | image4 = Línea, La Habana, Cuba.jpg | caption4 = لينيا اسٽريٽ | image5 = Havana (Cuba, February 2023) - 98.jpg | caption5 = بئريو چينو، مرڪزي علائقو | image6 = Comité Central del Partido Comunista - Palacio de la Revolucion (18086011665).jpg | caption6 = قصر انقلاب | image7 = Havana (Cuba, February 2023) - 80.jpg | caption7 = ڊيل مورو قلعو }} | image_caption = | imagesize = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Cuba}} | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = لا هبانا صوبو | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = اولهائين ريجن | seat_type = | seat = | parts_type = ميونسپلٽيون | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 15 | government_type = | governing_body = گوبيرنو پراون شيئل ڊي لا هبانا (صوبائي حڪومت) | leader_title = گورنر | leader_name = يينيٽ هرنينڊز پيريز | leader_party = [[Communist Party of Cuba|PCC]] | established_title1 = موجوده جڳهه تي منتقل ٿيو | established_date1 = 16 نومبر 1519ع | established_title = بنياد پيو | established_date =1514ع<ref name=poster/> | area_total_km2 = 728.26 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="h244">{{cite web | title=Ciudad de la Habana (City, Cuba) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2022-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_note = | population_total = 2137847 | population_density_km2 = 2,936 | population_urban = 2,146,237 | population_urban_footnotes = | population_demonym = Habanero, -a | population_rank = [[List of North American cities by population|8th]] in North America<br />[[List of cities in Cuba|1st]] in Cuba | blank3_name = [[Human Development Index|HDI]] (2019) | blank3_info = 0.834<ref>{{cite web|url = https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|title = Subnational Human Development Index|publisher = Global Data Lab|access-date = 16 June 2020}}</ref> – <span style="color:#090;">very high</span> <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = GDP {{nobold|(nominal, 2023)}} | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Capital city]] | demographics1_info1 = $21.4&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Cuba Fact Sheet|access-date = 2024-01-11}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $9,900 | timezone = [[UTC−05:00]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[UTC−04:00]] | utc_offset_DST = −4 | elevation_m = 59 | elevation_ft = 195 | blank_name_sec1 = Patron saint | blank_info_sec1 = [[Saint Christopher|San Cristóbal]] | website = {{URL|www.lahabana.gob.cu}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = پراڻو هوانا ۽ ان جو قلعي بندي جو نظام | designation1_date = 1982 <small>(6th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type =ثقافتي | designation1_criteria = iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/204 204] | designation1_free1name = علائقو | designation1_free1value = [[ڪيريبين علائقو]] }} | official_name =Havana | other_name = | population_metro = 2,156,350 | population_metro_footnotes = <ref name="j226">{{cite web | title=Havana Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. | access-date=2025-07-29}}</ref> |leader_title1=شهري آبادي|leader_name1=2,146,237<ref name="j046">{{cite web | title=Havana, Cuba Population (2025) | website=Population Stat | date=2019-09-05 | url=https://populationstat.com/cuba/havana | access-date=2025-07-29}}</ref>}} '''هوانا''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>La Habana</small>، لا هبانا) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref>{{Cite book|title=Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba|url=https://books.google.com/books?id=YAqtDwAAQBAJ&dq=%22ain%C3%A1+yogo%22&pg=PT32|publisher=Linkgua|date=2019-04-01|isbn=978-84-9007-834-1|author=Cabrera, Lydia|language=es}}</ref> لا هبانا صوبي جو دل، هوانا ملڪ جو مکيه بندرگاهه ۽ تجارتي مرڪز آهي. اهو ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين علائقي]] ۾ ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.<ref name="CIA Factbook2">[https://web.archive.org/web/20260112183129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba Cuba]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> سال <small>2021</small>ع ۾ آبادي <small>21,42,939</small> هئي ۽ پکيڙ گاديءَ واري شهر لاءِ <small>728</small> چورس ڪلوميٽر (<small>281</small> چورس ميل)<ref name="JJ2">{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf|title=Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)|access-date=4 August 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118211559/http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf}}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن زون لاءِ <small>8,476</small> چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Official_census2">{{cite web|url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|work=2012 Official Census|title=Población total por color de la piel según provincias y municipios|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110011903/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|publisher=Oficina Nacional de Estadística e Información}}</ref> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي سرڪاري آبادي <small>17,49,964</small> هئي. <small>1519</small>ع ۾ اسپيني سلطنت جي شروعات ۾ هوانا [[ميڪسيڪو جي نار]] تي پنهنجي موجوده جڳهه تي قائم ٿيو.<ref>{{Cite journal|title=La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)|year=2021|location=Seville|url=https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455|publisher=[[Universidad Pablo de Olavide]]|journal=Americanía|doi=10.46661/americania.6307|first=Justo|last=Cuño Bonito|page=66|doi-access=free}}</ref> اهو <small>16</small>هين صدي جي وچ ڌاري، پنهنجي بندرگاهه جي جيو اسٽريٽجڪ فائدن جي ڪري. [[سانٽياگو]] تي اڳ ئي هڪ برتري حاصل ڪري چڪو هو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> سال 1552ع ۾ ٻيٽ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> اهو آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادياتي سلطنت لاءِ هڪ بنيادي جڳهه ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيري نما]] ڏانهن موٽندڙ گيلين ٻيڙين لاءِ هڪ اسٽاپ پوائنٽ بڻجي ويو ۽ بحري حملن کان ان کي بچائڻ لاءِ ڀتيون ۽ قلعا ٺاهيا ويا. شهر ڪيوبا جي حڪومت ۽ مختلف وزارتن جي سيٽ، مختلف ڪاروبار جو هيڊ ڪوارٽر ۽ 100 کان وڌيڪ سفارتي آفيسن جو گھر آهي.<ref name="Embassies in Havana2">{{cite web|title=Cuba – Embassies and Consulates|url=https://www.embassypages.com/cuba|publisher=Embassypages.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144931/https://www.embassypages.com/cuba|archive-date=4 October 2018}}</ref> سال 2009ع ۾، شهر ملڪ ۾ ٽيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آمدني وارو شهر هو.<ref name="Monthly Income by Province2">{{cite web|title=Workforce and Salary (Section 4.5)|publisher=Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba|language=es|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216054154/http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-date=2010-12-16}}</ref> موجوده هوانا کي بنيادي طور تي هڪ ۾ ٽي شهر طور بيان ڪري سگهجي ٿو: پراڻو هوانا، ويداڊو ۽ نوان مضافاتي ضلعا. شهر گهڻو ڪري نار کان اولهه ۽ ڏکڻ طرف پکڙيل آهي، جيڪا هڪ تنگ انليٽ ذريعي نار ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ جيڪو هن کي ٽن مکيه بندرگاهن؛ ماريميلينا، گواناباڪوا ۽ انٽارس ۾ ورهائي ٿو المينڊريز ندي شهر کي ڏکڻ کان اتر پار ڪري ٿي ۽ نار کان ڪجهه ميل اولهه ۾ فلوريڊا جي جي نار ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="Anuario Estadistico2">{{cite web|title=Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office)|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> شهر هر سال ڏهه لک کان وڌيڪ سياحن کي راغب ڪري ٿو (سال <small>2010</small>ع ۾ <small>11,76,627</small> بين الاقوامي سياح).<ref name="Havana Tourism2">{{cite web|title=Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> پراڻي هوانا کي <small>1982</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="UNESCO Havana2">{{cite web|title=Old Havana and its Fortification System|url=https://whc.unesco.org/en/list/204|publisher=UNESCO.ORG|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> شهر پنهنجي تاريخ، ثقافت، فن تعمير ۽ يادگارن لاءِ مشهور آهي. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Havana|first=James Nelson|last=Goodsell|date=11 April 2017}}</ref>ڪيوبا جي عام طور تي آبهوا وانگر هوانا هڪ ​​ٽراپيڪل آبهوا جو تجربو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|title=Havana climate summary|publisher=Weatherbase|access-date=23 March 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== هوانا ڪيريبين ۾ هڪ واپاري بندرگاهه جي طور تي شروع ٿيو، ان کي بڪينيئرز، قزاقن ۽ فرانسيسي ڪورسيئرز پاران باقاعده حملن جو شڪار ٿيو. شهر جو پهريون حملو ۽ نتيجي ۾ ساڙڻ 1555 ۾ فرانسيسي ڪورسيئر جيڪ ڊي سورس پاران ڪيو ويو. اهڙن حملن اسپيني تاج کي مکيه شهرن ۾ پهرين قلعن جي تعمير لاءِ فنڊ ڏيڻ تي قائل ڪيو - نه رڳو قزاقن ۽ ڪورسيئرز کي منهن ڏيڻ لاءِ، پر ويسٽ انڊيز ۾ واپار تي وڌيڪ ڪنٽرول ڪرڻ ۽ سيويل جي ڪاسا ڊي ڪنٽراٽيشين (تاج جي ڪنٽرول ۾ واپاري گهر جيڪو نئين دنيا ۾ واپار تي اجارداري رکندو هو) پاران لاڳو ڪيل واپاري پابندين جي ڪري پيدا ٿيندڙ وسيع اسمگلنگ (اسمگلنگ) کي محدود ڪرڻ لاءِ، اسپيني تاج کي مکيه شهرن ۾ پهرين قلعن جي تعمير لاءِ فنڊ ڏيڻ تي قائل ڪيو. نئين دنيا جي سڀني ملڪن مان جهاز پهرين هوانا ڏانهن مصنوعات کڻي ويندا هئا، جيڪي بحري جهاز اسپين ڏانهن وٺي ويندا هئا. شهر جي خليج ۾ گڏ ٿيندڙ هزارين جهاز هوانا جي زراعت ۽ پيداوار جي صنعتن کي باهه ڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن کي سمنڊ مان گذرڻ لاءِ گهربل کاڌو، پاڻي ۽ ٻيون شيون فراهم ڪرڻيون پونديون هيون. 20 ڊسمبر 1592 تي، اسپين جي بادشاهه فلپ II، هوانا کي شهر جو لقب ڏنو. بعد ۾، شهر کي سرڪاري طور تي اسپيني تاج پاران "نئين دنيا جي ڪنجي ۽ ويسٽ انڊيز جي قلعي" طور نامزد ڪيو ويندو. انهي دوران، شهر جي دفاعي انفراسٽرڪچر کي تعمير ڪرڻ يا بهتر ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. {{Infobox settlement | name = ھوانا<br/>Havana | settlement_type = شھر، گاديء جو ھنڌ | official_name = ''La Habana'' | other_name = | native_name = | native_name_lang = es | nickname = کالموں کا شہر | motto = | image_flag = | flag_size = | image_shield = Escudo de la Habana.svg | shield_size = 120px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = [[فائل:CollageHavana.jpg|300px]] <br/><small> ہوانا کا کولاز </small><br/> | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Cuba | pushpin_map_caption = کیوبا میں مقام | pushpin_mapsize = 300 | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[کیوبا]] | subdivision_type1 = [[صربہ]] | subdivision_name1 = ہوانا | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | seat_type = | seat = | parts_type = [[#Municipios|بلدیات]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = [[Municipalities of Cuba#Ciudad De La Habana|15]] | government_type = [[میئر کونسل]] | leader_title = [[میئر]] | leader_name = [[Marta Hernández Romero|Marta Hernández]] | leader_party = [[کیوبا کی کمیونسٹ پارٹی]] | established_title = قیام | established_date = 1515<sup>a</sup> | established_title1 = شہر کا درجہ | established_date1 = 1592 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 728.26 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_footnotes = <small>(2010) سرکاری مردم شماری</small><ref name=Official_census>{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|title=2009 Official Census|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107070305/http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|archivedate=2019-01-07|access-date=2012-09-24|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,135,498 | population_density_km2 = 2932.3 | population_density_sq_mi = | population_demonym = habanero (m), habanera (f) | latd = 23 | latm = 08 | lats = | latNS = N | longd = 082 | longm = 23 | longs = | longEW = W | elevation_m = 59 | elevation_ft = 194 | postal_code_type = پوسٹل کوڈ | postal_code = 10xxx–19xxx | area_code = (+53) 7 | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[سینٹ کرسٹوفر]] | website = | footnotes = <sup>a</sup> Founded on the present site in '''1519'''. }} '''هوانا''' (اسپيني: la Habana, la aˈβana) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ، صوبو، مکيه بندرگاهه ۽ مکيه تجارتي مرڪز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هوانا]] [[زمرو:ڪيوبا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ڪيوبا جا صوبا]] [[زمرو:ڪيوبا ۾ شهر]] [[زمرو:ڪيريبين جا شهر]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] ky2b6gtn5inppa5nchkl8wbuicqodd9 0 83709 370817 324453 2026-04-09T12:03:00Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] جو اضافو 370817 wikitext text/x-wiki بروهي چارڻ يا براھوئي چارڻ (انگريزي:Brohi Charan) ھي [[براھوئي]]، [[سنڌي]] ڳالهائيندڙ نسلي-لساني گروهه آهن جيڪي پاڪستان جي [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Brohi Charan |trans-title= |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Brohi_Charan |access-date=2025-07-26 |website=English Wikipedia }}</ref> == حوالا == [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] 8t8y27vjuciize3naubqfc5teijpepx 14 87187 370853 342665 2026-04-09T13:25:49Z Memon2025 21315 370853 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نوابشاهه تعلقو]] [[زمرو:شهيد بينظير آباد ڊويزن]] 78yeswjf2vj9mj5lx9sscdaxf3ek8m0 828 88941 370874 351174 2026-04-09T14:44:12Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370874 Scribunto text/plain local p = {} local function trim(s) return s:match('^%s*(.-)%s*$') end local function isnotempty(s) return s and s:match('%S') end function p.check(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args local checknested = isnotempty(args['nested']) local delimiter = isnotempty(args['delimiter']) and args['delimiter'] or ';' local argpairs = {} for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' then local plist = mw.text.split(v, delimiter) local pfound = {} local count = 0 for ii, vv in ipairs(plist) do vv = trim(vv) if checknested and pargs[vv] or isnotempty(pargs[vv]) then count = count + 1 table.insert(pfound, vv) end end if count > 1 then table.insert(argpairs, pfound) end end end local warnmsg = {} local res = '' local cat = '' if args['cat'] and mw.ustring.match(args['cat'],'^[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]:') then cat = args['cat'] end local template = args['template'] and ' in ' .. args['template'] or '' if #argpairs > 0 then for i, v in ipairs( argpairs ) do table.insert( warnmsg, mw.ustring.format( 'Using more than one of the following parameters%s: <code>%s</code>.', template, table.concat(v, '</code>, <code>') ) ) if cat ~= '' then res = res .. '[[' .. cat .. '|' .. (v[1] == '' and ' ' or '') .. v[1] .. ']]' end end end if #warnmsg > 0 then res = require('Module:If preview')._warning({ table.concat(warnmsg, '<br>') }) .. res end return res end return preview dcmyvt3ysr6l8ktc2fr8lfijnl0h6zs 370875 370874 2026-04-09T14:48:08Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370875 Scribunto text/plain local p = {} local function trim(s) return s:match('^%s*(.-)%s*$') end local function isnotempty(s) return s and s:match('%S') end function p.check(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args local checknested = isnotempty(args['nested']) local delimiter = isnotempty(args['delimiter']) and args['delimiter'] or ';' local argpairs = {} for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' then local plist = mw.text.split(v, delimiter) local pfound = {} local count = 0 for ii, vv in ipairs(plist) do vv = trim(vv) if checknested and pargs[vv] or isnotempty(pargs[vv]) then count = count + 1 table.insert(pfound, vv) end end if count > 1 then table.insert(argpairs, pfound) end end end local warnmsg = {} local res = '' local cat = '' if args['cat'] and mw.ustring.match(args['cat'],'^[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]:') then cat = args['cat'] end local template = args['template'] and ' in ' .. args['template'] or '' if #argpairs > 0 then for i, v in ipairs( argpairs ) do table.insert( warnmsg, mw.ustring.format( 'Using more than one of the following parameters%s: <code>%s</code>.', template, table.concat(v, '</code>, <code>') ) ) if cat ~= '' then res = res .. '[[' .. cat .. '|' .. (v[1] == '' and ' ' or '') .. v[1] .. ']]' end end end if #warnmsg > 0 then res = require('Module:If preview')._warning({ table.concat(warnmsg, '<br>') }) .. res end return res end return p 59n770hna40q9pw4oa0dsp86euaks0u 10 92368 370893 362935 2026-04-09T16:09:22Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370893 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .ib-settlement { border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } @media (min-width: 640px) { .ib-settlement { width: 23em; } } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-settlement td, .ib-settlement th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-header, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-label, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-settlement .infobox-header, .ib-settlement .infobox-below { text-align: center; } .ib-settlement .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-settlement .infobox-subheader { background-color: #cddeff;color:inherit; font-weight: bold; } .ib-settlement-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-settlement-other-name { font-size: 78%; } .ib-settlement-official { font-weight: bold; } .ib-settlement-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-settlement-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-settlement-nickname { display: inline; } .ib-settlement-fn { font-weight: normal; display: inline; } 45cgv8aaiuzlq8tqsglwl5dbh73bswq 370894 370893 2026-04-09T16:12:11Z مھتاب احمد سنڌي 4990 [[Special:Diff/370893|370893]] [[Special:Contributions/مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[User talk:مھتاب احمد سنڌي|بحث]]) جو ڪيل ورجاءُ ختم ڪيو 370894 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .ib-settlement { border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } @media (min-width: 640px) { .ib-settlement { width: 23em; } } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-settlement td, .ib-settlement th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-header, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-label, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-settlement .infobox-header, .ib-settlement .infobox-below { text-align: left; } .ib-settlement .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-settlement .infobox-subheader { background-color: #cddeff;color:inherit; font-weight: bold; } .ib-settlement-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-settlement-other-name { font-size: 78%; } .ib-settlement-official { font-weight: bold; } .ib-settlement-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-settlement-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-settlement-nickname { display: inline; } .ib-settlement-fn { font-weight: normal; display: inline; } r64slwko84pew5lxs3tepin9znpz4pc 0 94185 370914 370208 2026-04-10T02:18:30Z Kashif123m 21956 370914 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=GeoNames id |trans-title= |url=https://www.geonames.org/13607780/dil-sher-brohi.html |access-date=10 April 2026|website=GeoNames |language=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Node: Dil Sher Brohi (13656687283) |trans-title= |url=https://www.openstreetmap.org/node/13656687283#map=19/28.045586/68.071525 |access-date=10 April 2026|website=OpenStreetMap |language=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Dil Sher Brohi (Village) |trans-title= |url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1279939784&x=68.0720394&y=28.0445735&z=16 |access-date=10 April 2026|website=mapy.com |language=}}</ref> هي ڳوٺ حضرت سيد [[لعل شاھ بري]] جي مشهور مزار کان 5.2 ڪلوميٽر پري ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] شهر کان 17 ڪلوميٽر پري واقع آهي. == مسجد == هن ڳوٺ ۾ هڪ سني مسجد آهي جيڪا حنفي فڪر جي پيروي ڪري ٿي. مسجد جو نالو '''جامع مسجد غوثيه دل شير بروهي''' آهي. ھن مسجد ۾ ڏينهن ۾ پنج ڀيرا جماعت سان نماز ادا ڪئي ويندي آهي ۽ جمعي جي نماز 1:45 وڳي منجهند ادا ڪئي ويندي آهي == تعليم == هن ڳوٺ ۾ هڪ سرڪاري اسڪول آهي، جنهن جو نالو گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لنڊ مغيري ايٽ دل شير بروهي آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] d91x5inhlsji5p1xklb89wsbbaq5550 829 94325 370852 368400 2026-04-09T13:23:01Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* ماڊيول:اسٽرنگ */ ورندي 370852 wikitext text/x-wiki == ماڊيول:اسٽرنگ == @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] @Arslanali ماڊيول اسٽرنگ کي اپ ڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت آھي. ان جو ڪوڊ ڪافي پراڻو آھي findpagetext فنڪشن ڪانہ اٿس. سانچو:findpagetext پڻ ڪم نہ ٿو ڪري جيڪو ھڪ اھم سانچو آھي. گذارش آهي ته ماڊيول:string سميت سڀني منتظمين جي اختيار ھيٺ تحفظيل ماڊيولن تي ھڪ نظر وڌي وڃي ۽ انھن کي انگريزي وڪيپيڊيا جي ماڊيولن جيترو اپ ڊيٽ ڪيو وڃي. [[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] ([[واپرائيندڙ بحث:Intisar Ali|ڳالھ]]) 14:37, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) :@[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]]: ھن ماڊيول کي اپڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 13:23, 9 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) bp0352txi2qc1nkdej3zl6k0c1xepj9 0 94679 370861 370649 2026-04-09T13:44:01Z Memon2025 21315 370861 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007ع|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003ع|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ائيرفورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگڊو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007ع<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008ع|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] (<small>PAC</small>) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (<small>CAC</small>) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (<small>PAF</small>) ۾ ٽئين نسل جي <small>'''اي-5'''</small> <small>'''سي، ايف-7 پي/پي جي'''</small>، ميراج <small>III</small> ۽ ميراج <small>5</small> جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (<small>'''جي ايف-17 بلاڪ 3'''</small>) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار <small>'''ماخ 1.6'''</small> آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> پاڪستان ايرفورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==ترقي== === پس منظر === جي ايف-17 کي بنيادي طور تي پي اي ايف جي هڪ سستي، غير منظور ٿيل، چوٿين نسل جي، هلڪي وزن واري، گھڻ-رول جنگي جهاز جي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]]|title=Pakistan expands fighter force|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|date=22 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|archive-date=5 November 2011}}</ref> ته جيئن ٽئين نسل جي نانچانگ اي-5 سي بمبارن، چينگدو ايف-7 پي/پي جي انٽرسيپٽرز، ميراج III ملٽي-رول جنگي جهاز ۽ ميراج 5 اسٽرائڪ جهاز جي وڏي بيڙي جي متبادل طور تي، جنهن جي قيمت 500 ملين آمريڪي ڊالر هئي جيڪا پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ برابر ورهايل هئي. <ref name="fighter-planes.com2">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> جهاز جو مقصد وڌيڪ مهانگو مغربي ويڙهاڪن جي قيمت-مؤثر ۽ مقابلي واري متبادل جي طور تي برآمد جي صلاحيت پڻ هئي. هن جهاز جي ترقي يانگ وي جي سربراهي ۾ هئي، جنهن کي چين جو "ايس ڊيزائنر" سمجهيو ويندو هو، جنهن چينگدو جي-20 پڻ ٺاهيو.<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سال 1989ع تائين، آمريڪا جي اقتصادي پابندين جي ڪري، پاڪستان پروجيڪٽ سيبر II کي ڇڏي ڏنو هو، هڪ ڊيزائن اسٽڊي جنهن ۾ آمريڪي جهاز ٺاهيندڙ گرومن ۽ چين شامل هئا، ۽ چينگدو ايف-7 کي ٻيهر ڊزائين ۽ اپ گريڊ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو. <ref name="Pakistan considers new fighter plan2">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan|work=[[Flight International]]|date=14–20 March 1990|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II|access-date=18 October 2009|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II}}</ref> سال1988ع ۾، چين ۽ گرومن سپر 7 جو نو مهينن جو ابتدائي ڊيزائن مطالعو ڪيو، جيڪو چينگدو ايف-7 جو اپ گريڊ هو.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms2">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|date=26 November 1988|work=Flight International|access-date=15 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> سال 1989ع جي تيانانمن اسڪوائر احتجاج جي سياسي نتيجي کان پوءِ جڏهن چين تي پابنديون لڳايون ويون ته گرومن منصوبي کي ڇڏي ڏنو. گرومن جي چينگدو سپر 7 منصوبي کي ڇڏڻ کان پوءِ، منصوبي کي ڇڏي ڏنو ويو ۽، ان جي جاءِ تي، فائٽر چائنا-1 (ايف سي-1) منصوبو 1991ع ۾ شروع ڪيو ويو. سال <small>1995</small>ع ۾، پاڪستان ۽ چين هڪ نئين فائٽر جي گڏيل ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ هڪ مفاهمت جي ياداشت (MoU) تي دستخط ڪيا ۽ ايندڙ ڪجهه سالن ۾ منصوبي جي تفصيلن تي ڪم ڪيو. جون 1995ع ۾، ميڪوئان "ڊيزائن سپورٽ" مهيا ڪرڻ لاءِ منصوبي ۾ شامل ٿيو، ان ۾ سي اي سي پاران ڪيترن ئي انجنيئرن جي سيڪنڊمينٽ پڻ شامل هئي.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter|work=[[Flight International]]|date=21 June 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ايف سي-1 منصوبي جو آغاز === [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==ڊيزائن== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==آپريشنل تاريخ== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==مختلف قسمون== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==آپريٽرز== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> ==حادثا ۽ واقعا== Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==اسپيسيفيڪيشن (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} === ايويونڪس === <nowiki>:</nowiki> * ريڊار: KLJ-7A ايڪٽو اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) فائر ڪنٽرول ريڊار (FCR) ريڊار وارننگ رسيور (RWR): 1 × BM/KJ-8602A ميزائل اپروچ وارننگ سسٽم (MAWS): 4 × S740 شناخت دوست يا دشمن (IFF) سسٽم: JZ/YD 125 ڊيٽا بس: ٽيڪٽيڪل ڊيٽا لنڪ: لنڪ-17 ٻيا: ٻاهرين پوڊ: Aselsan ASELPOD — ايڊوانسڊ ٽارگيٽنگ پوڊ (اليڪٽرو-آپٽيڪل ريڪنيسنس، نگراني، ۽ ٽارگيٽنگ سسٽم) WMD-7 — FLIR ڊي/نائيٽ ٽارگيٽنگ پوڊ KG600/KG700 — ايئر بورن اليڪٽرانڪ ڪائونٽر ميجر (ECM) / سيلف پروٽيڪشن جامنگ پوڊ اندرا سسٽم ALQ-500P — ESM/ECM پوڊ مقابلي جا طريقا: چاف/فليئر ڊسپينسر ACMI: SDT ACMI سسٽم ايجڪشن سيٽ: مارٽن-بيڪر PK16LE صفر-صفر ايجڪشن سيٽ ٻاهرين ايندھن جا ٽينڪ: وڌايل رينج/لوٽرنگ وقت لاءِ 3 ٻاهرين ڊراپ ٽينڪ تائين: 1 × 800 L (180 imp gal) پيٽ جي هيٺان ڊراپ ٽينڪ 2 × 800 L (180 imp gal) يا 1,100 L (240 imp gal) انڊر ونگ ڊراپ ٽينڪ ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|چين|هوائي جهاز}} * [[غوري ميزائل]] * [[رعد ميزائل]] * [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * پاڪستان ايئر فورس جي فعال جنگي جهازن جي فهرست ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] 0tmj3mmddh0xuidq0qjf8iv99txw5dm 370898 370861 2026-04-09T17:59:49Z Memon2025 21315 370898 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007ع|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003ع|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ائيرفورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگڊو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007ع<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008ع|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] (<small>PAC</small>) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (<small>CAC</small>) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (<small>PAF</small>) ۾ ٽئين نسل جي <small>'''اي-5'''</small> <small>'''سي، ايف-7 پي/پي جي'''</small>، ميراج <small>III</small> ۽ ميراج <small>5</small> جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (<small>'''جي ايف-17 بلاڪ 3'''</small>) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار <small>'''ماخ 1.6'''</small> آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> پاڪستان ايرفورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - [[پي ايل-5 ميزائل|PL-5 ميزائل]] سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==ترقي== === پس منظر === جي ايف-17 کي بنيادي طور تي پي اي ايف جي هڪ سستي، غير منظور ٿيل، چوٿين نسل جي، هلڪي وزن واري، گھڻ-رول جنگي جهاز جي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]]|title=Pakistan expands fighter force|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|date=22 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|archive-date=5 November 2011}}</ref> ته جيئن ٽئين نسل جي نانچانگ اي-5 سي بمبارن، چينگدو ايف-7 پي/پي جي انٽرسيپٽرز، ميراج III ملٽي-رول جنگي جهاز ۽ ميراج 5 اسٽرائڪ جهاز جي وڏي بيڙي جي متبادل طور تي، جنهن جي قيمت 500 ملين آمريڪي ڊالر هئي جيڪا پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ برابر ورهايل هئي. <ref name="fighter-planes.com2">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> جهاز جو مقصد وڌيڪ مهانگو مغربي ويڙهاڪن جي قيمت-مؤثر ۽ مقابلي واري متبادل جي طور تي برآمد جي صلاحيت پڻ هئي. هن جهاز جي ترقي يانگ وي جي سربراهي ۾ هئي، جنهن کي چين جو "ايس ڊيزائنر" سمجهيو ويندو هو، جنهن چينگدو جي-20 پڻ ٺاهيو.<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سال 1989ع تائين، آمريڪا جي اقتصادي پابندين جي ڪري، پاڪستان پروجيڪٽ سيبر II کي ڇڏي ڏنو هو، هڪ ڊيزائن اسٽڊي جنهن ۾ آمريڪي جهاز ٺاهيندڙ گرومن ۽ چين شامل هئا، ۽ چينگدو ايف-7 کي ٻيهر ڊزائين ۽ اپ گريڊ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو. <ref name="Pakistan considers new fighter plan2">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan|work=[[Flight International]]|date=14–20 March 1990|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II|access-date=18 October 2009|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II}}</ref> سال1988ع ۾، چين ۽ گرومن سپر 7 جو نو مهينن جو ابتدائي ڊيزائن مطالعو ڪيو، جيڪو چينگدو ايف-7 جو اپ گريڊ هو.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms2">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|date=26 November 1988|work=Flight International|access-date=15 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> سال 1989ع جي تيانانمن اسڪوائر احتجاج جي سياسي نتيجي کان پوءِ جڏهن چين تي پابنديون لڳايون ويون ته گرومن منصوبي کي ڇڏي ڏنو. گرومن جي چينگدو سپر 7 منصوبي کي ڇڏڻ کان پوءِ، منصوبي کي ڇڏي ڏنو ويو ۽، ان جي جاءِ تي، فائٽر چائنا-1 (ايف سي-1) منصوبو 1991ع ۾ شروع ڪيو ويو. سال <small>1995</small>ع ۾، پاڪستان ۽ چين هڪ نئين فائٽر جي گڏيل ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ هڪ مفاهمت جي ياداشت (MoU) تي دستخط ڪيا ۽ ايندڙ ڪجهه سالن ۾ منصوبي جي تفصيلن تي ڪم ڪيو. جون 1995ع ۾، ميڪوئان "ڊيزائن سپورٽ" مهيا ڪرڻ لاءِ منصوبي ۾ شامل ٿيو، ان ۾ سي اي سي پاران ڪيترن ئي انجنيئرن جي سيڪنڊمينٽ پڻ شامل هئي.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter|work=[[Flight International]]|date=21 June 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ايف سي-1 منصوبي جو آغاز === [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==ڊيزائن== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==آپريشنل تاريخ== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==مختلف قسمون== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==آپريٽرز== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> ==حادثا ۽ واقعا== Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==اسپيسيفيڪيشن (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} === ايويونڪس === <nowiki>:</nowiki> * ريڊار: KLJ-7A ايڪٽو اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) فائر ڪنٽرول ريڊار (FCR) ريڊار وارننگ رسيور (RWR): 1 × BM/KJ-8602A ميزائل اپروچ وارننگ سسٽم (MAWS): 4 × S740 شناخت دوست يا دشمن (IFF) سسٽم: JZ/YD 125 ڊيٽا بس: ٽيڪٽيڪل ڊيٽا لنڪ: لنڪ-17 ٻيا: ٻاهرين پوڊ: Aselsan ASELPOD — ايڊوانسڊ ٽارگيٽنگ پوڊ (اليڪٽرو-آپٽيڪل ريڪنيسنس، نگراني، ۽ ٽارگيٽنگ سسٽم) WMD-7 — FLIR ڊي/نائيٽ ٽارگيٽنگ پوڊ KG600/KG700 — ايئر بورن اليڪٽرانڪ ڪائونٽر ميجر (ECM) / سيلف پروٽيڪشن جامنگ پوڊ اندرا سسٽم ALQ-500P — ESM/ECM پوڊ مقابلي جا طريقا: چاف/فليئر ڊسپينسر ACMI: SDT ACMI سسٽم ايجڪشن سيٽ: مارٽن-بيڪر PK16LE صفر-صفر ايجڪشن سيٽ ٻاهرين ايندھن جا ٽينڪ: وڌايل رينج/لوٽرنگ وقت لاءِ 3 ٻاهرين ڊراپ ٽينڪ تائين: 1 × 800 L (180 imp gal) پيٽ جي هيٺان ڊراپ ٽينڪ 2 × 800 L (180 imp gal) يا 1,100 L (240 imp gal) انڊر ونگ ڊراپ ٽينڪ ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|چين|هوائي جهاز}} * [[غوري ميزائل]] * [[رعد ميزائل]] * [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * پاڪستان ايئر فورس جي فعال جنگي جهازن جي فهرست ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] bws6zzcdoduf52byhqsr9r46hh087eg 370915 370898 2026-04-10T09:40:46Z Memon2025 21315 370915 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007ع|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003ع|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ائيرفورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگڊو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007ع<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008ع|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] (<small>PAC</small>) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (<small>CAC</small>) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (<small>PAF</small>) ۾ ٽئين نسل جي <small>'''اي-5'''</small> <small>'''سي، ايف-7 پي/پي جي'''</small>، ميراج <small>III</small> ۽ ميراج <small>5</small> جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (<small>'''جي ايف-17 بلاڪ 3'''</small>) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار <small>'''ماخ 1.6'''</small> آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> پاڪستان ايرفورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - [[پي ايل-5 ميزائل|PL-5 ميزائل]] سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==ترقي== === پس منظر === جي ايف-17 کي بنيادي طور تي پي اي ايف جي هڪ سستي، غير منظور ٿيل، چوٿين نسل جي، هلڪي وزن واري، گھڻ-رول جنگي جهاز جي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]]|title=Pakistan expands fighter force|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|date=22 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|archive-date=5 November 2011}}</ref> ته جيئن ٽئين نسل جي نانچانگ اي-5 سي بمبارن، چينگدو ايف-7 پي/پي جي انٽرسيپٽرز، ميراج III ملٽي-رول جنگي جهاز ۽ ميراج 5 اسٽرائڪ جهاز جي وڏي بيڙي جي متبادل طور تي، جنهن جي قيمت 500 ملين آمريڪي ڊالر هئي جيڪا پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ برابر ورهايل هئي. <ref name="fighter-planes.com2">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> جهاز جو مقصد وڌيڪ مهانگو مغربي ويڙهاڪن جي قيمت-مؤثر ۽ مقابلي واري متبادل جي طور تي برآمد جي صلاحيت پڻ هئي. هن جهاز جي ترقي يانگ وي جي سربراهي ۾ هئي، جنهن کي چين جو "ايس ڊيزائنر" سمجهيو ويندو هو، جنهن چينگدو جي-20 پڻ ٺاهيو.<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سال 1989ع تائين، آمريڪا جي اقتصادي پابندين جي ڪري، پاڪستان پروجيڪٽ سيبر II کي ڇڏي ڏنو هو، هڪ ڊيزائن اسٽڊي جنهن ۾ آمريڪي جهاز ٺاهيندڙ گرومن ۽ چين شامل هئا، ۽ چينگدو ايف-7 کي ٻيهر ڊزائين ۽ اپ گريڊ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو. <ref name="Pakistan considers new fighter plan2">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan|work=[[Flight International]]|date=14–20 March 1990|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II|access-date=18 October 2009|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II}}</ref> سال1988ع ۾، چين ۽ گرومن سپر 7 جو نو مهينن جو ابتدائي ڊيزائن مطالعو ڪيو، جيڪو چينگدو ايف-7 جو اپ گريڊ هو.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms2">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|date=26 November 1988|work=Flight International|access-date=15 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> سال 1989ع جي تيانانمن اسڪوائر احتجاج جي سياسي نتيجي کان پوءِ جڏهن چين تي پابنديون لڳايون ويون ته گرومن منصوبي کي ڇڏي ڏنو. گرومن جي چينگدو سپر 7 منصوبي کي ڇڏڻ کان پوءِ، منصوبي کي ڇڏي ڏنو ويو ۽، ان جي جاءِ تي، فائٽر چائنا-1 (ايف سي-1) منصوبو 1991ع ۾ شروع ڪيو ويو. سال <small>1995</small>ع ۾، پاڪستان ۽ چين هڪ نئين فائٽر جي گڏيل ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ هڪ مفاهمت جي ياداشت (MoU) تي دستخط ڪيا ۽ ايندڙ ڪجهه سالن ۾ منصوبي جي تفصيلن تي ڪم ڪيو. جون 1995ع ۾، ميڪوئان "ڊيزائن سپورٽ" مهيا ڪرڻ لاءِ منصوبي ۾ شامل ٿيو، ان ۾ سي اي سي پاران ڪيترن ئي انجنيئرن جي سيڪنڊمينٽ پڻ شامل هئي.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter|work=[[Flight International]]|date=21 June 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ايف سي-1 منصوبي جو آغاز === [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|<small>2011</small> جي ازمير ايئر شو لاءِ ازمير ترڪي ۾ هڪ پي اي ايف جي ايف-17 بلاڪ 1]] آڪٽوبر <small>1995</small> ۾ رپورٽ موجب سال جي آخر تائين پاڪستان کي ايف سي-1 جي ايويونڪس فراهم ڪرڻ ۽ ان کي ضم ڪرڻ لاءِ هڪ ڪمپني چونڊڻي هئي جنهن جي <small>1999</small> تائين پيداوار شروع ٿيڻ جي اميد هئي. چيو ويندو هو ته ايويونڪس ۾ ريڊار، انرٽيل نيويگيشن سسٽم، هيڊ اپ ڊسپلي ۽ ملٽي فنڪشن ڊسپلي شامل آهن. مقابلي واريون بوليون ٿامسن-سي ايس ايف کان ريڊار ڊاپلر ملٽي ٽارگيٽ (<small>RDY</small>) جي هڪ قسم <small>SAGEM</small> <small>ROSE</small> اپ گريڊ پروجيڪٽ ۾ استعمال ٿيندڙ ساڳي ايويونڪس پيڪيج ۽ مارڪوني اليڪٽرانڪ سسٽم ان جي بليو هاڪ ريڊار سان آيون. ڪمپني جي پي اي ايف سان لاڳاپن جي ڪري <small>FIAR</small> جي (هاڻي <small>SELEX</small> گيليلو) گريفو <small>S7</small> ريڊار جي چونڊ ٿيڻ جي اميد هئي. <ref name="18 October 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision|work=[[Flight International]]|date=18 October 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|archive-date=25 July 2014}}</ref> فيبروري <small>1998</small> ۾ پاڪستان ۽ چين ايئر فريم ڊولپمينٽ کي ڍڪڻ واري ارادي جي خط تي دستخط ڪيا. روس جي ڪليموف فائٽر کي طاقت ڏيڻ لاءِ <small>RD-33</small> ٽربوفين انجن جو هڪ قسم پيش ڪيو. <ref name="04/03/98 flightglobal.com2">{{citation|title=China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work|work=[[Flight International]]|date=4 March 1998|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|access-date=28 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|url-status=live|archive-date=25 July 2014}}</ref> اپريل <small>1999</small> ۾ ڏکڻ آفريڪا جي ڊينيل سپر 7, اڳ ۾ رپورٽ ٿيل آر-ڊارٽر جي بدران, کي ٽي-ڊارٽر بيونڊ-ويزوئل-رينج (<small>BVR</small>) ايئر-ٽو-ايئر ميزائل (<small>AAM</small>) سان هٿياربند ڪرڻ جي آڇ ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|title=Denel proposes advanced Darter derivatives|last=Lewis|first=Paul|date=28 April 1999|work=Flight International|access-date=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|archive-date=25 July 2014}}</ref> اڳ ۾ <small>1987</small> ۾ پراٽ ۽ وٽني سپر-<small>7</small> منصوبي کي چين يا پاڪستان ۾ مقامي پيداوار سان ٽي انجن آپشن؛ <small>PW1212</small>، <small>F404</small> ۽ <small>PW1216</small> پيش ڪيا. رولز رائس پنهنجو <small>RB199-127/128</small> ٽربوفين انجن پيش ڪيو. هي منصوبو <small>1989</small> ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> جون <small>1999</small> ۾ چينگدو <small>FC-1/سپر 7</small> کي گڏيل طور تي ترقي ۽ پيداوار جو معاهدو دستخط ڪيو ويو. <small>GEC</small>-مارڪوني پاران هڪ مربوط ايويونڪس سوٽ فراهم ڪرڻ لاءِ بولي کي ڇڏي ڏيڻ کان پوءِ <small>FIAR</small> ۽ <small>Thomson-CSF</small> ترتيب وار <small>Grifo S7</small> ۽ <small>RC400</small> ريڊار تي ٻڌل ڪيترائي ايويونڪس سوئيٽ تجويز ڪيا. جيتوڻيڪ اڳ ۾ اميد هئي ته <small>PAF</small> جي سپر 7 کي پنهنجي نئين بليو هاڪ ريڊار لانچ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work|work=[[Flight International]]|date=14 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|archive-date=26 May 2013}}</ref> <ref name="23 June 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid|work=[[Flight International]]|date=23 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|archive-date=26 May 2013}}</ref> ملڪ جي <small>1998</small> جي ايٽمي هٿيارن جي تجربن کان پوءِ پاڪستان تي پابندين جي ڪري ايندڙ <small>18</small> مهينن دوران ڊيزائن جو ڪم تمام سست رفتاري سان اڳتي وڌيو. <small>PAF</small> کي مغربي ايويونڪس جي ترسيل کي روڪيو ويو. <small>2001</small> جي شروعات ۾ <small>PAF</small> جو فيصلو جهاز تي ڊيزائن جي ڪم کي جاري رکڻ جي قابل بڻايو ته ايئر فريم کي ايويونڪس کان ڌار ڪيو وڃي جيئن ته ايئر فريم ترقي ڪئي وئي <small>PAF</small> پاران ڪنهن به نئين ايويونڪس گهرجن کي ايئر فريم ۾ وڌيڪ آساني سان ضم ڪري سگهجي.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 20042">{{citation|first=Alan|last=Warnes|title=Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap|work=[[Air Forces Monthly]]|date=July 2004|page=33}}</ref> پروٽوٽائپ جي پيداوار سيپٽمبر 2002 ۾ شروع ٿي. نومبر 2002 ۾ ايئر شو چائنا ۾ FC-1/Super 7 جو هڪ مڪمل سائيز جو ميڪ اپ ڏيکاريو ويو.<ref name="12/11/02 flightglobal.com2">{{citation|title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed|work=[[Flight International]]|date=12 November 2002|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|url-status=live|archive-date=21 October 2014}}</ref> ڪليموف <small>RD-93</small> ٽربوفين انجن جو پهريون بيچ جيڪو پروٽوٽائپ کي طاقت ڏيندو هو، <small>2002</small> ۾ پڻ پهچايو ويو.<ref name="Janes2">{{cite web|title=CAC FC-1 Xiaolong|work=[[Jane's All the World's Aircraft]]|publisher=[[Jane's Information Group]]|date=10 March 2009|url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html|access-date=29 July 2009}}</ref> چائنا نيشنل ايرو-ٽيڪنالاجي امپورٽ اينڊ ايڪسپورٽ ڪارپوريشن (<small>CATIC</small>) جي هڪ آفيسر جي مطابق. <small>JF-17</small> جي گهٽ قيمت ڪجهه آن ڊيوٽي آفيسرن جي ڪري آهي. According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==ڊيزائن== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==آپريشنل تاريخ== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==مختلف قسمون== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==آپريٽرز== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> ==حادثا ۽ واقعا== Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==اسپيسيفيڪيشن (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} === ايويونڪس === <nowiki>:</nowiki> * ريڊار: KLJ-7A ايڪٽو اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) فائر ڪنٽرول ريڊار (FCR) ريڊار وارننگ رسيور (RWR): 1 × BM/KJ-8602A ميزائل اپروچ وارننگ سسٽم (MAWS): 4 × S740 شناخت دوست يا دشمن (IFF) سسٽم: JZ/YD 125 ڊيٽا بس: ٽيڪٽيڪل ڊيٽا لنڪ: لنڪ-17 ٻيا: ٻاهرين پوڊ: Aselsan ASELPOD — ايڊوانسڊ ٽارگيٽنگ پوڊ (اليڪٽرو-آپٽيڪل ريڪنيسنس، نگراني، ۽ ٽارگيٽنگ سسٽم) WMD-7 — FLIR ڊي/نائيٽ ٽارگيٽنگ پوڊ KG600/KG700 — ايئر بورن اليڪٽرانڪ ڪائونٽر ميجر (ECM) / سيلف پروٽيڪشن جامنگ پوڊ اندرا سسٽم ALQ-500P — ESM/ECM پوڊ مقابلي جا طريقا: چاف/فليئر ڊسپينسر ACMI: SDT ACMI سسٽم ايجڪشن سيٽ: مارٽن-بيڪر PK16LE صفر-صفر ايجڪشن سيٽ ٻاهرين ايندھن جا ٽينڪ: وڌايل رينج/لوٽرنگ وقت لاءِ 3 ٻاهرين ڊراپ ٽينڪ تائين: 1 × 800 L (180 imp gal) پيٽ جي هيٺان ڊراپ ٽينڪ 2 × 800 L (180 imp gal) يا 1,100 L (240 imp gal) انڊر ونگ ڊراپ ٽينڪ ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|چين|هوائي جهاز}} * [[غوري ميزائل]] * [[رعد ميزائل]] * [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * پاڪستان ايئر فورس جي فعال جنگي جهازن جي فهرست ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] 8gib80pl1jzgeh9zjba3gu4nut420iq 370916 370915 2026-04-10T09:52:06Z Memon2025 21315 370916 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007ع|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003ع|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ائيرفورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگڊو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007ع<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008ع|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] (<small>PAC</small>) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (<small>CAC</small>) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (<small>PAF</small>) ۾ ٽئين نسل جي <small>'''اي-5'''</small> <small>'''سي، ايف-7 پي/پي جي'''</small>، ميراج <small>III</small> ۽ ميراج <small>5</small> جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (<small>'''جي ايف-17 بلاڪ 3'''</small>) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار <small>'''ماخ 1.6'''</small> آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> پاڪستان ايرفورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - [[پي ايل-5 ميزائل|PL-5 ميزائل]] سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==ترقي== === پس منظر === جي ايف-17 کي بنيادي طور تي پي اي ايف جي هڪ سستي، غير منظور ٿيل، چوٿين نسل جي، هلڪي وزن واري، گھڻ-رول جنگي جهاز جي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]]|title=Pakistan expands fighter force|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|date=22 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|archive-date=5 November 2011}}</ref> ته جيئن ٽئين نسل جي نانچانگ اي-5 سي بمبارن، چينگدو ايف-7 پي/پي جي انٽرسيپٽرز، ميراج III ملٽي-رول جنگي جهاز ۽ ميراج 5 اسٽرائڪ جهاز جي وڏي بيڙي جي متبادل طور تي، جنهن جي قيمت 500 ملين آمريڪي ڊالر هئي جيڪا پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ برابر ورهايل هئي. <ref name="fighter-planes.com2">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> جهاز جو مقصد وڌيڪ مهانگو مغربي ويڙهاڪن جي قيمت-مؤثر ۽ مقابلي واري متبادل جي طور تي برآمد جي صلاحيت پڻ هئي. هن جهاز جي ترقي يانگ وي جي سربراهي ۾ هئي، جنهن کي چين جو "ايس ڊيزائنر" سمجهيو ويندو هو، جنهن چينگدو جي-20 پڻ ٺاهيو.<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سال 1989ع تائين، آمريڪا جي اقتصادي پابندين جي ڪري، پاڪستان پروجيڪٽ سيبر II کي ڇڏي ڏنو هو، هڪ ڊيزائن اسٽڊي جنهن ۾ آمريڪي جهاز ٺاهيندڙ گرومن ۽ چين شامل هئا، ۽ چينگدو ايف-7 کي ٻيهر ڊزائين ۽ اپ گريڊ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو. <ref name="Pakistan considers new fighter plan2">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan|work=[[Flight International]]|date=14–20 March 1990|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II|access-date=18 October 2009|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II}}</ref> سال1988ع ۾، چين ۽ گرومن سپر 7 جو نو مهينن جو ابتدائي ڊيزائن مطالعو ڪيو، جيڪو چينگدو ايف-7 جو اپ گريڊ هو.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms2">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|date=26 November 1988|work=Flight International|access-date=15 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> سال 1989ع جي تيانانمن اسڪوائر احتجاج جي سياسي نتيجي کان پوءِ جڏهن چين تي پابنديون لڳايون ويون ته گرومن منصوبي کي ڇڏي ڏنو. گرومن جي چينگدو سپر 7 منصوبي کي ڇڏڻ کان پوءِ، منصوبي کي ڇڏي ڏنو ويو ۽، ان جي جاءِ تي، فائٽر چائنا-1 (ايف سي-1) منصوبو 1991ع ۾ شروع ڪيو ويو. سال <small>1995</small>ع ۾، پاڪستان ۽ چين هڪ نئين فائٽر جي گڏيل ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ هڪ مفاهمت جي ياداشت (MoU) تي دستخط ڪيا ۽ ايندڙ ڪجهه سالن ۾ منصوبي جي تفصيلن تي ڪم ڪيو. جون 1995ع ۾، ميڪوئان "ڊيزائن سپورٽ" مهيا ڪرڻ لاءِ منصوبي ۾ شامل ٿيو، ان ۾ سي اي سي پاران ڪيترن ئي انجنيئرن جي سيڪنڊمينٽ پڻ شامل هئي.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter|work=[[Flight International]]|date=21 June 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ايف سي-1 منصوبي جو آغاز === [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|<small>2011</small> جي ازمير ايئر شو لاءِ ازمير ترڪي ۾ هڪ پي اي ايف جي ايف-17 بلاڪ 1]] آڪٽوبر <small>1995</small> ۾ رپورٽ موجب سال جي آخر تائين پاڪستان کي ايف سي-1 جي ايويونڪس فراهم ڪرڻ ۽ ان کي ضم ڪرڻ لاءِ هڪ ڪمپني چونڊڻي هئي جنهن جي <small>1999</small> تائين پيداوار شروع ٿيڻ جي اميد هئي. چيو ويندو هو ته ايويونڪس ۾ ريڊار، انرٽيل نيويگيشن سسٽم، هيڊ اپ ڊسپلي ۽ ملٽي فنڪشن ڊسپلي شامل آهن. مقابلي واريون بوليون ٿامسن-سي ايس ايف کان ريڊار ڊاپلر ملٽي ٽارگيٽ (<small>RDY</small>) جي هڪ قسم <small>SAGEM</small> <small>ROSE</small> اپ گريڊ پروجيڪٽ ۾ استعمال ٿيندڙ ساڳي ايويونڪس پيڪيج ۽ مارڪوني اليڪٽرانڪ سسٽم ان جي بليو هاڪ ريڊار سان آيون. ڪمپني جي پي اي ايف سان لاڳاپن جي ڪري <small>FIAR</small> جي (هاڻي <small>SELEX</small> گيليلو) گريفو <small>S7</small> ريڊار جي چونڊ ٿيڻ جي اميد هئي. <ref name="18 October 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision|work=[[Flight International]]|date=18 October 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|archive-date=25 July 2014}}</ref> فيبروري <small>1998</small> ۾ پاڪستان ۽ چين ايئر فريم ڊولپمينٽ کي ڍڪڻ واري ارادي جي خط تي دستخط ڪيا. روس جي ڪليموف فائٽر کي طاقت ڏيڻ لاءِ <small>RD-33</small> ٽربوفين انجن جو هڪ قسم پيش ڪيو. <ref name="04/03/98 flightglobal.com2">{{citation|title=China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work|work=[[Flight International]]|date=4 March 1998|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|access-date=28 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|url-status=live|archive-date=25 July 2014}}</ref> اپريل <small>1999</small> ۾ ڏکڻ آفريڪا جي ڊينيل سپر 7, اڳ ۾ رپورٽ ٿيل آر-ڊارٽر جي بدران, کي ٽي-ڊارٽر بيونڊ-ويزوئل-رينج (<small>BVR</small>) ايئر-ٽو-ايئر ميزائل (<small>AAM</small>) سان هٿياربند ڪرڻ جي آڇ ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|title=Denel proposes advanced Darter derivatives|last=Lewis|first=Paul|date=28 April 1999|work=Flight International|access-date=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|archive-date=25 July 2014}}</ref> اڳ ۾ <small>1987</small> ۾ پراٽ ۽ وٽني سپر-<small>7</small> منصوبي کي چين يا پاڪستان ۾ مقامي پيداوار سان ٽي انجن آپشن؛ <small>PW1212</small>، <small>F404</small> ۽ <small>PW1216</small> پيش ڪيا. رولز رائس پنهنجو <small>RB199-127/128</small> ٽربوفين انجن پيش ڪيو. هي منصوبو <small>1989</small> ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> جون <small>1999</small> ۾ چينگدو <small>FC-1/سپر 7</small> کي گڏيل طور تي ترقي ۽ پيداوار جو معاهدو دستخط ڪيو ويو. <small>GEC</small>-مارڪوني پاران هڪ مربوط ايويونڪس سوٽ فراهم ڪرڻ لاءِ بولي کي ڇڏي ڏيڻ کان پوءِ <small>FIAR</small> ۽ <small>Thomson-CSF</small> ترتيب وار <small>Grifo S7</small> ۽ <small>RC400</small> ريڊار تي ٻڌل ڪيترائي ايويونڪس سوئيٽ تجويز ڪيا. جيتوڻيڪ اڳ ۾ اميد هئي ته <small>PAF</small> جي سپر 7 کي پنهنجي نئين بليو هاڪ ريڊار لانچ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work|work=[[Flight International]]|date=14 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|archive-date=26 May 2013}}</ref> <ref name="23 June 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid|work=[[Flight International]]|date=23 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|archive-date=26 May 2013}}</ref> ملڪ جي <small>1998</small> جي ايٽمي هٿيارن جي تجربن کان پوءِ پاڪستان تي پابندين جي ڪري ايندڙ <small>18</small> مهينن دوران ڊيزائن جو ڪم تمام سست رفتاري سان اڳتي وڌيو. <small>PAF</small> کي مغربي ايويونڪس جي ترسيل کي روڪيو ويو. <small>2001</small> جي شروعات ۾ <small>PAF</small> جو فيصلو جهاز تي ڊيزائن جي ڪم کي جاري رکڻ جي قابل بڻايو ته ايئر فريم کي ايويونڪس کان ڌار ڪيو وڃي جيئن ته ايئر فريم ترقي ڪئي وئي <small>PAF</small> پاران ڪنهن به نئين ايويونڪس گهرجن کي ايئر فريم ۾ وڌيڪ آساني سان ضم ڪري سگهجي.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 20042">{{citation|first=Alan|last=Warnes|title=Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap|work=[[Air Forces Monthly]]|date=July 2004|page=33}}</ref> پروٽوٽائپ جي پيداوار سيپٽمبر 2002 ۾ شروع ٿي. نومبر 2002 ۾ ايئر شو چائنا ۾ FC-1/Super 7 جو هڪ مڪمل سائيز جو ميڪ اپ ڏيکاريو ويو.<ref name="12/11/02 flightglobal.com2">{{citation|title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed|work=[[Flight International]]|date=12 November 2002|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|url-status=live|archive-date=21 October 2014}}</ref> ڪليموف <small>RD-93</small> ٽربوفين انجن جو پهريون بيچ جيڪو پروٽوٽائپ کي طاقت ڏيندو هو، <small>2002</small> ۾ پڻ پهچايو ويو.<ref name="Janes2">{{cite web|title=CAC FC-1 Xiaolong|work=[[Jane's All the World's Aircraft]]|publisher=[[Jane's Information Group]]|date=10 March 2009|url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html|access-date=29 July 2009}}</ref> چائنا نيشنل ايرو-ٽيڪنالاجي امپورٽ اينڊ ايڪسپورٽ ڪارپوريشن (<small>CATIC</small>) جي هڪ آفيسر جي مطابق, <small>JF-17</small> جي گهٽ قيمت ڪجهه آن بورڊ سسٽم جي ڪري آهي جيڪا چينگدو J-10 جي سسٽم مان ترتيب ڏنل آهن. آفيسر چيو ته، "ٽيڪنالاجي جي منتقلي (جي-10 کان جي ايف-17 ڏانهن هوائي جهاز جي نظام کي منتقل ڪرڻ) JF-17 کي تمام گهڻو قيمتي بڻائي ٿو".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price|url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1|date=23 November 2010|work=AviationWeek.com|publisher=Viadeo|access-date=21 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1|archive-date=11 January 2016}}</ref> <ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price2">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> ڪمپيوٽر جي مدد سان ٺهيل ڊيزائن سافٽ ويئر جي استعمال <small>JF-17</small> جي ڊيزائن جي مرحلي کي مختصر ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web|last=Fisher|first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==ڊيزائن== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==آپريشنل تاريخ== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==مختلف قسمون== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==آپريٽرز== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> ==حادثا ۽ واقعا== Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==اسپيسيفيڪيشن (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} === ايويونڪس === <nowiki>:</nowiki> * ريڊار: KLJ-7A ايڪٽو اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) فائر ڪنٽرول ريڊار (FCR) ريڊار وارننگ رسيور (RWR): 1 × BM/KJ-8602A ميزائل اپروچ وارننگ سسٽم (MAWS): 4 × S740 شناخت دوست يا دشمن (IFF) سسٽم: JZ/YD 125 ڊيٽا بس: ٽيڪٽيڪل ڊيٽا لنڪ: لنڪ-17 ٻيا: ٻاهرين پوڊ: Aselsan ASELPOD — ايڊوانسڊ ٽارگيٽنگ پوڊ (اليڪٽرو-آپٽيڪل ريڪنيسنس، نگراني، ۽ ٽارگيٽنگ سسٽم) WMD-7 — FLIR ڊي/نائيٽ ٽارگيٽنگ پوڊ KG600/KG700 — ايئر بورن اليڪٽرانڪ ڪائونٽر ميجر (ECM) / سيلف پروٽيڪشن جامنگ پوڊ اندرا سسٽم ALQ-500P — ESM/ECM پوڊ مقابلي جا طريقا: چاف/فليئر ڊسپينسر ACMI: SDT ACMI سسٽم ايجڪشن سيٽ: مارٽن-بيڪر PK16LE صفر-صفر ايجڪشن سيٽ ٻاهرين ايندھن جا ٽينڪ: وڌايل رينج/لوٽرنگ وقت لاءِ 3 ٻاهرين ڊراپ ٽينڪ تائين: 1 × 800 L (180 imp gal) پيٽ جي هيٺان ڊراپ ٽينڪ 2 × 800 L (180 imp gal) يا 1,100 L (240 imp gal) انڊر ونگ ڊراپ ٽينڪ ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|چين|هوائي جهاز}} * [[غوري ميزائل]] * [[رعد ميزائل]] * [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * پاڪستان ايئر فورس جي فعال جنگي جهازن جي فهرست ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] dux55v5th2zov0vkk0ojrq8us85bpjn 370917 370916 2026-04-10T09:53:43Z Memon2025 21315 370917 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007ع|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003ع|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ائيرفورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگڊو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007ع<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008ع|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] (<small>PAC</small>) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (<small>CAC</small>) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (<small>PAF</small>) ۾ ٽئين نسل جي <small>'''اي-5'''</small> <small>'''سي، ايف-7 پي/پي جي'''</small>، ميراج <small>III</small> ۽ ميراج <small>5</small> جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (<small>'''جي ايف-17 بلاڪ 3'''</small>) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار <small>'''ماخ 1.6'''</small> آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> <small>'''جي ايف-17'''</small> پاڪستان ايرفورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - [[پي ايل-5 ميزائل|PL-5 ميزائل]] سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==ترقي== === پس منظر === جي ايف-17 کي بنيادي طور تي پي اي ايف جي هڪ سستي، غير منظور ٿيل، چوٿين نسل جي، هلڪي وزن واري، گھڻ-رول جنگي جهاز جي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]]|title=Pakistan expands fighter force|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|date=22 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force|archive-date=5 November 2011}}</ref> ته جيئن ٽئين نسل جي نانچانگ اي-5 سي بمبارن، چينگدو ايف-7 پي/پي جي انٽرسيپٽرز، ميراج III ملٽي-رول جنگي جهاز ۽ ميراج 5 اسٽرائڪ جهاز جي وڏي بيڙي جي متبادل طور تي، جنهن جي قيمت 500 ملين آمريڪي ڊالر هئي جيڪا پاڪستان ۽ چين جي وچ ۾ برابر ورهايل هئي. <ref name="fighter-planes.com2">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> جهاز جو مقصد وڌيڪ مهانگو مغربي ويڙهاڪن جي قيمت-مؤثر ۽ مقابلي واري متبادل جي طور تي برآمد جي صلاحيت پڻ هئي. هن جهاز جي ترقي يانگ وي جي سربراهي ۾ هئي، جنهن کي چين جو "ايس ڊيزائنر" سمجهيو ويندو هو، جنهن چينگدو جي-20 پڻ ٺاهيو.<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سال 1989ع تائين، آمريڪا جي اقتصادي پابندين جي ڪري، پاڪستان پروجيڪٽ سيبر II کي ڇڏي ڏنو هو، هڪ ڊيزائن اسٽڊي جنهن ۾ آمريڪي جهاز ٺاهيندڙ گرومن ۽ چين شامل هئا، ۽ چينگدو ايف-7 کي ٻيهر ڊزائين ۽ اپ گريڊ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو. <ref name="Pakistan considers new fighter plan2">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan|work=[[Flight International]]|date=14–20 March 1990|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II|access-date=18 October 2009|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II}}</ref> سال1988ع ۾، چين ۽ گرومن سپر 7 جو نو مهينن جو ابتدائي ڊيزائن مطالعو ڪيو، جيڪو چينگدو ايف-7 جو اپ گريڊ هو.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms2">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|date=26 November 1988|work=Flight International|access-date=15 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> سال 1989ع جي تيانانمن اسڪوائر احتجاج جي سياسي نتيجي کان پوءِ جڏهن چين تي پابنديون لڳايون ويون ته گرومن منصوبي کي ڇڏي ڏنو. گرومن جي چينگدو سپر 7 منصوبي کي ڇڏڻ کان پوءِ، منصوبي کي ڇڏي ڏنو ويو ۽، ان جي جاءِ تي، فائٽر چائنا-1 (ايف سي-1) منصوبو 1991ع ۾ شروع ڪيو ويو. سال <small>1995</small>ع ۾، پاڪستان ۽ چين هڪ نئين فائٽر جي گڏيل ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ هڪ مفاهمت جي ياداشت (MoU) تي دستخط ڪيا ۽ ايندڙ ڪجهه سالن ۾ منصوبي جي تفصيلن تي ڪم ڪيو. جون 1995ع ۾، ميڪوئان "ڊيزائن سپورٽ" مهيا ڪرڻ لاءِ منصوبي ۾ شامل ٿيو، ان ۾ سي اي سي پاران ڪيترن ئي انجنيئرن جي سيڪنڊمينٽ پڻ شامل هئي.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter|work=[[Flight International]]|date=21 June 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ايف سي-1 منصوبي جو آغاز === [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|<small>2011</small> جي ازمير ايئر شو لاءِ ازمير ترڪي ۾ هڪ پي اي ايف جي ايف-17 بلاڪ 1]] آڪٽوبر <small>1995</small> ۾ رپورٽ موجب سال جي آخر تائين پاڪستان کي ايف سي-1 جي ايويونڪس فراهم ڪرڻ ۽ ان کي ضم ڪرڻ لاءِ هڪ ڪمپني چونڊڻي هئي جنهن جي <small>1999</small> تائين پيداوار شروع ٿيڻ جي اميد هئي. چيو ويندو هو ته ايويونڪس ۾ ريڊار، انرٽيل نيويگيشن سسٽم، هيڊ اپ ڊسپلي ۽ ملٽي فنڪشن ڊسپلي شامل آهن. مقابلي واريون بوليون ٿامسن-سي ايس ايف کان ريڊار ڊاپلر ملٽي ٽارگيٽ (<small>RDY</small>) جي هڪ قسم <small>SAGEM</small> <small>ROSE</small> اپ گريڊ پروجيڪٽ ۾ استعمال ٿيندڙ ساڳي ايويونڪس پيڪيج ۽ مارڪوني اليڪٽرانڪ سسٽم ان جي بليو هاڪ ريڊار سان آيون. ڪمپني جي پي اي ايف سان لاڳاپن جي ڪري <small>FIAR</small> جي (هاڻي <small>SELEX</small> گيليلو) گريفو <small>S7</small> ريڊار جي چونڊ ٿيڻ جي اميد هئي. <ref name="18 October 1995 flightglobal.com2">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision|work=[[Flight International]]|date=18 October 1995|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/|archive-date=25 July 2014}}</ref> فيبروري <small>1998</small> ۾ پاڪستان ۽ چين ايئر فريم ڊولپمينٽ کي ڍڪڻ واري ارادي جي خط تي دستخط ڪيا. روس جي ڪليموف فائٽر کي طاقت ڏيڻ لاءِ <small>RD-33</small> ٽربوفين انجن جو هڪ قسم پيش ڪيو. <ref name="04/03/98 flightglobal.com2">{{citation|title=China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work|work=[[Flight International]]|date=4 March 1998|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|access-date=28 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/|url-status=live|archive-date=25 July 2014}}</ref> اپريل <small>1999</small> ۾ ڏکڻ آفريڪا جي ڊينيل سپر 7, اڳ ۾ رپورٽ ٿيل آر-ڊارٽر جي بدران, کي ٽي-ڊارٽر بيونڊ-ويزوئل-رينج (<small>BVR</small>) ايئر-ٽو-ايئر ميزائل (<small>AAM</small>) سان هٿياربند ڪرڻ جي آڇ ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|title=Denel proposes advanced Darter derivatives|last=Lewis|first=Paul|date=28 April 1999|work=Flight International|access-date=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/|archive-date=25 July 2014}}</ref> اڳ ۾ <small>1987</small> ۾ پراٽ ۽ وٽني سپر-<small>7</small> منصوبي کي چين يا پاڪستان ۾ مقامي پيداوار سان ٽي انجن آپشن؛ <small>PW1212</small>، <small>F404</small> ۽ <small>PW1216</small> پيش ڪيا. رولز رائس پنهنجو <small>RB199-127/128</small> ٽربوفين انجن پيش ڪيو. هي منصوبو <small>1989</small> ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> جون <small>1999</small> ۾ چينگدو <small>FC-1/سپر 7</small> کي گڏيل طور تي ترقي ۽ پيداوار جو معاهدو دستخط ڪيو ويو. <small>GEC</small>-مارڪوني پاران هڪ مربوط ايويونڪس سوٽ فراهم ڪرڻ لاءِ بولي کي ڇڏي ڏيڻ کان پوءِ <small>FIAR</small> ۽ <small>Thomson-CSF</small> ترتيب وار <small>Grifo S7</small> ۽ <small>RC400</small> ريڊار تي ٻڌل ڪيترائي ايويونڪس سوئيٽ تجويز ڪيا. جيتوڻيڪ اڳ ۾ اميد هئي ته <small>PAF</small> جي سپر 7 کي پنهنجي نئين بليو هاڪ ريڊار لانچ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work|work=[[Flight International]]|date=14 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/|archive-date=26 May 2013}}</ref> <ref name="23 June 1999 flightglobal.com2">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid|work=[[Flight International]]|date=23 July 1999|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|access-date=27 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/|archive-date=26 May 2013}}</ref> ملڪ جي <small>1998</small> جي ايٽمي هٿيارن جي تجربن کان پوءِ پاڪستان تي پابندين جي ڪري ايندڙ <small>18</small> مهينن دوران ڊيزائن جو ڪم تمام سست رفتاري سان اڳتي وڌيو. <small>PAF</small> کي مغربي ايويونڪس جي ترسيل کي روڪيو ويو. <small>2001</small> جي شروعات ۾ <small>PAF</small> جو فيصلو جهاز تي ڊيزائن جي ڪم کي جاري رکڻ جي قابل بڻايو ته ايئر فريم کي ايويونڪس کان ڌار ڪيو وڃي جيئن ته ايئر فريم ترقي ڪئي وئي <small>PAF</small> پاران ڪنهن به نئين ايويونڪس گهرجن کي ايئر فريم ۾ وڌيڪ آساني سان ضم ڪري سگهجي.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 20042">{{citation|first=Alan|last=Warnes|title=Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap|work=[[Air Forces Monthly]]|date=July 2004|page=33}}</ref> پروٽوٽائپ جي پيداوار سيپٽمبر 2002 ۾ شروع ٿي. نومبر 2002 ۾ ايئر شو چائنا ۾ FC-1/Super 7 جو هڪ مڪمل سائيز جو ميڪ اپ ڏيکاريو ويو.<ref name="12/11/02 flightglobal.com2">{{citation|title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed|work=[[Flight International]]|date=12 November 2002|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|access-date=21 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/|url-status=live|archive-date=21 October 2014}}</ref> ڪليموف <small>RD-93</small> ٽربوفين انجن جو پهريون بيچ جيڪو پروٽوٽائپ کي طاقت ڏيندو هو، <small>2002</small> ۾ پڻ پهچايو ويو.<ref name="Janes2">{{cite web|title=CAC FC-1 Xiaolong|work=[[Jane's All the World's Aircraft]]|publisher=[[Jane's Information Group]]|date=10 March 2009|url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html|access-date=29 July 2009}}</ref> چائنا نيشنل ايرو-ٽيڪنالاجي امپورٽ اينڊ ايڪسپورٽ ڪارپوريشن (<small>CATIC</small>) جي هڪ آفيسر جي مطابق, <small>JF-17</small> جي گهٽ قيمت ڪجهه آن بورڊ سسٽم جي ڪري آهي جيڪا چينگدو J-10 جي سسٽم مان ترتيب ڏنل آهن. آفيسر چيو ته، "ٽيڪنالاجي جي منتقلي (جي-10 کان جي ايف-17 ڏانهن هوائي جهاز جي نظام کي منتقل ڪرڻ) JF-17 کي تمام گهڻو قيمتي بڻائي ٿو".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price|url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1|date=23 November 2010|work=AviationWeek.com|publisher=Viadeo|access-date=21 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1|archive-date=11 January 2016}}</ref> <ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price2">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> ڪمپيوٽر جي مدد سان ٺهيل ڊيزائن سافٽ ويئر جي استعمال <small>JF-17</small> جي ڊيزائن جي مرحلي کي مختصر ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web|last=Fisher|first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> === پرواز جي جاچ ۽ ٻيهر ڊيزائننگ === پهريون پروٽوٽائپ (PT-01) 31 مئي 2003 تي رول آئوٽ ڪيو ويو. ۽ چينگدو فلائيٽ ٽيسٽ سينٽر ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ان جي پهرين پرواز لاءِ تيار ڪيو وڃي. اهو شروعاتي طور تي جون ۾ ٿيڻ جو منصوبو هو. پر سارس وائرس جي وبا جي خدشن جي ڪري ان ۾ دير ٿي وئي. هن نقطي جي چوڌاري سپر-7 کي "JF-17" (جوائنٽ فائٽر-17) سان تبديل ڪيو ويو. 27 جون 2003 تي چينگدو جي وين جيانگ ايئرپورٽ تي گهٽ رفتار واري ٽيڪسي جي آزمائش شروع ٿي. پهرين پرواز آگسٽ 2003 جي آخر ۾ ڪئي وئي. پروٽوٽائپ جي سرڪاري پهرين پرواز سيپٽمبر جي شروعات ۾ ٿي. پروٽوٽائپ کي نئين پي اي ايف جي نامزدگي JF-17 سان نشان لڳايو ويو. مارچ 2004 تائين. سي اي سي پهرين پروٽوٽائپ جون لڳ ڀڳ 20 ٽيسٽ پروازون ڪيون هيون. 7 اپريل 2004 تي. پي اي ايف جي ٽيسٽ پائلٽس راشد حبيب ۽ محمد احسان الحق پهريون ڀيرو پي ٽي-01 اڏايو. ٽئين پروٽوٽائپ (PT-03) جي پهرين پرواز 9 اپريل 2004 تي ٿي. مارچ 2004 ۾. پاڪستان پاڪستان ايئر فورس ۾ لڳ ڀڳ 200 جهاز شامل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيو هو. first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004" /><ref name="29 July 2003 flightglobal.com" /> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /><ref name="9 September 2003 flightglobal.com" /> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004" /> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004" /> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==ڊيزائن== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==آپريشنل تاريخ== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==مختلف قسمون== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==آپريٽرز== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> ==حادثا ۽ واقعا== Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==اسپيسيفيڪيشن (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} === ايويونڪس === <nowiki>:</nowiki> * ريڊار: KLJ-7A ايڪٽو اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) فائر ڪنٽرول ريڊار (FCR) ريڊار وارننگ رسيور (RWR): 1 × BM/KJ-8602A ميزائل اپروچ وارننگ سسٽم (MAWS): 4 × S740 شناخت دوست يا دشمن (IFF) سسٽم: JZ/YD 125 ڊيٽا بس: ٽيڪٽيڪل ڊيٽا لنڪ: لنڪ-17 ٻيا: ٻاهرين پوڊ: Aselsan ASELPOD — ايڊوانسڊ ٽارگيٽنگ پوڊ (اليڪٽرو-آپٽيڪل ريڪنيسنس، نگراني، ۽ ٽارگيٽنگ سسٽم) WMD-7 — FLIR ڊي/نائيٽ ٽارگيٽنگ پوڊ KG600/KG700 — ايئر بورن اليڪٽرانڪ ڪائونٽر ميجر (ECM) / سيلف پروٽيڪشن جامنگ پوڊ اندرا سسٽم ALQ-500P — ESM/ECM پوڊ مقابلي جا طريقا: چاف/فليئر ڊسپينسر ACMI: SDT ACMI سسٽم ايجڪشن سيٽ: مارٽن-بيڪر PK16LE صفر-صفر ايجڪشن سيٽ ٻاهرين ايندھن جا ٽينڪ: وڌايل رينج/لوٽرنگ وقت لاءِ 3 ٻاهرين ڊراپ ٽينڪ تائين: 1 × 800 L (180 imp gal) پيٽ جي هيٺان ڊراپ ٽينڪ 2 × 800 L (180 imp gal) يا 1,100 L (240 imp gal) انڊر ونگ ڊراپ ٽينڪ ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|چين|هوائي جهاز}} * [[غوري ميزائل]] * [[رعد ميزائل]] * [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * پاڪستان ايئر فورس جي فعال جنگي جهازن جي فهرست ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] jq4ucucga3nqdxihye79q6ieazrzoua 0 94694 370908 370323 2026-04-09T20:39:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 370908 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|text=other military uses of "Raad" at [[Raad (disambiguation)]]}}'''رعد''' (اردو: رعد)، فوجي نالو "حتف-VIII" (ٽارگيٽ-8)، هڪ سبسونڪ، اسٽينڊ آف ايئر لانچ ٿيل ڪروز ميزائل (ALCM) آهي جيڪو گڏيل طور تي نيشنل انجنيئرنگ اينڊ سائنٽيفڪ ڪميشن (NESCOM) ۽ ايئر ويپن ڪمپليڪس پاران ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. اهو پاڪستان ايئر فورس جي فوجي سروس ۾ "حتف-VIII" جي نالي سان شامل ڪيو ويو آهي ۽ پاڪستان کي فضائي [[اڳرائي روڪ طاقت|ايٽمي ڊيٽرنس]] فراهم ڪندو آهي.<ref name="Stanford University Press, Khan, 2012">{{Cite book|last1=Khan|first1=Feroz|title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb|date=7 November 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8480-1|pages=500|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&q=raad|access-date=10 October 2023|language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:رعد ميزائل]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:اينٽي شپ ڪروز ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا اينٽي شپ ميزائل]] 6n5dkbg708gm91sxxht3xhkihbar9ne 14 94695 370909 370324 2026-04-09T20:40:37Z Ibne maryam 17680 370909 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اينٽي شپ ڪروز ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا اينٽي شپ ميزائل]] 2w4rfzj5up15esbu2gzsm2hlkws74qf 14 94794 370832 2026-04-09T13:03:06Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 370832 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] ddcvgn4q92no24dtaujqdwmdncvwf81 370835 370832 2026-04-09T13:05:15Z Memon2025 21315 370835 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] hfr24p7wen9c04n1w99vc25ygb16m32 3 94795 370837 2026-04-09T13:07:54Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370837 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 13:07, 9 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) sdci7rd3yyh6g50m0leyrd76rwfjqlj 14 94796 370841 2026-04-09T13:09:45Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 370841 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] ddcvgn4q92no24dtaujqdwmdncvwf81 370843 370841 2026-04-09T13:12:02Z Memon2025 21315 370843 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 06sf0uhs0tumcsg0nf6nblomz0zudrx 14 94797 370848 2026-04-09T13:16:24Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو]] [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعي جا تعلقا]] 370848 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو]] [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعي جا تعلقا]] 2ydokxuazqlxca8pfmu8h1u5347zuic 828 94798 370862 2026-04-09T13:44:41Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: -- For Template:Val, output a number and optional unit. -- Format options include scientific and uncertainty notations. local numdot = '.' -- decimal mark (use ',' for Italian) local numsep = ',' -- group separator (use ' ' for Italian) local mtext = { -- Message and other text that should be localized. ['mt-bad-exponent'] = 'exponent parameter (<b>e</b>)', ['mt-parameter'] = 'parameter ', ['mt-not-number'] = 'is not a valid number', ['mt-ca... 370862 Scribunto text/plain -- For Template:Val, output a number and optional unit. -- Format options include scientific and uncertainty notations. local numdot = '.' -- decimal mark (use ',' for Italian) local numsep = ',' -- group separator (use ' ' for Italian) local mtext = { -- Message and other text that should be localized. ['mt-bad-exponent'] = 'exponent parameter (<b>e</b>)', ['mt-parameter'] = 'parameter ', ['mt-not-number'] = 'is not a valid number', ['mt-cannot-range'] = 'cannot use a range if the first parameter includes "e"', ['mt-need-range'] = 'needs a range in parameter 2', ['mt-should-range'] = 'should be a range', ['mt-cannot-with-e'] = 'cannot be used if the first parameter includes "e"', ['mt-not-range'] = 'does not accept a range', ['mt-cannot-e'] = 'cannot use e notation', ['mt-too-many-parameter'] = 'too many parameters', ['mt-need-number'] = 'need a number after the last parameter because it is a range.', ['mt-ignore-parameter4'] = 'Val parameter 4 ignored', ['mt-val-not-supported'] = 'Val parameter "%s=%s" is not supported', ['mt-invalid-scale'] = 'Unit "%s" has invalid scale "%s"', ['mt-both-u-ul'] = 'unit (<b>u</b>) and unit with link (<b>ul</b>) are both specified, only one is allowed.', ['mt-both-up-upl'] = 'unit per (<b>up</b>) and unit per with link (<b>upl</b>) are both specified, only one is allowed.', } local data_module = 'Module:Val/units' local convert_module = 'Module:Convert' local function valerror(msg, nocat, iswarning) -- Return formatted message text for an error or warning. -- Can append "#FormattingError" to URL of a page with a problem to find it. local anchor = '<span id="FormattingError"></span>' local body, category if nocat or mw.title.getCurrentTitle():inNamespaces(1, 2, 3, 5) then -- No category in Talk, User, User_talk, or Wikipedia_talk. category = '' else category = '[[Category:Pages with incorrect formatting templates use]]' end iswarning = false -- problems are infrequent so try showing large error so editor will notice if iswarning then body = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">' .. '[[Template:Val|<span title="' .. msg:gsub('"', '&quot;') .. '">warning</span>]]</sup>' else body = '<strong class="error">' .. 'Error in &#123;&#123;[[Template:val|val]]&#125;&#125;: ' .. msg .. '</strong>' end return anchor .. body .. category end local range_types = { -- No need for '&nbsp;' because nowrap applies to all output. [","] = ", ", ["by"] = " by ", ["-"] = "–", ["–"] = "–", ["and"] = " and ", ["or"] = " or " , ["to"] = " to " , ["x"] = " × ", ["×"] = " × ", ["/"] = "/", } local range_repeat_unit = { -- WP:UNIT wants unit repeated when a "multiply" range is used. ["x"] = true, ["×"] = true, } local function extract_item(index, numbers, arg) -- Extract an item from arg and store the result in numbers[index]. -- If no argument or if argument is valid, return nil (no error); -- otherwise, return an error message. -- The stored result is: -- * a table for a number (empty if there was no specified number); or -- * a string for range text -- Input like 1e3 is regarded as invalid for all except argument 1 -- which accepts e notation as an alternative to the 'e' argument. -- Input group separators are removed. local which = index local function fail(msg) local description if which == 'e' then description = mtext['mt-bad-exponent'] else description = mtext['mt-parameter'] .. which end return description .. ' ' .. (msg or mtext['mt-not-number']) .. '.' end local result = {} local range = range_types[arg] if range then if type(index) == 'number' and (index % 2 == 0) then if index == 2 then if numbers[1] and numbers[1].exp then return fail(mtext['mt-cannot-range']) end numbers.has_ranges = true else if not numbers.has_ranges then return fail(mtext['mt-need-range']) end end numbers[index] = range if range_repeat_unit[arg] then -- Any "repeat" range forces unit (if any) to be repeated for all items. numbers.isrepeat = true end return nil end return fail(mtext['mt-not-range']) end if numbers.has_ranges and type(index) == 'number' and (index % 2 == 0) then return fail(mtext['mt-should-range']) end if index == 'e' then local e = numbers[1] and numbers[1].exp if e then if arg then return fail(mtext['mt-cannot-with-e']) end arg = e which = 1 end end if arg and arg ~= '' then arg = arg:gsub(numsep, '') if numdot ~= '.' then arg = arg:gsub(numdot, '.') end if arg:sub(1, 1) == '(' and arg:sub(-1) == ')' then result.parens = true arg = arg:sub(2, -2) end local a, b = arg:match('^(.+)[Ee](.+)$') if a then if index == 1 then arg = a result.exp = b else return fail(mtext['mt-cannot-e']) end end local isnegative, propersign, prefix local minus = '−' prefix, arg = arg:match('^(.-)([%d.]+)$') local value = tonumber(arg) if not value then return fail() end if arg:sub(1, 1) == '.' then arg = '0' .. arg end if prefix == '' then -- Ignore. elseif prefix == '±' then -- Display for first number, ignore for others. if index == 1 then propersign = '±' end elseif prefix == '+' then propersign = '+' elseif prefix == '-' or prefix == minus then propersign = minus isnegative = true else return fail() end result.clean = arg result.sign = propersign or '' result.value = isnegative and -value or value end numbers[index] = result return nil -- no error end local function get_args(numbers, args) -- Extract arguments and store the results in numbers. -- Return nothing (no error) if ok; otherwise, return an error message. for index = 1, 99 do local which = index local arg = args[which] -- has been trimmed if not arg then which = 'e' arg = args[which] end local msg = extract_item(which, numbers, arg) if msg then return msg end if which == 'e' then break end if index > 19 then return mtext['mt-too-many-parameter'] end end if numbers.has_ranges and (#numbers % 2 == 0) then return mtext['mt-need-number'] end end local function get_scale(text, ucode) -- Return the value of text as a number, or throw an error. -- This supports extremely basic expressions of the form: -- a / b -- a ^ b -- where a and b are numbers or 'pi'. local n = tonumber(text) if n then return n end n = text:gsub('pi', math.pi) for _, op in ipairs({ '/', '^' }) do local a, b = n:match('^(.-)' .. op .. '(.*)$') if a then a = tonumber(a) b = tonumber(b) if a and b then if op == '/' then return a / b elseif op == '^' then return a ^ b end end break end end error(string.format(mtext['mt-invalid-scale'], ucode, text)) end local function get_builtin_unit(ucode, definitions) -- Return table of information for the specified built-in unit, or nil if not known. -- Each defined unit code must be followed by two spaces (not tab characters). local _, pos = definitions:find('\n' .. ucode .. ' ', 1, true) if pos then local endline = definitions:find('%s*\n', pos) if endline then local result = {} local n = 0 local text = definitions:sub(pos + 1, endline - 1):gsub('%s%s+', '\t') for item in (text .. '\t'):gmatch('(%S.-)\t') do if item == 'ALIAS' then result.alias = true elseif item == 'ANGLE' then result.isangle = true result.nospace = true elseif item == 'NOSPACE' then result.nospace = true elseif item == 'SI' then result.si = true else n = n + 1 if n == 1 then local link, symbol = item:match('^%[%[([^|]+)|(.+)%]%]$') if link then result.symbol = symbol result.link = link n = 2 else result.symbol = item end elseif n == 2 then result.link = item elseif n == 3 then result.scale_text = item result.scale = get_scale(item, ucode) else result.more_ignored = item break end end end if result.si then local s = result.symbol if ucode == 'mc' .. s or ucode == 'mu' .. s then result.ucode = 'µ' .. s -- unit code for convert should be this end end if n >= 2 or (n >= 1 and result.alias) then return result end -- Ignore invalid definition, treating it as a comment. end end end local function convert_lookup(ucode, value, scaled_top, want_link, si, options) local lookup = require(convert_module)._unit return lookup(ucode, { value = value, scaled_top = scaled_top, link = want_link, si = si, sort = options.sortable, }) end local function get_unit(ucode, value, scaled_top, options) local want_link = options.want_link if scaled_top then want_link = options.want_per_link end local data = mw.loadData(data_module) local result = options.want_longscale and get_builtin_unit(ucode, data.builtin_units_long_scale) or get_builtin_unit(ucode, data.builtin_units) local si, use_convert if result then if result.alias then ucode = result.symbol use_convert = true end if result.scale then -- Setting si means convert will use the unit as given, and the sort key -- will be calculated from the value without any extra scaling that may -- occur if convert found the unit code. For example, if val defines the -- unit 'year' with a scale and if si were not set, convert would also apply -- its own scale because convert knows that a year is 31,557,600 seconds. si = { result.symbol, result.link } value = value * result.scale end if result.si then ucode = result.ucode or ucode si = { result.symbol, result.link } use_convert = true end else result = {} use_convert = true end local convert_unit = convert_lookup(ucode, value, scaled_top, want_link, si, options) result.sortkey = convert_unit.sortspan if use_convert then result.text = convert_unit.text result.scaled_top = convert_unit.scaled_value else if want_link then result.text = '[[' .. result.link .. '|' .. result.symbol .. ']]' else result.text = result.symbol end result.scaled_top = value end return result end local function makeunit(value, options) -- Return table of information for the requested unit and options, or -- return nil if no unit. options = options or {} local unit local ucode = options.u local percode = options.per if ucode then unit = get_unit(ucode, value, nil, options) elseif percode then unit = { nospace = true, scaled_top = value } else return nil end local text = unit.text or '' local sortkey = unit.sortkey if percode then local function bracketed(code, text) return code:find('[*./]') and '(' .. text .. ')' or text end local perunit = get_unit(percode, 1, unit.scaled_top, options) text = (ucode and bracketed(ucode, text) or '') .. '/' .. bracketed(percode, perunit.text) sortkey = perunit.sortkey end if not (unit.nospace or options.nospace) then text = '&nbsp;' .. text end return { text = text, isangle = unit.isangle, sortkey = sortkey } end local function list_units(mode) -- Return wikitext to list the built-in units. -- A unit code should not contain wikimarkup so don't bother escaping. local data = mw.loadData(data_module) local definitions = data.builtin_units .. data.builtin_units_long_scale local last_was_blank = true local n = 0 local result = {} local function add(line) if line == '' then last_was_blank = true else if last_was_blank and n > 0 then n = n + 1 result[n] = '' end last_was_blank = false n = n + 1 result[n] = line end end local si_prefixes = { -- These are the prefixes recognized by convert; u is accepted for micro. y = 'y', z = 'z', a = 'a', f = 'f', p = 'p', n = 'n', u = 'µ', ['µ'] = 'µ', m = 'm', c = 'c', d = 'd', da = 'da', h = 'h', k = 'k', M = 'M', G = 'G', T = 'T', P = 'P', E = 'E', Z = 'Z', Y = 'Y', } local function is_valid(ucode, unit) if unit and not unit.more_ignored then assert(type(unit.symbol) == 'string' and unit.symbol ~= '') if unit.alias then if unit.link or unit.scale_text or unit.si then return false end end if unit.si then if unit.scale_text then return false end ucode = unit.ucode or ucode local base = unit.symbol if ucode == base then unit.display = base return true end local plen = #ucode - #base if plen > 0 then local prefix = si_prefixes[ucode:sub(1, plen)] if prefix and ucode:sub(plen + 1) == base then unit.display = prefix .. base return true end end else unit.display = unit.symbol return true end end return false end local lookup = require(convert_module)._unit local function show_convert(ucode, unit) -- If a built-in unit defines a scale or sets the SI flag, any unit defined in -- convert is not used (the scale or SI prefix's scale is used for a sort key). -- If there is no scale or SI flag, and the unit is not defined in convert, -- the sort key may not be correct; this allows such units to be identified. if not (unit.si or unit.scale_text) then if mode == 'convert' then unit.show = not lookup(unit.alias and unit.symbol or ucode).unknown unit.show_text = 'CONVERT' elseif mode == 'unknown' then unit.show = lookup(unit.alias and unit.symbol or ucode).unknown unit.show_text = 'UNKNOWN' elseif not unit.alias then -- Show convert's scale in square brackets ('[1]' for an unknown unit). -- Don't show scale for an alias because it's misleading for temperature -- and an alias is probably not useful for anything else. local scale = lookup(ucode, {value=1, sort='on'}).scaled_value if type(scale) == 'number' then scale = string.format('%.5g', scale):gsub('e%+?(%-?)0*(%d+)', 'e%1%2') else scale = '?' end unit.show = true unit.show_text = '[' .. scale .. ']' end end end for line in definitions:gmatch('([^\n]*)\n') do local pos, _ = line:find(' ', 1, true) if pos then local ucode = line:sub(1, pos - 1) local unit = get_builtin_unit(ucode, '\n' .. line .. '\n') if is_valid(ucode, unit) then show_convert(ucode, unit) local flags, text if unit.alias then text = unit.symbol else text = '[[' .. unit.link .. '|' .. unit.display .. ']]' end if unit.isangle then unit.nospace = nil -- don't show redundant flag end for _, f in ipairs({ { 'alias', 'ALIAS' }, { 'isangle', 'ANGLE' }, { 'nospace', 'NOSPACE' }, { 'si', 'SI' }, { 'scale_text', unit.scale_text }, { 'show', unit.show_text }, }) do if unit[f[1]] then local t = f[2] if t:match('^%u+$') then t = '<small>' .. t .. '</small>' end if flags then flags = flags .. ' ' .. t else flags = t end end end if flags then text = text .. ' • ' .. flags end add(ucode .. ' = ' .. text .. '<br />') else add(line .. ' ◆ <b>invalid definition</b><br />') end else add(line) end end return table.concat(result, '\n') end local delimit_groups = require('Module:Gapnum').groups local function delimit(sign, numstr, fmt) -- Return sign and numstr (unsigned digits or numdot only) after formatting. -- Four-digit integers are not formatted with gaps. fmt = (fmt or ''):lower() if fmt == 'none' or (fmt == '' and #numstr == 4 and numstr:match('^%d+$')) then return sign .. numstr end -- Group number by integer and decimal parts. -- If there is no decimal part, delimit_groups returns only one table. local ipart, dpart = delimit_groups(numstr) local result if fmt == 'commas' then result = sign .. table.concat(ipart, numsep) if dpart then result = result .. numdot .. table.concat(dpart) end else -- Delimit with a small gap by default. local groups = {} groups[1] = table.remove(ipart, 1) for _, v in ipairs(ipart) do table.insert(groups, '<span style="margin-left:.25em;">' .. v .. '</span>') end if dpart then table.insert(groups, numdot .. (table.remove(dpart, 1) or '')) for _, v in ipairs(dpart) do table.insert(groups, '<span style="margin-left:.25em;">' .. v .. '</span>') end end result = sign .. table.concat(groups) end return result end local function sup_sub(sup, sub, align) -- Return the same result as Module:Su except val defaults to align=right. if align == 'l' or align == 'left' then align = 'left' elseif align == 'c' or align == 'center' then align = 'center' else align = 'right' end return '<span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:-0.4em;line-height:1.2em;font-size:85%;text-align:' .. align .. ';">' .. sup .. '<br />' .. sub .. '</span>' end local function range_text(items, unit_table, options) local fmt = options.fmt local nend = items.nend or '' if items.isrepeat or unit_table.isangle then nend = nend .. unit_table.text end local text = '' for i = 1, #items do if i % 2 == 0 then text = text .. items[i] else text = text .. delimit(items[i].sign, items[i].clean, fmt) .. nend end end return text end local function uncertainty_text(uncertainty, unit_table, options) local angle, text, need_parens if unit_table.isangle then angle = unit_table.text end local upper = uncertainty.upper or {} local lower = uncertainty.lower or {} local uncU = upper.clean if uncU then local fmt = options.fmt local uncL = lower.clean if uncL then uncU = delimit('+', uncU, fmt) .. (upper.errend or '') uncL = delimit('−', uncL, fmt) .. (lower.errend or '') if angle then uncU = uncU .. angle uncL = uncL .. angle end text = (angle or '') .. '<span style="margin-left:0.3em;">' .. sup_sub(uncU, uncL, options.align) .. '</span>' else if upper.parens then text = '(' .. uncU .. ')' -- old template did not delimit else text = (angle or '') .. '<span style="margin-left:0.225em;margin-right:0.225em;">±</span>' .. delimit('', uncU, fmt) need_parens = true end if uncertainty.errend then text = text .. uncertainty.errend end if angle then text = text .. angle end end else if angle then text = angle end end return text, need_parens end local function _main(values, unit_spec, options) if options.sandbox then data_module = data_module .. '/sandbox' convert_module = convert_module .. '/sandbox' end local action = options.action if action then if action == 'list' then -- Kludge: am using the align parameter (a=xxx) for type of list. return list_units(options.align) end return valerror('invalid action "' .. action .. '".', options.nocat) end local number = values.number or (values.numbers and values.numbers[1]) or {} local e_10 = options.e or {} local novalue = (number.value == nil and e_10.clean == nil) local fmt = options.fmt local want_sort = true local sortable = options.sortable if sortable == 'off' or (sortable == nil and novalue) then want_sort = false elseif sortable == 'debug' then -- Same as sortable = 'on' but the sort key is displayed. else sortable = 'on' end local sort_value = 1 if want_sort then sort_value = number.value or 1 if e_10.value and sort_value ~= 0 then -- The 'if' avoids {{val|0|e=1234}} giving an invalid sort_value due to overflow. sort_value = sort_value * 10^e_10.value end end local unit_table = makeunit(sort_value, { u = unit_spec.u, want_link = unit_spec.want_link, per = unit_spec.per, want_per_link = unit_spec.want_per_link, nospace = novalue, want_longscale = unit_spec.want_longscale, sortable = sortable, }) local sortkey if unit_table then if want_sort then sortkey = unit_table.sortkey end else unit_table = { text = '' } if want_sort then sortkey = convert_lookup('dummy', sort_value, nil, nil, nil, { sortable = sortable }).sortspan end end local final_unit = unit_table.isangle and '' or unit_table.text local e_text, n_text, need_parens local uncertainty = values.uncertainty if uncertainty then if number.clean then n_text = delimit(number.sign, number.clean, fmt) .. (number.nend or '') local text text, need_parens = uncertainty_text(uncertainty, unit_table, options) if text then n_text = n_text .. text end else n_text = '' end else if values.numbers.isrepeat then final_unit = '' end n_text = range_text(values.numbers, unit_table, options) need_parens = true end if e_10.clean then if need_parens then n_text = '(' .. n_text .. ')' end e_text = '10<sup>' .. delimit(e_10.sign, e_10.clean, fmt) .. '</sup>' if number.clean then e_text = '<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>' .. e_text end else e_text = '' end local result = (sortkey or '') .. (options.prefix or '') .. n_text .. e_text .. final_unit .. (options.suffix or '') if result ~= '' then result = '<span class="nowrap">' .. result .. '</span>' end return result .. (options.warning or '') end local function check_parameters(args, has_ranges, nocat) -- Return warning text for the first problem parameter found, or nothing if ok. local whitelist = { a = true, action = true, debug = true, e = true, ['end'] = true, errend = true, ['+errend'] = true, ['-errend'] = true, fmt = true, ['long scale'] = true, long_scale = true, longscale = true, nocategory = true, p = true, s = true, sortable = true, u = true, ul = true, up = true, upl = true, } for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'string' and not whitelist[k] then local warning = string.format(mtext['mt-val-not-supported'], k, v) return valerror(warning, nocat, true) end end if not has_ranges and args[4] then return valerror(mtext['mt-ignore-parameter4'], nocat, true) end end local function main(frame) local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame, {wrappers = { 'Template:Val' }}) local nocat = args.nocategory local numbers = {} -- table of number tables, perhaps with range text local msg = get_args(numbers, args) if msg then return valerror(msg, nocat) end if args.u and args.ul then return valerror(mtext['mt-both-u-ul'], nocat) end if args.up and args.upl then return valerror(mtext['mt-both-up-upl'], nocat) end local values if numbers.has_ranges then -- Multiple values with range separators but no uncertainty. numbers.nend = args['end'] values = { numbers = numbers, } else -- A single value with optional uncertainty. local function setfield(i, dst, src) local v = args[src] if v then if numbers[i] then numbers[i][dst] = v else numbers[i] = { [dst] = v } end end end setfield(1, 'nend', 'end') setfield(2, 'errend', '+errend') setfield(3, 'errend', '-errend') values = { number = numbers[1], uncertainty = { upper = numbers[2], lower = numbers[3], errend = args.errend, } } end local unit_spec = { u = args.ul or args.u, want_link = args.ul ~= nil, per = args.upl or args.up, want_per_link = args.upl ~= nil, want_longscale = (args.longscale or args.long_scale or args['long scale']) == 'on', } local options = { action = args.action, align = args.a, e = numbers.e, fmt = args.fmt, nocat = nocat, prefix = args.p, sandbox = string.find(frame:getTitle(), 'sandbox', 1, true) ~= nil, sortable = args.sortable or (args.debug == 'yes' and 'debug' or nil), suffix = args.s, warning = check_parameters(args, numbers.has_ranges, nocat), } return _main(values, unit_spec, options) end return { main = main, _main = _main } cf2vy01lmmi4xusv9uok74d8k7gzawo 828 94799 370863 2026-04-09T13:50:31Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: local p = {} local getArgs function p.main(frame) if not getArgs then getArgs = require('Module:Arguments').getArgs end local args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Gapnum'}) local n = args[1] if not n then error('Parameter 1 is required') elseif not tonumber(n) and not tonumber(n, 36) then -- Validates any number with base ≤ 36 error('Unable to convert "' .. args[1] .. '" to a number') end local gap = args.gap local precision = tonumber(args.pr... 370863 Scribunto text/plain local p = {} local getArgs function p.main(frame) if not getArgs then getArgs = require('Module:Arguments').getArgs end local args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Gapnum'}) local n = args[1] if not n then error('Parameter 1 is required') elseif not tonumber(n) and not tonumber(n, 36) then -- Validates any number with base ≤ 36 error('Unable to convert "' .. args[1] .. '" to a number') end local gap = args.gap local precision = tonumber(args.prec) return p.gaps(n,{gap=gap,prec=precision}) end -- Not named p._main so that it has a better function name when required by Module:Val function p.gaps(n,tbl) local nstr = tostring(n) if not tbl then tbl = {} end local gap = tbl.gap or '.25em' local int_part, frac_part = p.groups(n,tbl.prec) local ret = mw.html.create('span') :css('white-space','nowrap') -- No gap necessary on first group :wikitext(table.remove(int_part,1)) -- Build int part for _, v in ipairs(int_part) do ret:tag('span') :css('margin-left',gap) :wikitext(v) end if frac_part then -- The first group after the decimal shouldn't have a gap ret:wikitext('.' .. table.remove(frac_part,1)) -- Build frac part for _, v in ipairs(frac_part) do ret:tag('span') :css('margin-left',gap) :wikitext(v) end end return ret end -- Creates tables where each element is a different group of the number function p.groups(num,precision) local nstr = tostring(num) if not precision then precision = -1 end local decimalloc = nstr:find('.', 1, true) local int_part, frac_part if decimalloc == nil then int_part = nstr else int_part = nstr:sub(1, decimalloc-1) frac_part = nstr:sub(decimalloc + 1) end -- only define ret_i as an empty table, let ret_d stay nil local ret_i,ret_d = {} -- Loop to handle most of the groupings; from right to left, so that if a group has less than 3 members, it will be the first group while int_part:len() > 3 do -- Insert in first spot, since we're moving backwards table.insert(ret_i,1,int_part:sub(-3)) int_part = int_part:sub(1,-4) end -- handle any left over numbers if int_part:len() > 0 then table.insert(ret_i,1,int_part) end if precision ~= 0 and frac_part then ret_d = {} if precision == -1 then precision = frac_part:len() end -- Reduce the length of the string if required precision is less than actual precision -- OR -- Increase it (by adding 0s) if the required precision is more than actual local offset = precision - frac_part:len() if offset < 0 then frac_part = frac_part:sub(1,precision) elseif offset > 0 then frac_part = frac_part .. string.rep('0', offset) end -- Allow groups of 3 or 2 (3 first) for v in string.gmatch(frac_part,'%d%d%d?') do table.insert(ret_d,v) end -- Preference for groups of 4 instead of groups of 1 at the end if #frac_part % 3 == 1 then if frac_part:len() == 1 then ret_d = {frac_part} else local last_g = ret_d[#ret_d] or '' last_g = last_g..frac_part:sub(-1) ret_d[#ret_d] = last_g end end end return ret_i,ret_d end return p lj5n3lgypceqtbnvwbvlt9k8birgmdl 0 94800 370864 2026-04-09T13:51:19Z Memon2025 21315 نئون صفحو: پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني جي ايف-17 ٿنڊر پاران استعمال ڪيو وي... 370864 wikitext text/x-wiki پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني جي ايف-17 ٿنڊر پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو AA-2 ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ AIM-9 سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 چين جي لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC) ۾ ٺاهيو ويو ۽ تيار ڪيو ويو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ 612 جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (胡荣超)، هوانگ بن، ژانگ منگ (张明)، ۽ زينگ زيوي (郑志伟) شامل هئا. رپورٽ موجب اهو چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I جي هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري (جنهن کي هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. پي ايل-5 ميزائل pebz4fsptk24gnehvc4pagxhrqwjsz9 370865 370864 2026-04-09T13:51:48Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[PL-5]] کي [[پي ايل-5 ميزائل]] ڏانھن چوريو 370864 wikitext text/x-wiki پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني جي ايف-17 ٿنڊر پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو AA-2 ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ AIM-9 سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 چين جي لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC) ۾ ٺاهيو ويو ۽ تيار ڪيو ويو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ 612 جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (胡荣超)، هوانگ بن، ژانگ منگ (张明)، ۽ زينگ زيوي (郑志伟) شامل هئا. رپورٽ موجب اهو چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I جي هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري (جنهن کي هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. پي ايل-5 ميزائل pebz4fsptk24gnehvc4pagxhrqwjsz9 370897 370865 2026-04-09T17:58:26Z Memon2025 21315 370897 wikitext text/x-wiki پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر]] پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو AA-2 ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ AIM-9 سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 چين جي لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC) ۾ ٺاهيو ويو ۽ تيار ڪيو ويو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ 612 جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (胡荣超)، هوانگ بن، ژانگ منگ (张明)، ۽ زينگ زيوي (郑志伟) شامل هئا. رپورٽ موجب اهو چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I جي هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري (جنهن کي هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. پي ايل-5 ميزائل 3tl255yy6mt6ge9f7t65kt8fv2dfwl8 370899 370897 2026-04-09T18:05:14Z Memon2025 21315 370899 wikitext text/x-wiki پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر]] پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو AA-2 ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ AIM-9 سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 چين جي لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC) ۾ ٺاهيو ويو ۽ تيار ڪيو ويو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ 612 جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (胡荣超)، هوانگ بن، ژانگ منگ (张明)، ۽ زينگ زيوي (郑志伟) شامل هئا. رپورٽ موجب اهو چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I جي هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري (جنهن کي هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پي ايل-5 ميزائل]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل]] 7eozbdph2cg5z9kgbgtfyqi2auduhg1 370902 370899 2026-04-09T18:09:09Z Memon2025 21315 370902 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon |is_missile=yes |name= PL-5 |image=Misil aire-aire de corto alcance (SRAAM) PiLi-5 (PL-5) - (inertes para entrenamiento).jpg |caption= |origin= China |type=[[Air-to-air missile#Short-range air-to-air missile|Short-range air-to-air missile]] |used_by= |manufacturer=Luoyang Electro-Optics Technology Development Centre (EOTDC), <br />Hanzhong Nanfeng Machine Factory |unit_cost= |propellant= |production_date= |service= |engine=[[Solid-fuel rocket]] |weight=148 kg (PL-5B, PL-5C), 83kg (PL-5E) |length= 3.128 m (PL-5B, PL-5C), 2.893m (PL-5E) |height= |diameter=0.127m (PL-5E) |wingspan= 0.657m (PL-5B, PL-5C), 0.617m (PL-5E) |speed=Mach 2.5 |vehicle_range=1.3–16km (PL-5B, PL-5C), 0.5-16~18km (PL-5E) |ceiling= |altitude= |filling=6kg [[blast-fragmentation|blast-frag]], or expanding rod (RF-fuse) |guidance=[[Infrared homing]], multi-element, dual band detector(PL-5EII) |detonation=[[infrared|Active infrared]], laser proximity fuse(PL-5EII) |launch_platform=Aircraft, helicopter gunships }} پي ايل-5 (چيني: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چيني ويڙهاڪن ۽ پاڪستاني [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر]] پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو AA-2 ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ AIM-9 سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 چين جي لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC) ۾ ٺاهيو ويو ۽ تيار ڪيو ويو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ 612 جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (胡荣超)، هوانگ بن، ژانگ منگ (张明)، ۽ زينگ زيوي (郑志伟) شامل هئا. رپورٽ موجب اهو چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I جي هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري (جنهن کي هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. The '''PL-5''' (霹雳-5) [[air-to-air missile]] (PL stands for Pi Li, "Thunderbolt" in [[Chinese language|Chinese]], the generic designation for all PRC air-to-air missiles) is a short-range, [[Infrared homing]] missile used by Chinese [[Fighter aircraft|fighters]]. It is based on [[AA-2 Atoll]] technology and resembles the [[AIM-9 Sidewinder]]. The PL-5 was designed and developed at China's Luoyang Electro-Optics Technology Development Centre (EOTDC), also known as Institute 612; its design team members included Chen Jiali (陈家礼), Dong Chunfeng, Hu Rongchao (胡荣超), Huang Bin, Zhang Ming (张明), and Zheng Zhiwei (郑志伟). It was reportedly produced at the Hanzhong Nanfeng Machine Factory (also known as the Hanzhong Air-to-Air Missile Factory) of the [[China Aviation Industry Corporation I]]. The PL-5 have been continuously upgraded by Luoyang and the latest variant, the PL-5EII, added a dual band, multi-element detector as well as a laser proximity fuse similar to the [[PL-9]]. According to the Chinese export/import agency [[CATIC]], the PL5E has an all-aspect capability with the seeker having a maximum off boresight angle of ±25° before launch, and ±40° after launch.<ref>https://www.flightglobal.com/china-reveals-upgraded-variant-of-pl5-missile/20260.article </ref> PLAAF [[Chengdu J-10|J-10]] and [[J-11 fighters|J-11]] fighter jets mainly use the [[PL-8 missile]], stealth fighters such as the [[Chengdu J-20|J-20]] and [[Shenyang J-35|J-35]] use the [[PL-10]], which are more advanced short-range air-to-air missiles when compared to the PL-5. However, due to greater weight and dimensions of the PL-8 and PL-10 missiles, for [[Chengdu J-7|F-7]] and [[JH-7]], the PL-5, [[PL-7]] and [[PL-9]] are still the preferable air-to-air missile at this stage.<ref name="AirForceWorld.com_PL5_missile">{{cite web |url=http://www.airforceworld.com/pla/j-7-j-7a-j-7b-fighter-china.htm |title=PL-5 air-to-air missile and J-7 fighter jet modification, Chinese PLAAF |work=AirForceWorld.com |access-date=5 Nov 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012201757/http://www.airforceworld.com/pla/j-7-j-7a-j-7b-fighter-china.htm |archive-date=12 October 2017 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پي ايل-5 ميزائل]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل]] nt0fjaolz32anukr6hdxyke4d8jph5k 370906 370902 2026-04-09T20:34:19Z Ibne maryam 17680 370906 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon |is_missile=yes |name= PL-5 (پي ايل-5) |image=Misil aire-aire de corto alcance (SRAAM) PiLi-5 (PL-5) - (inertes para entrenamiento).jpg |caption= |origin= {{پرچم|چين}} |type=مختصر فاصلي وارو هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل |used_by= |manufacturer=لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر (EOTDC)<br />هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري |unit_cost= |propellant= |production_date= |service= |engine=سالڊ-فيول راڪيٽ |weight=148 ڪلوگرام (PL-5B، PL-5C)، 83 ڪلوگرام (PL-5E) |length= 3.128 ميٽر (PL-5B، PL-5C)، 2.893 ميٽر (PL-5E) |height= |diameter=12.7 سينٽي ميٽر (PL-5E) |wingspan= پرن جي پکيڙ: 0.657 ميٽر (PL-5B، PL-5C)، 0.617 ميٽر (PL-5E) |speed=ماخ 2.5 (Mach 2.5) |vehicle_range=1.3–16 ڪلوميٽر (PL-5B، PL-5C)، 0.5-16~18 ڪلوميٽر (PL-5E) |ceiling= |altitude= |filling=وار هيڊ: 6 ڪلوگرام بلاسٽ فريگ، يا ايڪسپينڊنگ راڊ (RF-فيوز) |guidance=انفراريڊ هومنگ، ملٽي ايليمينٽ، ڊوئل بينڊ ڊيٽيڪٽر (PL-5EII) |detonation=فعال انفراريڊ، ليزر پروڪسميٽي فيوز (PL-5EII) |launch_platform=[[هوائي جهاز]]، [[هيليڪاپٽر|هيلي ڪاپٽر گن شپ]] }} '''پي ايل-5''' ([[چيني ٻولي|چيني]]: 霹雳-5) هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ [[ميزائيل|ميزائل]] (پي ايل جو مطلب آهي پائي لي، چيني ۾ "ٿنڊربولٽ"، سڀني پي آر سي هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن لاءِ عام نالو) هڪ مختصر فاصلي وارو، انفراريڊ هومنگ ميزائل آهي جيڪو چين جي ويڙهاڪ جهازن ۽ پاڪستان ايئرفورس [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر]] پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو <small>AA-2</small> ايٽول ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي ۽ <small>AIM-9</small> سائڊ وائنڊر سان مشابهت رکي ٿو. پي ايل-5 [[چين]] جي <small>'''لوئيانگ اليڪٽرو آپٽڪس ٽيڪنالاجي ڊولپمينٽ سينٽر'''</small> (<small>EOTDC</small>) ۾ ٺاهيو ۽ تيار ڪيو ويو، جن کي <small>'''انسٽيٽيوٽ 612'''</small> جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو؛ ان جي ڊيزائن ٽيم جي ميمبرن ۾ چن جيالي (陈家礼)، ڊونگ چونفينگ، هو رونگچاؤ (<small>胡荣超</small>)، هوانگ بن، ژانگ منگ (<small>张明</small>) ۽ زينگ زيوي (<small>郑志伟</small>) شامل هئا. رپورٽ موجب اها <small>'''چائنا ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن I'''</small> جي <small>'''هانزونگ نانفينگ مشين فيڪٽري'''</small> (جن کي <small>'''هانزونگ ايئر-ٽو-ايئر ميزائل فيڪٽري'''</small> پڻ چيو ويندو آهي) ۾ تيار ڪيو ويو هو. <small>PL-5</small> کي لوئيانگ پاران مسلسل اپ گريڊ ڪيو ويو آهي ۽ جديد ترين قسم، <small>PL-5EII</small>، هڪ ڊوئل بينڊ، ملٽي ايليمينٽ ڊيٽيڪٽر ۽ گڏوگڏ <small>PL-9</small> وانگر هڪ ليزر پروگزيميٽي فيوز شامل ڪيو آهي. چيني برآمد/درآمد ايجنسي <small>CATIC</small> جي مطابق، <small>PL5E</small> ۾ هڪ مڪمل طور تي صلاحيت آهي جنهن ۾ ڳولا ڪندڙ کي لانچ کان اڳ ±25° ۽ لانچ کان پوءِ ±40° جو وڌ ۾ وڌ آف بور سائٽ اينگل هوندو آهي.<ref>https://www.flightglobal.com/china-reveals-upgraded-variant-of-pl5-missile/20260.article</ref> <small>PLAAF J-10</small> ۽ <small>J-11</small> فائٽر جيٽ بنيادي طور تي <small>PL-8</small> ميزائل استعمال ڪندا آهن، <small>J-20</small> ۽ <small>J-35</small> جهڙا اسٽيلٿ فائٽر <small>PL-10</small> استعمال ڪندا آهن، جيڪي <small>PL-5</small> جي مقابلي ۾ وڌيڪ ترقي يافته مختصر فاصلي واري هوائي کان هوائي ميزائل آهن. جڏهن ته، <small>PL-8</small> ۽ <small>PL-10</small> ميزائلن جي وڌيڪ وزن ۽ طول و عرض جي ڪري، <small>F-7</small> ۽ <small>JH-7</small> لاءِ، <small>PL-5، PL-7 ۽ PL-9</small> اڃا تائين هن مرحلي تي ترجيحي هوائي کان هوائي ميزائل آهن.<ref name="AirForceWorld.com_PL5_missile2">{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/j-7-j-7a-j-7b-fighter-china.htm|title=PL-5 air-to-air missile and J-7 fighter jet modification, Chinese PLAAF|work=AirForceWorld.com|access-date=5 Nov 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012201757/http://www.airforceworld.com/pla/j-7-j-7a-j-7b-fighter-china.htm|archive-date=12 October 2017|url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پي ايل-5 ميزائل]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل]] f1lskopsx5gjlmxx4836dxbq7sth7a0 0 94801 370866 2026-04-09T13:51:48Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[PL-5]] کي [[پي ايل-5 ميزائل]] ڏانھن چوريو 370866 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پي ايل-5 ميزائل]] o3ygl74z4seghrfgfeu9of5mf0co8yk 828 94802 370867 2026-04-09T13:55:13Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: -- Definitions for units known to val -- File format is two strings and a return statement with them in it: -- string in quotes [=[ ... builtin_units ... ]=]. -- string in quotes [=[ ... builtin_units_long_scale ... ]=]. -- First string, builtin_units, is short-scale, second string is long scale. -- Entry format: -- One record per line, starting in first column, having 2-4 fields. -- Field separator: two or more spaces -- Between first and second fields: two or more spac... 370867 Scribunto text/plain -- Definitions for units known to val -- File format is two strings and a return statement with them in it: -- string in quotes [=[ ... builtin_units ... ]=]. -- string in quotes [=[ ... builtin_units_long_scale ... ]=]. -- First string, builtin_units, is short-scale, second string is long scale. -- Entry format: -- One record per line, starting in first column, having 2-4 fields. -- Field separator: two or more spaces -- Between first and second fields: two or more spaces -- Between all other fields: two or more spaces, or one or more tabs -- Entries without two spaces in them are ignored. -- There must be a blank line before the first entry and after the last. -- I.e. the first two and last two characters of the string must be newlines. -- Format of entry. Two record types: -- -- One record type is a wikilink: -- Unit-code [[ pagename | Symbol-accepts-HTML-only ]] -- Text-field separator is still two spaces. Two spaces not allowed in wikilink. -- -- The other record type is all fields: -- Unit-code symbol-accepts-HTML-only pagename#section-OK -- -- Plus there is an optional field that goes at the end after two or more spaces. -- Whether it is a number or an equation or the letters SI, -- any of these three has the same function: a wikitable sorting "scale". -- It is for sorting, and it works for either record type. -- Difference is SI can't accept HTML. But SI correctly scales any SI prefix. -- (Optional fields ALIAS and NOSPACE and ANGLE are for advanced users.) -- "Invalid unit" error: -- Using SI requires that the symbol equal unit-code, so never allows HTML. -- Any difference between SI or symbol must be an SI prefix, such as k, M, or G. -- A space at the end of an entry is an error. No space at each EOL. local builtin_units = [=[ == Test == Foo [[Hz|<samp>Foo</samp>]] Baz [[Hertz|baz<sub>0</sub>]] Baz [[Kelvins|baz<sub>0</sub>]] Bar [[Foobar|bar<abbr title="super duper">0</abbr>]] quux [[Foobar|<span title="super duper 2">bar0</span>]] == Unsorted units == c0 [[Speed of light#Numerical value, notation, and units|''c''<sub>0</sub>]] lbf [[Pound (force)|<span title="pound-force">lb<sub>F</sub></span>]] N.s [[Newton-second|N&sdot;s]] J.K-1 [[Joule per kelvin|J&sdot;K<sup>−1</sup>]] C.mol-1 [[Faraday constant|C&sdot;mol<sup>−1</sup>]] C/mol [[Faraday constant|C/mol]] C.kg-1 [[Roentgen (unit)|C&sdot;kg<sup>−1</sup>]] C/kg [[Roentgen (unit)|C/kg]] F.m-1 [[vacuum permittivity|F&sdot;m<sup>−1</sup>]] F/m [[vacuum permittivity|F/m]] e [[Elementary charge|''e'']] kB [[Kilobyte|kB]] 8e3 KB [[Kilobyte|KB]] 8e3 MB [[Megabyte|MB]] 8e6 GB [[Gigabyte|GB]] 8e9 TB [[Terabyte|TB]] 8e12 lx [[Lux (unit)|lx]] nat [[nat (unit)|nat]] == Time and frequency == byte/s [[Data rate units|byte/s]] 8 kB/s [[Data rate units#Kilobyte per second|<span title="Kilobytes per second">kB/s</span>]] 8e3 MB/s [[Data rate units#Megabyte per second|<span title="Megabytes per second">MB/s</span>]] 8e6 GB/s [[Data rate units#Gigabyte per second|<span title="Gigabytes per second">GB/s</span>]] 8e9 TB/s [[Data rate units#Terabyte per second|<span title="Terabytes per second">TB/s</span>]] 8e12 bit/s [[Bit per second|bit/s]] 1 bps [[Bit per second|bit/s]] 1 kbit/s [[Kilobit per second|kbit/s]] 1e3 Mbit/s [[Megabit per second|Mbit/s]] 1e6 Gbit/s [[Gigabit per second|Gbit/s]] 1e9 Tbit/s [[Terabit per second|Tbit/s]] 1e12 kT/s [[Transfer (computing)|<span title="Kilotransfers per second">kT/s</span>]] 1e3 MT/s [[Transfer (computing)|<span title="Megatransfers per second">MT/s</span>]] 1e6 GT/s [[Transfer (computing)|<span title="Gigatransfers per second">GT/s</span>]] 1e9 year [[Year|year]] 31557600 years [[Year|years]] 31557600 yr [[Year#Symbols and abbreviations|yr]] 31557600 y [[Year|y]] 31557600 a [[Annum|a]] 31557600 Ga [[Gigaannum|Ga]] 31557600000000000 Ma [[Megaannum|Ma]] 31557600000000 ka [[Kiloannum|ka]] 31557600000 kyr [[kyr|kyr]] 31557600000 kya [[kyr|kya]] 31557600000 myr [[myr|myr]] 31557600000000 mya [[Mya (unit)|mya]] 31557600000000 byr [[Billion years|byr]] 31557600000000000 bya [[Billion years ago|bya]] 31557600000000000 Gyr [[billion years|Gyr]] 31557600000000000 BP [[Before present|BP]] uBP [[Radiocarbon dating#Calibration|<sup>14</sup>C yr BP]] BC [[Before Christ|BC]] -1 AD [[Anno Domini|AD]] 1 BCE [[Before the Common Era|BCE]] -1 CE [[Common Era|CE]] 1 JD [[Julian date|JD]] 1 MJD [[Modified Julian date|MJD]] 1 s-1 [[Second|s<sup>−1</sup>]] s-2 [[Second|s<sup>−2</sup>]] s2 [[Second|s<sup>2</sup>]] s [[Second|s]] SI as [[Attosecond|s]] SI cs [[Second|s]] SI das [[Second|s]] SI ds [[Second|s]] SI Es [[Second|s]] SI fs [[Femtosecond|s]] SI Gs [[Second|s]] SI hs [[Second|s]] SI ks [[Second|s]] SI ms [[Millisecond|s]] SI µs [[Microsecond|s]] SI us [[Microsecond|s]] SI Ms [[Second|s]] SI ns [[Nanosecond|s]] SI ps [[Picosecond|s]] SI Ps [[Second|s]] SI Ts [[Second|s]] SI Ys [[Second|s]] SI ys [[Yoctosecond|s]] SI Zs [[Second|s]] SI zs [[Zeptosecond|s]] SI Hz [[Hertz|Hz]] SI aHz [[Hertz|Hz]] SI cHz [[Hertz|Hz]] SI daHz [[Hertz|Hz]] SI dHz [[Hertz|Hz]] SI EHz [[Hertz|Hz]] SI fHz [[Hertz|Hz]] SI hHz [[Hertz|Hz]] SI GHz [[Gigahertz|Hz]] SI kHz [[Kilohertz|Hz]] SI MHz [[Megahertz|Hz]] SI mHz [[Hertz|Hz]] SI uHz [[Hertz|Hz]] SI µHz [[Hertz|Hz]] SI nHz [[Hertz|Hz]] SI pHz [[Hertz|Hz]] SI PHz [[Hertz|Hz]] SI THz [[Hertz|Hz]] SI yHz [[Hertz|Hz]] SI YHz [[Hertz|Hz]] SI zHz [[Hertz|Hz]] SI ZHz [[Hertz|Hz]] SI ips [[Inch per second|ips]] == Length, area, volume == Å3 [[Ångström|Å<sup>3</sup>]] fb-1 [[Barn (unit)#Inverse femtobarn|fb<sup>−1</sup>]] m-1 [[Metre|m<sup>−1</sup>]] m-2 [[Square metre|m<sup>−2</sup>]] m-3 [[Cubic metre|m<sup>−3</sup>]] km2 [[Square kilometre|km<sup>2</sup>]] km3 [[Cubic kilometre|km<sup>3</sup>]] µm2 [[Square metre|µm<sup>2</sup>]] um2 [[Square metre|µm<sup>2</sup>]] am2 [[Square metre|am<sup>2</sup>]] cm2 [[Square centimetre|cm<sup>2</sup>]] dam2 [[Square metre|dam<sup>2</sup>]] dm2 [[Square metre|dm<sup>2</sup>]] Em2 [[Square metre|Em<sup>2</sup>]] fm2 [[Square metre|fm<sup>2</sup>]] Gm2 [[Square metre|Gm<sup>2</sup>]] hm2 [[Square metre|hm<sup>2</sup>]] mm2 [[Square metre|mm<sup>2</sup>]] Mm2 [[Square metre|Mm<sup>2</sup>]] nm2 [[Square metre|nm<sup>2</sup>]] pm2 [[Square metre|pm<sup>2</sup>]] Pm2 [[Square metre|Pm<sup>2</sup>]] Tm2 [[Square metre|Tm<sup>2</sup>]] ym2 [[Square metre|ym<sup>2</sup>]] Ym2 [[Square metre|Ym<sup>2</sup>]] zm2 [[Square metre|zm<sup>2</sup>]] Zm2 [[Square metre|Zm<sup>2</sup>]] gal [[Gallon|gal]] Gal [[Gal (unit)|Gal]] uGal [[Gal (unit)|µGal]] µGal [[Gal (unit)|µGal]] mGal [[Gal (unit)|mGal]] b [[Barn (unit)|b]] SI ab [[Barn (unit)|b]] SI cb [[Barn (unit)|b]] SI dab [[Barn (unit)|b]] SI db [[Barn (unit)|b]] SI Eb [[Barn (unit)|b]] SI fb [[Barn (unit)|b]] SI Gb [[Barn (unit)|b]] SI hb [[Barn (unit)|b]] SI kb [[Barn (unit)|b]] SI mb [[Barn (unit)|b]] SI µb [[Barn (unit)|b]] SI ub [[Barn (unit)|b]] SI Mb [[Barn (unit)|b]] SI nb [[Barn (unit)|b]] SI pb [[Barn (unit)|b]] SI Pb [[Barn (unit)|b]] SI Tb [[Barn (unit)|b]] SI Yb [[Barn (unit)|b]] SI yb [[Barn (unit)|b]] SI Zb [[Barn (unit)|b]] SI zb [[Barn (unit)|b]] SI == Velocity and acceleration == m.s-2 [[Metre per second squared|m&sdot;s<sup>−2</sup>]] m/s2 [[Metre per second squared|m/s<sup>2</sup>]] m.s-1 [[Metre per second|m&sdot;s<sup>−1</sup>]] m/s [[Metre per second|m/s]] km.s-1 [[Metre per second|km&sdot;s<sup>−1</sup>]] km/s [[Metre per second|km/s]] == Mass and energy == lbm [[Pound (mass)|<span title="pound-mass">lb<sub>m</sub></span>]] uJ [[Joule|µJ]] J.s [[Joule-second|J&sdot;s]] kWh [[Kilowatt-hour|kWh]] kW.h [[Kilowatt-hour|kW&sdot;h]] J/C [[Volt|J/C]] J/kg [[Joule|J/kg]] Da [[Dalton (unit)|Da]] SI EDa [[Dalton (unit)|Da]] SI PDa [[Dalton (unit)|Da]] SI TDa [[Dalton (unit)|Da]] SI GDa [[Dalton (unit)|Da]] SI MDa [[Dalton (unit)|Da]] SI kDa [[Dalton (unit)|Da]] SI mDa [[Dalton (unit)|Da]] SI uDa [[Dalton (unit)|Da]] SI μDa [[Dalton (unit)|Da]] SI nDa [[Dalton (unit)|Da]] SI pDa [[Dalton (unit)|Da]] SI fDa [[Dalton (unit)|Da]] SI aDa [[Dalton (unit)|Da]] SI g [[Gram|g]] SI ag [[Attogram|g]] SI cg [[Centigram|g]] SI dag [[Gram|g]] SI dg [[Decigram|g]] SI Eg [[Exagram|g]] SI fg [[Femtogram|g]] SI Gg [[Gigagram|g]] SI hg [[Kilogram#SI multiples|g]] SI kg [[Kilogram|g]] SI mcg [[Microgram|g]] SI Mg [[Megagram|g]] SI mg [[Milligram|g]] SI ug [[Microgram|g]] SI µg [[Microgram|g]] SI ng [[Nanogram|g]] SI Pg [[Petagram|g]] SI pg [[Picogram|g]] SI Tg [[Tonne|g]] SI yg [[Yoctogram|g]] SI Yg [[Yottagram|g]] SI zg [[Zeptogram|g]] SI Zg [[Zettagram|g]] SI == Pressure and density == psi [[Pounds per square inch|psi]] g.cm-3 [[Gram per cubic centimetre|g&sdot;cm<sup>−3</sup>]] g/cm3 [[Gram per cubic centimetre|g/cm<sup>3</sup>]] kg.m-3 [[Kilogram per cubic metre|kg&sdot;m<sup>−3</sup>]] kg/m3 [[Kilogram per cubic metre|kg/m<sup>3</sup>]] kg/cm3 [[Density#Formula and common units|kg/cm<sup>3</sup>]] g/L [[Gram per litre|g/L]] g/l [[Gram per litre|g/l]] mcg/dL [[Gram per litre|µg/dL]] mcg/dl [[Gram per litre|µg/dl]] mg/mL [[Gram per litre|mg/mL]] mg/ml [[Gram per litre|mg/ml]] ug/dL [[Gram per litre|µg/dL]] ug/dl [[Gram per litre|µg/dl]] μg/dL [[Gram per litre|μg/dL]] μg/dl [[Gram per litre|μg/dl]] mg.L-1 [[Gram per litre|<abbr title="milligrams per liter">mg/L</abbr>]] mg/L [[Gram per litre|<abbr title="milligrams per liter">mg/L</abbr>]] mg.l-1 [[Gram per litre|<abbr title="milligrams per liter">mg/l</abbr>]] mg/l [[Gram per litre|<abbr title="milligrams per liter">mg/l</abbr>]] == Fracture toughness == MPa.m.5 [[Fracture toughness|MPa&sdot;m<sup>1/2</sup>]] kPa.m.5 [[Fracture toughness|kPa&sdot;m<sup>1/2</sup>]] Pa.m.5 [[Fracture toughness|Pa&sdot;m<sup>1/2</sup>]] == Temperature == degC °C ALIAS degF °F ALIAS degR °R ALIAS K [[Kelvin|K]] SI YK [[Yottakelvin|K]] SI ZK [[Zettakelvin|K]] SI EK [[Kelvin|K]] SI PK [[Petakelvin|K]] SI TK [[Terakelvin|K]] SI GK [[Gigakelvin|K]] SI MK [[Megakelvin|K]] SI kK [[Kilokelvin|K]] SI hK [[Hectokelvin|K]] SI daK [[Decakelvin|K]] SI dK [[Decikelvin|K]] SI cK [[Centikelvin|K]] SI mK [[Millikelvin|K]] SI µK [[Microkelvin|K]] SI uK [[Microkelvin|K]] SI nK [[Nanokelvin|K]] SI pK [[Picokelvin|K]] SI fK [[Femtokelvin|K]] SI aK [[Attokelvin|K]] SI zK [[Zeptokelvin|K]] SI yK [[Yoctokelvin|K]] SI == Electromagnetism == Wb [[Weber (unit)|Wb]] N.A-2 [[Permeability (electromagnetism)|N&sdot;A<sup>−2</sup>]] H.m-1 [[Permeability (electromagnetism)|H&sdot;m<sup>−1</sup>]] V.m-1 [[Electric field|V&sdot;m<sup>−1</sup>]] V/m [[Electric field|V/m]] C [[Coulomb|C]] SI YC [[Coulomb|C]] SI ZC [[Coulomb|C]] SI EC [[Coulomb|C]] SI PC [[Coulomb|C]] SI TC [[Coulomb|C]] SI GC [[Coulomb|C]] SI MC [[Coulomb|C]] SI kC [[Coulomb|C]] SI hC [[Coulomb|C]] SI daC [[Coulomb|C]] SI dC [[Coulomb|C]] SI cC [[Coulomb|C]] SI mC [[Coulomb|C]] SI µC [[Coulomb|C]] SI uC [[Coulomb|C]] SI nC [[Coulomb|C]] SI pC [[Coulomb|C]] SI fC [[Coulomb|C]] SI aC [[Coulomb|C]] SI zC [[Coulomb|C]] SI yC [[Coulomb|C]] SI F [[Farad|F]] SI YF [[Farad|F]] SI ZF [[Farad|F]] SI EF [[Farad|F]] SI PF [[Farad|F]] SI TF [[Farad|F]] SI GF [[Farad|F]] SI MF [[Farad|F]] SI kF [[Farad|F]] SI hF [[Farad|F]] SI daF [[Farad|F]] SI dF [[Farad|F]] SI cF [[Farad|F]] SI mF [[Farad|F]] SI µF [[Farad|F]] SI uF [[Farad|F]] SI nF [[Farad|F]] SI pF [[Farad|F]] SI fF [[Farad|F]] SI aF [[Farad|F]] SI zF [[Farad|F]] SI yF [[Farad|F]] SI H [[Henry (unit)|H]] SI YH [[Henry (unit)|H]] SI ZH [[Henry (unit)|H]] SI EH [[Henry (unit)|H]] SI PH [[Henry (unit)|H]] SI TH [[Henry (unit)|H]] SI GH [[Henry (unit)|H]] SI MH [[Henry (unit)|H]] SI kH [[Henry (unit)|H]] SI hH [[Henry (unit)|H]] SI daH [[Henry (unit)|H]] SI dH [[Henry (unit)|H]] SI cH [[Henry (unit)|H]] SI mH [[Henry (unit)|H]] SI µH [[Henry (unit)|H]] SI uH [[Henry (unit)|H]] SI nH [[Henry (unit)|H]] SI pH [[Henry (unit)|H]] SI fH [[Henry (unit)|H]] SI aH [[Henry (unit)|H]] SI zH [[Henry (unit)|H]] SI yH [[Henry (unit)|H]] SI A [[Ampere|A]] SI YA [[Ampere|A]] SI ZA [[Ampere|A]] SI EA [[Ampere|A]] SI PA [[Ampere|A]] SI TA [[Ampere|A]] SI GA [[Ampere|A]] SI MA [[Ampere|A]] SI kA [[Ampere|A]] SI hA [[Ampere|A]] SI daA [[Ampere|A]] SI dA [[Ampere|A]] SI cA [[Ampere|A]] SI mA [[Ampere|A]] SI µA [[Ampere|A]] SI uA [[Ampere|A]] SI nA [[Ampere|A]] SI pA [[Ampere|A]] SI fA [[Ampere|A]] SI aA [[Ampere|A]] SI zA [[Ampere|A]] SI yA [[Ampere|A]] SI V [[Volt|V]] SI YV [[Volt|V]] SI ZV [[Volt|V]] SI EV [[Volt|V]] SI PV [[Volt|V]] SI TV [[Volt|V]] SI GV [[Volt|V]] SI MV [[Volt|V]] SI kV [[Volt|V]] SI hV [[Volt|V]] SI daV [[Volt|V]] SI dV [[Volt|V]] SI cV [[Volt|V]] SI mV [[Volt|V]] SI µV [[Volt|V]] SI uV [[Volt|V]] SI nV [[Volt|V]] SI pV [[Volt|V]] SI fV [[Volt|V]] SI aV [[Volt|V]] SI zV [[Volt|V]] SI yV [[Volt|V]] SI VA [[Volt-ampere|VA]] SI YVA [[Volt-ampere|VA]] SI ZVA [[Volt-ampere|VA]] SI EVA [[Volt-ampere|VA]] SI PVA [[Volt-ampere|VA]] SI TVA [[Volt-ampere|VA]] SI GVA [[Volt-ampere|VA]] SI MVA [[Volt-ampere|VA]] SI kVA [[Volt-ampere|VA]] SI hVA [[Volt-ampere|VA]] SI daVA [[Volt-ampere|VA]] SI dVA [[Volt-ampere|VA]] SI cVA [[Volt-ampere|VA]] SI mVA [[Volt-ampere|VA]] SI µVA [[Volt-ampere|VA]] SI uVA [[Volt-ampere|VA]] SI nVA [[Volt-ampere|VA]] SI pVA [[Volt-ampere|VA]] SI fVA [[Volt-ampere|VA]] SI aVA [[Volt-ampere|VA]] SI zVA [[Volt-ampere|VA]] SI yVA [[Volt-ampere|VA]] SI Ω [[Ohm|Ω]] SI YΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|YΩ&sdot;m]] 1e24 ZΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|ZΩ&sdot;m]] 1e21 EΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|EΩ&sdot;m]] 1e18 PΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|PΩ&sdot;m]] 1e15 TΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|TΩ&sdot;m]] 1e12 GΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|GΩ&sdot;m]] 1e9 MΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|MΩ&sdot;m]] 1e6 kΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|kΩ&sdot;m]] 1e3 Ω.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|Ω&sdot;m]] 1 mΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|mΩ&sdot;m]] 1e-3 µΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|µΩ&sdot;m]] 1e-6 uΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|µΩ&sdot;m]] 1e-6 nΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|nΩ&sdot;m]] 1e-9 pΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|pΩ&sdot;m]] 1e-12 fΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|fΩ&sdot;m]] 1e-15 aΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|aΩ&sdot;m]] 1e-18 zΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|zΩ&sdot;m]] 1e-21 yΩ.m [[Electrical resistivity and conductivity#Definition|yΩ&sdot;m]] 1e-24 R [[Rayleigh (unit)|R]] SI G [[Gauss (unit)|G]] SI aG [[Attogauss|G]] SI cG [[Centigauss|G]] SI daG [[Decagauss|G]] SI dG [[Decigauss|G]] SI EG [[Exagauss|G]] SI fG [[Femtogauss|G]] SI GG [[Gigagauss|G]] SI hG [[Hectogauss|G]] SI kG [[Kilogauss|G]] SI MG [[Megagauss|G]] SI mG [[Milligauss|G]] SI uG [[Microgauss|G]] SI µG [[Microgauss|G]] SI nG [[Nanogauss|G]] SI PG [[Petagauss|G]] SI pG [[Picogauss|G]] SI TG [[Teragauss|G]] SI yG [[Yoctogauss|G]] SI YG [[Yottagauss|G]] SI zG [[Zeptogauss|G]] SI ZG [[Zettagauss|G]] SI T [[Tesla (unit)|T]] SI aT [[Attotesla|T]] SI cT [[Centitesla|T]] SI daT [[Decatesla|T]] SI dT [[Decitesla|T]] SI ET [[Exatesla|T]] SI fT [[Femtotesla|T]] SI GT [[Gigatesla|T]] SI hT [[Hectotesla|T]] SI kT [[Kilotesla|T]] SI MT [[Megatesla|T]] SI mT [[Millitesla|T]] SI uT [[Microtesla|T]] SI µT [[Microtesla|T]] SI nT [[Nanotesla|T]] SI PT [[Petatesla|T]] SI pT [[Picotesla|T]] SI TT [[Teratesla|T]] SI yT [[Yoctotesla|T]] SI YT [[Yottatesla|T]] SI zT [[Zeptotesla|T]] SI ZT [[Zettatesla|T]] SI == Astrophysics == au [[Astronomical unit|au]] c [[Speed of light|''c'']] ly [[Light-year|ly]] Earth mass [[Earth mass|''M''<sub>🜨</sub>]] Earth radius [[Earth radius|''R''<sub>🜨</sub>]] M_Earth [[Earth mass|''M''<sub>🜨</sub>]] R_Earth [[Earth radius|''R''<sub>🜨</sub>]] M+ [[Earth mass|''M''<sub>🜨</sub>]] R+ [[Earth radius|''R''<sub>🜨</sub>]] Jupiter mass [[Jupiter mass|''M''<sub>J</sub>]] Jupiter radius [[Jupiter radius|''R''<sub>J</sub>]] Jy [[Jansky|Jy]] M_Jupiter [[Jupiter mass|''M''<sub>J</sub>]] R_Jupiter [[Jupiter radius|''R''<sub>J</sub>]] Solar mass [[Solar mass|''M''<sub>&#x2609;</sub>]] solar mass [[Solar mass|''M''<sub>&#x2609;</sub>]] M_Solar [[Solar mass|''M''<sub>&#x2609;</sub>]] M_solar [[Solar mass|''M''<sub>&#x2609;</sub>]] R_Solar [[Solar radius|''R''<sub>&#x2609;</sub>]] R_solar [[Solar radius|''R''<sub>&#x2609;</sub>]] Solar radius [[Solar radius|''R''<sub>&#x2609;</sub>]] solar radius [[Solar radius|''R''<sub>&#x2609;</sub>]] Solar luminosity [[Solar luminosity|''L''<sub>&#x2609;</sub>]] solar luminosity [[Solar luminosity|''L''<sub>&#x2609;</sub>]] L_solar [[Solar luminosity|''L''<sub>&#x2609;</sub>]] L_Solar [[Solar luminosity|''L''<sub>&#x2609;</sub>]] Lo [[Solar luminosity|''L''<sub>&#x2609;</sub>]] pc2 [[Parsec|pc<sup>2</sup>]] pc3 [[Parsec|pc<sup>3</sup>]] kpc2 [[Parsec#Parsecs and kiloparsecs|kpc<sup>2</sup>]] kpc3 [[Parsec#Parsecs and kiloparsecs|kpc<sup>3</sup>]] kpc [[Parsec#Parsecs and kiloparsecs|kpc]] Mpc2 [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Mpc<sup>2</sup>]] Mpc3 [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Mpc<sup>3</sup>]] Mpc [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Mpc]] Gpc2 [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Gpc<sup>2</sup>]] Gpc3 [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Gpc<sup>3</sup>]] Gpc [[Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs|Gpc]] == Nuclear physics and chemistry == cm-1 [[Wavenumber|cm<sup>−1</sup>]] u [[Unified atomic mass unit|u]] osmol [[Osmole (unit)|osmol]] Osm [[Osmole (unit)|Osm]] M [[Molarity|M]] TM [[Molarity|M]] SI GM [[Molarity|M]] SI MM [[Molarity|M]] SI kM [[Molarity|M]] SI hM [[Molarity|M]] SI daM [[Molarity|M]] SI dM [[Molarity|M]] SI cM [[Molarity|M]] SI mM [[Molarity|M]] SI uM [[Molarity|M]] 1e-6 nM [[Molarity|M]] SI pM [[Molarity|M]] SI kg.mol-1 [[Molar mass|kg&sdot;mol<sup>−1</sup>]] kg/mol [[Molar mass|kg/mol]] g.mol-1 [[Molar mass|g&sdot;mol<sup>−1</sup>]] g/mol [[Molar mass|g/mol]] eV/c2 [[Electronvolt#Mass|eV/''c''<sup>2</sup>]] keV/c2 [[Electronvolt#Mass|keV/''c''<sup>2</sup>]] MeV/c2 [[Electronvolt#Mass|MeV/''c''<sup>2</sup>]] GeV/c2 [[Electronvolt#Mass|GeV/''c''<sup>2</sup>]] TeV/c2 [[Electronvolt#Mass|TeV/''c''<sup>2</sup>]] eV [[Electronvolt|eV]] meV [[Electronvolt|meV]] keV [[Electronvolt|keV]] MeV [[Electronvolt|MeV]] GeV [[Electronvolt|GeV]] TeV [[Electronvolt|TeV]] mol-1 [[Avogadro constant|mol<sup>−1</sup>]] J.mol-1 [[Joule per mole|J&sdot;mol<sup>−1</sup>]] J/mol [[Joule per mole|J/mol]] kJ.mol-1 [[Joule per mole|kJ&sdot;mol<sup>−1</sup>]] kJ/mol [[Joule per mole|kJ/mol]] MJ.mol-1 [[Joule per mole|MJ&sdot;mol<sup>−1</sup>]] MJ/mol [[Joule per mole|MJ/mol]] GJ.mol-1 [[Joule per mole|GJ&sdot;mol<sup>−1</sup>]] GJ/mol [[Joule per mole|GJ/mol]] TJ.mol-1 [[Joule per mole|TJ&sdot;mol<sup>−1</sup>]] TJ/mol [[Joule per mole|TJ/mol]] μB [[Bohr magneton|''μ''<sub>B</sub>]] == Numbers and phrases == pp [[Page (paper)|pp]] ppb [[Parts per billion|ppb]] 1e-9 ppm [[Parts per million|ppm]] 1e-6 billiard [[Orders of magnitude (numbers)#1015|billiard]] 1e15 billion [[1,000,000,000|billion]] 1e9 billionth [[1,000,000,000|billionth]] 1e-9 billionths [[1,000,000,000|billionths]] 1e-9 decilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1063|decilliard]] 1e63 decillion [[Orders of magnitude (numbers)#1033|decillion]] 1e33 decillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1033|decillionth]] 1e-33 decillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1033|decillionths]] 1e-33 milliard [[1,000,000,000|milliard]] 1e9 million [[Million|million]] 1e6 millionth [[Million|millionth]] 1e-6 millionths [[Million|millionths]] 1e-6 nonilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1057|nonilliard]] 1e57 nonillion [[Orders of magnitude (numbers)#1030|nonillion]] 1e30 nonillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1030|nonillionth]] 1e-30 nonillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1030|nonillionths]] 1e-30 octilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1051|octilliard]] 1e51 octillion [[Orders of magnitude (numbers)#1027|octillion]] 1e27 octillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1027|octillionth]] 1e-27 octillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1027|octillionths]] 1e-27 quadrilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1027|quadrilliard]] 1e27 quadrillion [[Orders of magnitude (numbers)#1015|quadrillion]] 1e15 quadrillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1015|quadrillionth]] 1e-15 quadrillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1015|quadrillionths]] 1e-15 quintilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1033|quintilliard]] 1e33 quintillion [[Orders of magnitude (numbers)#1018|quintillion]] 1e18 quintillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1018|quintillionth]] 1e-18 quintillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1018|quintillionths]] 1e-18 septilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1045|septilliard]] 1e45 septillion [[Orders of magnitude (numbers)#1024|septillion]] 1e24 septillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1024|septillionth]] 1e-24 septillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1024|septillionths]] 1e-24 sextilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1039|sextilliard]] 1e39 sextillion [[Orders of magnitude (numbers)#1021|sextillion]] 1e21 sextillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1021|sextillionth]] 1e-21 sextillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1021|sextillionths]] 1e-21 trilliard [[Orders of magnitude (numbers)#1021|trilliard]] 1e21 trillion [[Orders of magnitude (numbers)#1012|trillion]] 1e12 trillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1012|trillionth]] 1e-12 trillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1012|trillionths]] 1e-12 == Angle and square angle == % % Percent ANGLE 0.01 percent % Percent ANGLE 0.01 per cent % Percent ANGLE 0.01 ‰ ‰ Per mil ANGLE 1e-3 per mil ‰ Per mil ANGLE 1e-3 per mill ‰ Per mil ANGLE 1e-3 per mille ‰ Per mil ANGLE 1e-3 permil ‰ Per mil ANGLE 1e-3 permill ‰ Per mil ANGLE 1e-3 permille ‰ Per mil ANGLE 1e-3 ° ° Degree (angle) ANGLE pi/180 deg ° Degree (angle) ANGLE pi/180 degree ° Degree (angle) NOSPACE pi/180 -- for a degree symbol that does not repeat ' ′ Minute of arc ANGLE pi/10800 ′ ′ Minute of arc ANGLE pi/10800 arcmin ′ Minute of arc ANGLE pi/10800 arcminute ′ Minute of arc ANGLE pi/10800 " ″ Second of arc ANGLE pi/648000 ″ ″ Second of arc ANGLE pi/648000 arcsec ″ Second of arc ANGLE pi/648000 arcsecond ″ Second of arc ANGLE pi/648000 mas [[Milliarcsecond|mas]] pi/648000000 uas [[Microarcsecond|μas]] pi/648000000000 μas [[Microarcsecond|μas]] pi/648000000000 sr [[Steradian|sr]] SI Ysr [[Steradian|sr]] SI Zsr [[Steradian|sr]] SI Esr [[Steradian|sr]] SI Psr [[Steradian|sr]] SI Tsr [[Steradian|sr]] SI Gsr [[Steradian|sr]] SI Msr [[Steradian|sr]] SI ksr [[Steradian|sr]] SI hsr [[Steradian|sr]] SI dasr [[Steradian|sr]] SI dsr [[Steradian|sr]] SI csr [[Steradian|sr]] SI msr [[Steradian|sr]] SI usr [[Steradian|sr]] SI μsr [[Steradian|sr]] SI nsr [[Steradian|sr]] SI psr [[Steradian|sr]] SI fsr [[Steradian|sr]] SI asr [[Steradian|sr]] SI zsr [[Steradian|sr]] SI ysr [[Steradian|sr]] SI -- next three symbols from [[MNRAS]] (https://academic.oup.com/mnras/pages/general_instructions) deg2 [[Square degree|deg<sup>2</sup>]] arcmin2 [[Square degree|arcmin<sup>2</sup>]] arcsec2 [[Square degree|arcsec<sup>2</sup>]] mas2 [[Square degree|mas<sup>2</sup>]] uas2 [[Square degree|μas<sup>2</sup>]] μas2 [[Square degree|μas<sup>2</sup>]] ]=] -- If val has "|long scale=on" the following definitions are used -- (then, if not found here, the normal definitions are used). -- Unit code [[Link|Symbol]] Flags/Scale local builtin_units_long_scale = [=[ == Long scale numbers and phrases == billion [[Orders of magnitude (numbers)#1012|billion]] 1e12 billionth [[Orders of magnitude (numbers)#1012|billionth]] 1e-12 billionths [[Orders of magnitude (numbers)#1012|billionths]] 1e-12 decillion [[Orders of magnitude (numbers)#1060|decillion]] 1e60 decillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1060|decillionth]] 1e-60 decillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1060|decillionths]] 1e-60 nonillion [[Orders of magnitude (numbers)#1054|nonillion]] 1e54 nonillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1054|nonillionth]] 1e-54 nonillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1054|nonillionths]] 1e-54 octillion [[Orders of magnitude (numbers)#1048|octillion]] 1e48 octillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1048|octillionth]] 1e-48 octillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1048|octillionths]] 1e-48 quadrillion [[Orders of magnitude (numbers)#1024|quadrillion]] 1e24 quadrillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1024|quadrillionth]] 1e-24 quadrillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1024|quadrillionths]] 1e-24 quintillion [[Orders of magnitude (numbers)#1030|quintillion]] 1e30 quintillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1030|quintillionth]] 1e-30 quintillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1030|quintillionths]] 1e-30 septillion [[Orders of magnitude (numbers)#1042|septillion]] 1e42 septillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1042|septillionth]] 1e-42 septillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1042|septillionths]] 1e-42 sextillion [[Orders of magnitude (numbers)#1036|sextillion]] 1e36 sextillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1036|sextillionth]] 1e-36 sextillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1036|sextillionths]] 1e-36 trillion [[Orders of magnitude (numbers)#1018|trillion]] 1e18 trillionth [[Orders of magnitude (numbers)#1018|trillionth]] 1e-18 trillionths [[Orders of magnitude (numbers)#1018|trillionths]] 1e-18 ]=] return { builtin_units = builtin_units, builtin_units_long_scale = builtin_units_long_scale } 1j65oyhe9zsgw24tmrd42ab8r5mz1zp 828 94803 370888 2026-04-09T15:45:32Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs -- Function to pull out values and units from numeric args -- Returns: -- values: list of numeric values, or "false" if no numeric argument is given -- units: list of units (str) -- value: if there is a last numeric value unpaired with a unit, it becomes the precision -- anyValue: whether there is a non-false value in the values list local function parseValuesUnits(args) local va... 370888 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs -- Function to pull out values and units from numeric args -- Returns: -- values: list of numeric values, or "false" if no numeric argument is given -- units: list of units (str) -- value: if there is a last numeric value unpaired with a unit, it becomes the precision -- anyValue: whether there is a non-false value in the values list local function parseValuesUnits(args) local values = {} local units = {} local indx = 1 local value = nil local anyValue = false -- loop through numeric arguments in pairs while args[indx] or args[indx+1] do value = args[indx] anyValue = anyValue or value -- if there is a unit, save in output lists if args[indx+1] then table.insert(values, value or false) table.insert(units, args[indx+1]) value = nil end indx = indx+2 end return values, units, value, anyValue end -- Function to identify multiple units and rewrite them as new input or output groups -- Args: -- values, units: numeric values and units, as lists with same length -- Returns: -- newValues, newUnits: same lists rewritten local function parseMultiples(values, units) local newValues = {} local newUnits = {} local i = 1 -- we will search for multiples with up to 4 entries (depending on length) local maxMultiple = math.min(4,#units-1) local valueFound = false -- flag to suppress second (and later) input values --- Hack for handling "stone": check if only value supplied is "lb" local onlyPounds = true for i = 1, #units do if values[i] and units[i] ~= 'lb' then onlyPounds = false break end end local multiple = mw.loadData('Module:ConvertIB/data').multiple -- sweep through units while i <= #units do -- determine index of last possible unit that could contain a multiple local last_unit = math.min(i+maxMultiple-1,#units) local multipleFound = false -- try from longest multiple down to double multiple (prefer longest ones) for j = last_unit, i+1, -1 do local key = table.concat({unpack(units,i,j)}, '') if multiple[key] then -- we found a multiple unit multipleFound = true -- Hack for "stone": add either 'lb' or multiple unit string to output units -- depending on whether 'lb' was the only unit string with a value if mw.ustring.sub(key,1,2) == 'st' then table.insert(newValues, false) table.insert(newUnits, onlyPounds and key or 'lb') end -- if there are any value in the span of the multiple, -- then the multiple is an input -- assume all missing values after the first are zero local firstValueFound = false for k = i, j do firstValueFound = not valueFound and (firstValueFound or values[k]) if firstValueFound then table.insert(newValues, values[k] or 0) table.insert(newUnits, units[k]) end end valueFound = valueFound or firstValueFound -- if no values in the span of the multiple, -- then the multiple is an output. Insert combined string as output unit if not firstValueFound then table.insert(newValues, false) table.insert(newUnits, key) end i = j+1 break end end --- If no multiple unit was found, insert value[i] and unit[i] into rewritten lists if not multipleFound then if valueFound then table.insert(newValues, false) -- skip writing value if it is a duplicate else table.insert(newValues,values[i]) valueFound = values[i] end table.insert(newUnits, units[i]) i = i+1 end end return newValues, newUnits end -- Call {{convert}} with args local function callConvert(args) local frame = mw.getCurrentFrame() return frame:expandTemplate{title='Convert', args=args} end -- Implement {{convinfobox}} function p._convert(args) -- find all values and units in numeric args (and the precision, if it exists) local values, units, precision, anyValue = parseValuesUnits(args) -- bail if no values at all if not anyValue then return nil end -- rewrite values and units if multiple units are found values, units = parseMultiples(values, units) -- sort input and outputs into different buckets local input_values = {} local input_units = {} local output_units = {} for i = 1, #units do if values[i] then table.insert(input_values, values[i]) table.insert(input_units, units[i]) else table.insert(output_units, units[i]) end end -- bail if nothing to convert if #input_values == 0 or #output_units == 0 then return nil end -- assemble argument list to {{convert}} local innerArgs = {} -- First, pass all input unit(s) for i, v in ipairs(input_values) do table.insert(innerArgs,v) table.insert(innerArgs,input_units[i]) end -- Then the output unit(s) [concatenated as single argument] table.insert(innerArgs,table.concat(output_units,"+")) if precision then table.insert(innerArgs,precision) -- last non-nil value contains precision end -- now handle all non-numeric arguments, passing to {{convert}} innerArgs.abbr = 'on' -- abbr=on by default for k, v in pairs(args) do if not tonumber(k) then innerArgs[k] = v end end return callConvert(innerArgs) end local function impUnitPref(pref,country) --- lower case all arguments pref = pref and mw.ustring.lower(pref) country = country and mw.ustring.lower(country) --- determine imperial unit by going thru arguments in priority order if pref and pref ~= 'dunam' then local impPref = mw.loadData('Module:ConvertIB/data').impPref return impPref[pref] elseif country then return mw.ustring.find(country,"united states",1,true) or mw.ustring.find(country,"united kingdom",1,true) end return false end local largeUnits = {km2=true,mi2=true,sqmi=true,km=true,mi=true} -- Implement {{Infobox settlement/areadisp}} function p._area(args) local pref = args['pref'] local country = args['name'] local impus = impUnitPref(pref, country) local dunam = args['dunam'] or args['dunum'] local link = args['link'] local innerArgs = {} innerArgs.abbr = 'on' innerArgs.order = 'out' for _, unit in ipairs({'km2','mi2','sqmi','ha','acre'}) do if args[unit] then table.insert(innerArgs,args[unit]) table.insert(innerArgs,unit) if largeUnits[unit] then table.insert(innerArgs,impus and 'sqmi km2' or 'km2 sqmi') else table.insert(innerArgs,impus and 'acre ha' or 'ha acre') end return callConvert(innerArgs) end end if dunam then table.insert(innerArgs,dunam) table.insert(innerArgs,'dunam') pref = pref and mw.ustring.lower(pref) local order = pref == 'dunam' and 'dunam ' or '' dunam = mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber(dunam) if impus then order = order..(dunam and dunam < 2589 and 'acre ha' or 'sqmi km2') else order = order..(dunam and dunam < 1000 and 'ha acre' or 'km2 sqmi') end table.insert(innerArgs,order) local yesNo = require('Module:Yesno') if yesNo(link,true) and link ~= 'none' then innerArgs.lk = 'in' end return callConvert(innerArgs) end return nil end -- Implement {{Infobox settlement/lengthdisp}} function p._length(args) local pref = args['pref'] if pref == 'dunam' then -- ignore dunam pref for this function pref = nil end local country = args['name'] local impus = impUnitPref(pref, country) local innerArgs = {} innerArgs.abbr = 'on' innerArgs.order = 'out' for _, unit in ipairs({'km','mi','m','ft'}) do if args[unit] then table.insert(innerArgs,args[unit]) table.insert(innerArgs,unit) if largeUnits[unit] then table.insert(innerArgs,impus and 'mi km' or 'km mi') else table.insert(innerArgs,impus and 'ft m' or 'm ft') end return callConvert(innerArgs) end end return nil end local lang local function parseNumeric(s) local num_str = string.match(tostring(s), '^[+-]?%d[%d,]*%.?%d*e?[+-]?%d*') if not num_str then return nil end lang = lang or mw.getContentLanguage() return lang:parseFormattedNumber(num_str) end --Compute number of significant digits in a numeric string local function computeSigFig(s) local num_str = string.match(tostring(s), '^[+-]?%d[%d,]*%.?%d*') if not num_str then return 0 end -- Strip leading signs num_str = string.gsub(num_str, '^[+-]', '') -- Strip commas num_str = string.gsub(num_str, ',', '') -- Strip leading zeros num_str = string.gsub(num_str, '^0*', '') if num_str == '' then return 0 end -- If there's a decimal point, all trailing zeros are significant. if string.find(num_str, '%.') then return #string.gsub(num_str, '%.', '') -- Count all digits after removing decimal end -- If no decimal point, trailing zeros are not significant. -- Count all digits up to the last non-zero one. num_str = string.gsub(num_str, '0+$', '') return #num_str end -- Implement {{Infobox settlement/densdisp}} -- Returns table: -- density = computed value if no error -- error = error string if error. -- These are only errors detected in this code, {{convert}} does its own error handling function p._density(args) local result = {} local pref = args['pref'] if pref == 'dunam' then -- ignore dunam pref for this function pref = nil end local country = args['name'] local per_km2 = args['/km2'] local per_mi2 = args['/mi2'] or args['/sqmi'] local impus = impUnitPref(pref, country, per_km2, per_mi2) local per_km2_value = parseNumeric(per_km2) local per_mi2_value = parseNumeric(per_mi2) local innerArgs = {} innerArgs.abbr = 'on' if per_km2_value or per_mi2_value then innerArgs.order = 'out' if per_km2_value then table.insert(innerArgs,per_km2_value) table.insert(innerArgs,'/km2') else table.insert(innerArgs,per_mi2_value) table.insert(innerArgs,'/sqmi') end table.insert(innerArgs,impus and '/sqmi /km2' or '/km2 /sqmi') result.density = callConvert(innerArgs) return result end if per_km2 ~= 'auto' and per_mi2 ~= 'auto' then -- automatic computation not requested, fail silently return result end if not args['pop'] then -- fail silently if no population given return result end local areaSigFig local areaValue local areaUnit for _, unit in ipairs({'km2','mi2','sqmi','ha','acre','dunam','dunum'}) do local value = parseNumeric(args[unit]) if value then if value <= 0 then result.error = unit.." value not positive" return result end areaValue = value areaUnit = unit areaSigFig = computeSigFig(args[unit]) break elseif args[unit] then result.error = "Malformed "..unit.." value" return result end end if not areaSigFig then -- fail silently if no area given return result end if areaSigFig == 0 then result.error = "Malformed area string" return result end local popValue = parseNumeric(args['pop']) if not popValue then result.error = "Malformed population value" return result end if popValue < 0 then result.error = "Negative population value" return result end table.insert(innerArgs,popValue/areaValue) table.insert(innerArgs,'/'..areaUnit) local popSigFig = computeSigFig(args['pop']) local sigFig = popSigFig < areaSigFig and popSigFig or areaSigFig if sigFig < 2 then sigFig = 2 end innerArgs.sigfig = sigFig innerArgs.disp = 'out' table.insert(innerArgs,'/km2') local metric = callConvert(innerArgs) innerArgs[3] = '/sqmi' local imperial = callConvert(innerArgs) if impus then result.density = string.format("%s (%s)",imperial,metric) else result.density = string.format("%s (%s)",metric,imperial) end return result end function p.convert(frame) local args = getArgs(frame) return p._convert(args) or "" end function p.area(frame) local args = getArgs(frame) return p._area(args) or "" end function p.length(frame) local args = getArgs(frame) return p._length(args) or "" end function p.density(frame) local args = getArgs(frame) local result = p._density(args) if result.density then return result.density end if result.error then local warning = require('Module:If_preview')._warning local result = warning({result.error}) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then result = result..'[[Category:Pages using infobox settlement with bad density arguments]]' end return result end return '' end return p n77t64eit6nnok15dhwl3965j9pn611 10 94804 370890 2026-04-09T15:53:14Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: {{#invoke:String|replace|{{{1}}}|%[%[Category:(.-)from (.-) 2,(.-)%]%]|[[Category:%1 from %2 2%3]]|plain=false}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 370890 wikitext text/x-wiki {{#invoke:String|replace|{{{1}}}|%[%[Category:(.-)from (.-) 2,(.-)%]%]|[[Category:%1 from %2 2%3]]|plain=false}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> m9tezz247zwbvel8aa1xrexdvqx5g08 828 94805 370895 2026-04-09T16:13:52Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: -- Units accepted by {{convert}} that come in groups (e.g., "5 ft 6 in") local multiple = {'mich', 'michlk', 'michainlk', 'miyd', 'miydftin', 'mift', 'ydftin', 'ydft', 'ftin', 'footin', 'handin', 'lboz', 'stlb', 'stlboz', 'stlb'} -- Convert unit list to hash local multTable = {} for _, v in ipairs(multiple) do multTable[v] = true end local impPref = {'imperial', 'english', 'uk', 'us', 'u.s.', 'us customary', 'u.s. customary', 'standard'} local impPrefTable = {} for... 370895 Scribunto text/plain -- Units accepted by {{convert}} that come in groups (e.g., "5 ft 6 in") local multiple = {'mich', 'michlk', 'michainlk', 'miyd', 'miydftin', 'mift', 'ydftin', 'ydft', 'ftin', 'footin', 'handin', 'lboz', 'stlb', 'stlboz', 'stlb'} -- Convert unit list to hash local multTable = {} for _, v in ipairs(multiple) do multTable[v] = true end local impPref = {'imperial', 'english', 'uk', 'us', 'u.s.', 'us customary', 'u.s. customary', 'standard'} local impPrefTable = {} for _, v in ipairs(impPref) do impPrefTable[v] = true end return {multiple=multTable, impPref=impPrefTable} gkdhxrqte6nbgc1n2gmvcckgwn7onz3 828 94806 370896 2026-04-09T16:58:27Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: local TemplatePar = { serial = "2023-03-20", suite = "TemplatePar", item = 15393417, globals = { DateTime = 20652535, FileMedia = 24765326, Multilingual = 47541920, TemplUtl = 52364930, URLutil = 10859193 } } --[=[ Template parameter utility * assert *... 370896 Scribunto text/plain local TemplatePar = { serial = "2023-03-20", suite = "TemplatePar", item = 15393417, globals = { DateTime = 20652535, FileMedia = 24765326, Multilingual = 47541920, TemplUtl = 52364930, URLutil = 10859193 } } --[=[ Template parameter utility * assert * check * count * countNotEmpty * downcase() * duplicates * match * valid * verify() * TemplatePar() * failsafe() ]=] local Local = { frame = false } local Failsafe = TemplatePar local GlobalMod = Local -- Module globals Local.messagePrefix = "lua-module-TemplatePar-" Local.L10nDef = {} Local.L10nDef.en = { badPattern = "&#35;invoke:TemplatePar pattern syntax error", dupOpt = "&#35;invoke:TemplatePar repeated optional parameter", dupRule = "&#35;invoke:TemplatePar conflict key/pattern", empty = "Error in template * undefined value for mandatory", invalid = "Error in template * invalid parameter", invalidPar = "&#35;invoke:TemplatePar invalid parameter", minmax = "&#35;invoke:TemplatePar min > max", missing = "&#35;invoke:TemplatePar missing library", multiSpell = "Error in template * multiple spelling of parameter", noMSGnoCAT = "&#35;invoke:TemplatePar neither message nor category", noname = "&#35;invoke:TemplatePar missing parameter name", notFound = "Error in template * missing page", tooLong = "Error in template * parameter too long", tooShort = "Error in template * parameter too short", unavailable = "Error in template * parameter name missing", undefined = "Error in template * mandatory parameter missing", unknown = "Error in template * unknown parameter name", unknownRule = "&#35;invoke:TemplatePar unknown rule" } Local.patterns = { [ "ASCII" ] = "^[ -~]*$", [ "ASCII+" ] = "^[ -~]+$", [ "ASCII+1" ] = "^[!-~]+$", [ "n" ] = "^[%-]?[0-9]*$", [ "n>0" ] = "^[0-9]*[1-9][0-9]*$", [ "N+" ] = "^[%-]?[1-9][0-9]*$", [ "N>0" ] = "^[1-9][0-9]*$", [ "x" ] = "^[0-9A-Fa-f]*$", [ "x+" ] = "^[0-9A-Fa-f]+$", [ "X" ] = "^[0-9A-F]*$", [ "X+" ] = "^[0-9A-F]+$", [ "0,0" ] = "^[%-]?[0-9]*,?[0-9]*$", [ "0,0+" ] = "^[%-]?[0-9]+,[0-9]+$", [ "0,0+?" ] = "^[%-]?[0-9]+,?[0-9]*$", [ "0.0" ] = "^[%-]?[0-9]*[%.]?[0-9]*$", [ "0.0+" ] = "^[%-]?[0-9]+%.[0-9]+$", [ "0.0+?" ] = "^[%-]?[0-9]+[%.]?[0-9]*$", [ ".0+" ] = "^[%-]?[0-9]*[%.]?[0-9]+$", [ "ID" ] = "^[A-Za-z]?[A-Za-z_0-9]*$", [ "ID+" ] = "^[A-Za-z][A-Za-z_0-9]*$", [ "ABC" ] = "^[A-Z]*$", [ "ABC+" ] = "^[A-Z]+$", [ "Abc" ] = "^[A-Z]*[a-z]*$", [ "Abc+" ] = "^[A-Z][a-z]+$", [ "abc" ] = "^[a-z]*$", [ "abc+" ] = "^[a-z]+$", [ "aBc+" ] = "^[a-z]+[A-Z][A-Za-z]*$", [ "w" ] = "^%S*$", [ "w+" ] = "^%S+$", [ "base64" ] = "^[A-Za-z0-9%+/]*$", [ "base64+" ] = "^[A-Za-z0-9%+/]+$", [ "aa" ] = "[%a%a].*[%a%a]", [ "pagename" ] = string.format( "^[^#<>%%[%%]|{}%c-%c%c]+$", 1, 31, 127 ), [ "ref" ] = string.format( "%c'%c`UNIQ%s%sref%s%s%sQINU`%c'%c", 127, 34, "%-", "%-", "%-", "%x+", "%-", 34, 127 ), [ "+" ] = "%S" } Local.boolean = { ["1"] = true, ["true"] = true, y = true, yes = true, on = true, ["0"] = true, ["false"] = true, ["-"] = true, n = true, no = true, off = true } Local.patternCJK = false local foreignModule = function ( access, advanced, append, alt, alert ) -- Fetch global module -- Precondition: -- access -- string, with name of base module -- advanced -- true, for require(); else mw.loadData() -- append -- string, with subpage part, if any; or false -- alt -- number, of wikidata item of root; or false -- alert -- true, for throwing error on data problem -- Postcondition: -- Returns whatever, probably table -- 2020-01-01 local storage = access local finer = function () if append then storage = string.format( "%s/%s", storage, append ) end end local fun, lucky, r, suited if advanced then fun = require else fun = mw.loadData end GlobalMod.globalModules = GlobalMod.globalModules or { } suited = GlobalMod.globalModules[ access ] if not suited then finer() lucky, r = pcall( fun, "Module:" .. storage ) end if not lucky then if not suited and type( alt ) == "number" and alt > 0 then suited = string.format( "Q%d", alt ) suited = mw.wikibase.getSitelink( suited ) GlobalMod.globalModules[ access ] = suited or true end if type( suited ) == "string" then storage = suited finer() lucky, r = pcall( fun, storage ) end if not lucky and alert then error( "Missing or invalid page: " .. storage ) end end return r end -- foreignModule() local function Foreign( access ) -- Access standardized library -- Precondition: -- access -- string, with name of base module -- Postcondition: -- Return library table, or not -- Uses: local r if Local[ access ] then r = Local[ access ] else local bib = foreignModule( access, true, false, TemplatePar.globals[ access ], false ) if type( bib ) == "table" and type( bib[ access ] ) == "function" then bib = bib[ access ]() if type( bib ) == "table" then r = bib Local[ access ] = bib end end end return r end -- Foreign() local function containsCJK( analyse ) -- Is any CJK character present? -- Precondition: -- analyse -- string -- Postcondition: -- Return false iff no CJK present -- Uses: -- >< Local.patternCJK -- mw.ustring.char() -- mw.ustring.match() local r = false if not Local.patternCJK then Local.patternCJK = mw.ustring.char( 91, 13312, 45, 40959, 131072, 45, 178207, 93 ) end if mw.ustring.match( analyse, Local.patternCJK ) then r = true end return r end -- containsCJK() local function facility( accept, attempt ) -- Check string as possible file name or other source page -- Precondition: -- accept -- string; requirement -- file -- file+ -- file: -- file:+ -- image -- image+ -- image: -- image:+ -- attempt -- string; to be tested -- Postcondition: -- Return error keyword, or false -- Uses: -- Module:FileMedia -- Foreign() -- FileMedia.isFile() -- FileMedia.isType() local r if attempt and attempt ~= "" then local FileMedia = Foreign( "FileMedia" ) if FileMedia and type( FileMedia.isFile ) == "function" and type( FileMedia.isType ) == "function" then local s, live = accept:match( "^([a-z]+)(:?)%+?$" ) if live then if FileMedia.isType( attempt, s ) then if FileMedia.isFile( attempt ) then r = false else r = "notFound" end else r = "invalid" end elseif FileMedia.isType( attempt, s ) then r = false else r = "invalid" end else r = "missing" end elseif accept:match( "%+$" ) then r = "empty" else r = false end return r end -- facility() local function factory( say ) -- Retrieve localized message string in content language -- Precondition: -- say -- string; message ID -- Postcondition: -- Return some message string -- Uses: -- > Local.messagePrefix -- > Local.L10nDef -- mw.message.new() -- mw.language.getContentLanguage() -- Module:Multilingual -- Foreign() -- TemplatePar.framing() -- Multilingual.tabData() local m = mw.message.new( Local.messagePrefix .. say ) local r = false if m:isBlank() then local c = mw.language.getContentLanguage():getCode() local l10n = Local.L10nDef[ c ] if l10n then r = l10n[ say ] else local MultiL = Foreign( "Multilingual" ) if MultiL and type( MultiL.tabData ) == "function" then local lang r, lang = MultiL.tabData( "I18n/Module:TemplatePar", say, false, TemplatePar.framing() ) end end if not r then r = Local.L10nDef.en[ say ] end else m:inLanguage( c ) r = m:plain() end if not r then r = string.format( "(((%s)))", say ) end return r end -- factory() local function faculty( accept, attempt ) -- Check string as possible boolean -- Precondition: -- accept -- string; requirement -- boolean -- boolean+ -- attempt -- string; to be tested -- Postcondition: -- Return error keyword, or false -- Uses: -- Module:TemplUtl -- Foreign() -- TemplUtl.faculty() local r r = mw.text.trim( attempt ):lower() if r == "" then if accept == "boolean+" then r = "empty" else r = false end elseif Local.boolean[ r ] or r:match( "^[01%-]+$" ) then r = false else local TemplUtl = Foreign( "TemplUtl" ) if TemplUtl and type( TemplUtl.faculty ) == "function" then r = TemplUtl.faculty( r, "-" ) if r == "-" then r = "invalid" else r = false end else r = "invalid" end end return r end -- faculty() local function failure( spec, suspect, options ) -- Submit localized error message -- Precondition: -- spec -- string; message ID -- suspect -- string or nil; additional information -- options -- table or nil; optional details -- options.template -- Postcondition: -- Return string -- Uses: -- factory() local r = factory( spec ) if type( options ) == "table" then if type( options.template ) == "string" then if #options.template > 0 then r = string.format( "%s (%s)", r, options.template ) end end end if suspect then r = string.format( "%s: %s", r, suspect ) end return r end -- failure() local function fair( story, scan ) -- Test for match (possibly user-defined with syntax error) -- Precondition: -- story -- string; parameter value -- scan -- string; pattern -- Postcondition: -- Return nil, if not matching, else non-nil -- Uses: -- mw.ustring.match() return mw.ustring.match( story, scan ) end -- fair() local function familiar( accept, attempt ) -- Check string as possible language name or list -- Precondition: -- accept -- string; requirement -- lang -- langs -- langW -- langsW -- lang+ -- langs+ -- langW+ -- langsW+ -- attempt -- string; to be tested -- Postcondition: -- Return error keyword, or false -- Uses: -- Module:Multilingual -- Foreign() -- Multilingual.isLang() local r if attempt and attempt ~= "" then local MultiL = Foreign( "Multilingual" ) if MultiL and type( MultiL.isLang ) == "function" then local lazy = accept:find( "W", 1, true ) if accept:find( "s", 1, true ) then local group = mw.text.split( attempt, "%s+" ) r = false for i = 1, #group do if not MultiL.isLang( group[ i ], lazy ) then r = "invalid" break -- for i end end -- for i elseif MultiL.isLang( attempt, lazy ) then r = false else r = "invalid" end else r = "missing" end elseif accept:find( "+", 1, true ) then r = "empty" else r = false end return r end -- familiar() local function far( accept, attempt ) -- Check string as possible URL -- Precondition: -- accept -- string; requirement -- url -- url+ -- attempt -- string; to be tested -- Postcondition: -- Return error keyword, or false -- Uses: -- Module:URLutil -- Foreign() -- URLutil.isWebURL() local r if attempt and attempt ~= "" then local URLutil = Foreign( "URLutil" ) if URLutil and type( URLutil.isWebURL ) == "function" then if URLutil.isWebURL( attempt ) then r = false else r = "invalid" end else r = "missing" end elseif accept:find( "+", 1, true ) then r = "empty" else r = false end return r end -- far() local function fast( accept, attempt ) -- Check string as possible date or time -- Precondition: -- accept -- string; requirement -- datetime -- datetime+ -- datetime/y -- datetime/y+ -- datetime/ym -- datetime/ym+ -- datetime/ymd -- datetime/ymd+ -- attempt -- string; to be tested -- Postcondition: -- Return error keyword, or false -- Uses: -- Module:DateTime -- Foreign() -- DateTime.DateTime() local r r = mw.text.trim( attempt ) if r == "" then if accept:find( "+", 1, true ) then r = "empty" else r = false end else local DateTime = Foreign( "DateTime" ) if type( DateTime ) == "table" then local d = DateTime( attempt ) if type( d ) == "table" then if accept:find( "/", 1, true ) then r = "invalid" if accept:sub( 1, 10 ) == "datetime/y" then if d.year then r = false if accept:sub( 1, 11 ) == "datetime/ym" then if d.month then if accept:sub( 1, 12 ) == "datetime/ymd" then if not d.dom then r = "invalid" end end else r = "invalid" end end end end else r = false end else r = "invalid" end else r = "invalid" end end return r end -- fast() local function fault( store, key ) -- Add key to collection string and insert separator -- Precondition: -- store -- string or nil or false; collection string -- key -- string or number; to be appended -- Postcondition: -- Return string; extended local r local s if type( key ) == "number" then s = tostring( key ) else s = key end if store then r = string.format( "%s; %s", store, s ) else r = s end return r end -- fault() local function feasible( analyze, options, abbr ) -- Check content of a value -- Precondition: -- analyze -- string to be analyzed -- options -- table or nil; optional details -- options.pattern -- options.key -- options.say -- abbr -- true: abbreviated error message -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid or no answer permitted -- Uses: -- > Local.patterns -- failure() -- mw.text.trim() -- faculty() -- fast() -- facility() -- familiar() -- far() -- fair() -- containsCJK() local r = false local s = false local show = nil local scan = false local stuff = mw.text.trim( analyze ) if type( options.pattern ) == "string" then if options.key then r = failure( "dupRule", false, options ) else scan = options.pattern end else if type( options.key ) == "string" then s = mw.text.trim( options.key ) else s = "+" end if s ~= "*" then scan = Local.patterns[ s ] end if type( scan ) == "string" then if s == "n" or s == "0,0" or s == "0.0" then if not stuff:match( "[0-9]" ) and not stuff:match( "^%s*$" ) then scan = false if options.say then show = string.format( "&quot;%s&quot;", options.say ) end if abbr then r = show else r = failure( "invalid", show, options ) end end end elseif s ~= "*" then local op, n, plus = s:match( "([<!=>]=?)([-0-9][%S]*)(+?)" ) if op then n = tonumber( n ) if n then local i = tonumber( stuff ) if i then if op == "<" then i = ( i < n ) elseif op == "<=" then i = ( i <= n ) elseif op == ">" then i = ( i > n ) elseif op == ">=" then i = ( i >= n ) elseif op == "==" then i = ( i == n ) elseif op == "!=" then i = ( i ~= n ) else n = false end end if not i then r = "invalid" end elseif plus then r = "undefined" end elseif s:match( "^boolean%+?$" ) then r = faculty( s, stuff ) n = true elseif s:match( "^datetime/?y?m?d?%+?$" ) then r = fast( s, stuff ) n = true elseif s:match( "^image%+?:?$" ) or s:match( "^file%+?:?$" ) then r = facility( s, stuff ) n = true elseif s:match( "langs?W?%+?" ) then r = familiar( s, stuff ) n = true elseif s:match( "url%+?" ) then r = far( s, stuff ) n = true end -- datetime+ -- iso8631+ -- line+ if not n and not r then r = "unknownRule" end if r then if options.say then show = string.format( "&quot;%s&quot; %s", options.say, s ) else show = s end if abbr then r = show else r = failure( r, show, options ) end end end end if scan then local legal, got = pcall( fair, stuff, scan ) if legal then if not got then if s == "aa" then got = containsCJK( stuff ) end if not got then if options.say then show = string.format( "&quot;%s&quot;", options.say ) end if abbr then r = show else r = failure( "invalid", show, options ) end end end else r = failure( "badPattern", string.format( "%s *** %s", scan, got ), options ) end end return r end -- feasible() local function fed( haystack, needle ) -- Find needle in haystack map -- Precondition: -- haystack -- table; map of key values -- needle -- any; identifier -- Postcondition: -- Return true iff found local k, v, r for k, v in pairs( haystack ) do if k == needle then r = true end end -- for k, v return r or false end -- fed() local function fetch( light, options ) -- Return regular table with all parameters -- Precondition: -- light -- true: template transclusion; false: #invoke -- options -- table; optional details -- options.low -- Postcondition: -- Return table; whitespace-only values as false -- Uses: -- TemplatePar.downcase() -- TemplatePar.framing() -- frame:getParent() local g, k, v local r = { } if options.low then g = TemplatePar.downcase( options ) else g = TemplatePar.framing() if light then g = g:getParent() end g = g.args end if type( g ) == "table" then r = { } for k, v in pairs( g ) do if type( v ) == "string" then if v:match( "^%s*$" ) then v = false end else v = false end if type( k ) == "number" then k = tostring( k ) end r[ k ] = v end -- for k, v else r = g end return r end -- fetch() local function figure( append, options ) -- Extend options by rule from #invoke strings -- Precondition: -- append -- string or nil; requested rule -- options -- table; details -- ++ .key -- ++ .pattern -- Postcondition: -- Return sequence table local r = options if type( append ) == "string" then local story = mw.text.trim( append ) local sub = story:match( "^/(.*%S)/$" ) if type( sub ) == "string" then sub = sub:gsub( "%%!", "|" ) :gsub( "%%%(%(", "{{" ) :gsub( "%%%)%)", "}}" ) :gsub( "\\n", string.char( 10 ) ) options.pattern = sub options.key = nil else options.key = story options.pattern = nil end end return r end -- figure() local function fill( specified ) -- Split requirement string separated by '=' -- Precondition: -- specified -- string or nil; requested parameter set -- Postcondition: -- Return sequence table -- Uses: -- mw.text.split() local r if specified then local i, s r = mw.text.split( specified, "%s*=%s*" ) for i = #r, 1, -1 do s = r[ i ] if #s == 0 then table.remove( r, i ) end end -- for i, -1 else r = { } end return r end -- fill() local function finalize( submit, options ) -- Finalize message -- Precondition: -- submit -- string or false or nil; non-empty error message -- options -- table or nil; optional details -- options.format -- options.preview -- options.cat -- options.template -- Postcondition: -- Return string or false -- Uses: -- TemplatePar.framing() -- factory() local r = false if submit then local lazy = false local learn = false local show = false local opt, s if type( options ) == "table" then opt = options show = opt.format lazy = ( show == "" or show == "0" or show == "-" ) s = opt.preview if type( s ) == "string" and s ~= "" and s ~= "0" and s ~= "-" then local sniffer = "{{REVISIONID}}" if lazy then show = "" lazy = false end if TemplatePar.framing():preprocess( sniffer ) == "" then if s == "1" then show = "*" else show = s end learn = true end end else opt = { } end if lazy then if not opt.cat then r = string.format( "%s %s", submit, factory( "noMSGnoCAT" ) ) end else r = submit end if r and not lazy then local i if not show or show == "*" then local e = mw.html.create( "span" ) :attr( "class", "error" ) :wikitext( "@@@" ) if learn then local max = 1000000000 local id = math.floor( os.clock() * max ) local sign = string.format( "error_%d", id ) local btn = mw.html.create( "span" ) local top = mw.html.create( "div" ) e:attr( "id", sign ) btn:css( { ["background"] = "#FFFF00", ["border"] = "#FF0000 3px solid", ["font-weight"] = "bold", ["padding"] = "2px", ["text-decoration"] = "none" } ) :wikitext( "&gt;&gt;&gt;" ) sign = string.format( "[[#%s|%s]]", sign, tostring( btn ) ) top:wikitext( sign, "&#160;", submit ) mw.addWarning( tostring( top ) ) end show = tostring( e ) end i = show:find( "@@@", 1, true ) if i then -- No gsub() since r might contain "%3" (e.g. URL) r = string.format( "%s%s%s", show:sub( 1, i - 1 ), r, show:sub( i + 3 ) ) else r = show end end if learn and r then -- r = fatal( r ) end s = opt.cat if type( s ) == "string" then local link if opt.errNS then local ns = mw.title.getCurrentTitle().namespace local st = type( opt.errNS ) if st == "string" then local space = string.format( ".*%%s%d%%s.*", ns ) local spaces = string.format( " %s ", opt.errNS ) if spaces:match( space ) then link = true end elseif st == "table" then for i = 1, #opt.errNS do if opt.errNS[ i ] == ns then link = true break -- for i end end -- for i end else link = true end if link then local cats, i if not r then r = "" end if s:find( "@@@" ) then if type( opt.template ) == "string" then s = s:gsub( "@@@", opt.template ) end end cats = mw.text.split( s, "%s*#%s*" ) for i = 1, #cats do s = mw.text.trim( cats[ i ] ) if #s > 0 then r = string.format( "%s[[Category:%s]]", r, s ) end end -- for i end end end return r end -- finalize() local function finder( haystack, needle ) -- Find needle in haystack sequence -- Precondition: -- haystack -- table; sequence of key names, downcased if low -- needle -- any; key name -- Postcondition: -- Return true iff found local i for i = 1, #haystack do if haystack[ i ] == needle then return true end end -- for i return false end -- finder() local function fix( valid, duty, got, options ) -- Perform parameter analysis -- Precondition: -- valid -- table; unique sequence of known parameters -- duty -- table; sequence of mandatory parameters -- got -- table; sequence of current parameters -- options -- table or nil; optional details -- Postcondition: -- Return string as configured; empty if valid -- Uses: -- finder() -- fault() -- failure() -- fed() local r = false local lack for k, v in pairs( got ) do if k == "" then lack = true break -- for k, v elseif not finder( valid, k ) then r = fault( r, k ) end end -- for k, v if lack then r = failure( "unavailable", false, options ) elseif r then r = failure( "unknown", string.format( "&quot;%s&quot;", r ), options ) else -- all names valid local i, s for i = 1, #duty do s = duty[ i ] if not fed( got, s ) then r = fault( r, s ) end end -- for i if r then r = failure( "undefined", r, options ) else -- all mandatory present for i = 1, #duty do s = duty[ i ] if not got[ s ] then r = fault( r, s ) end end -- for i if r then r = failure( "empty", r, options ) end end end return r end -- fix() local function flat( collection, options ) -- Return all table elements with downcased string -- Precondition: -- collection -- table; k=v pairs -- options -- table or nil; optional messaging details -- Postcondition: -- Return table, may be empty; or string with error message. -- Uses: -- mw.ustring.lower() -- fault() -- failure() local k, v local r = { } local e = false for k, v in pairs( collection ) do if type ( k ) == "string" then k = mw.ustring.lower( k ) if r[ k ] then e = fault( e, k ) end end r[ k ] = v end -- for k, v if e then r = failure( "multiSpell", e, options ) end return r end -- flat() local function fold( options ) -- Merge two tables, create new sequence if both not empty -- Precondition: -- options -- table; details -- options.mandatory sequence to keep unchanged -- options.optional sequence to be appended -- options.low downcased expected -- Postcondition: -- Return merged table, or message string if error -- Uses: -- finder() -- fault() -- failure() -- flat() local i, e, r, s local base = options.mandatory local extend = options.optional if #base == 0 then if #extend == 0 then r = { } else r = extend end else if #extend == 0 then r = base else e = false for i = 1, #extend do s = extend[ i ] if finder( base, s ) then e = fault( e, s ) end end -- for i if e then r = failure( "dupOpt", e, options ) else r = { } for i = 1, #base do table.insert( r, base[ i ] ) end -- for i for i = 1, #extend do table.insert( r, extend[ i ] ) end -- for i end end end if options.low and type( r ) == "table" then r = flat( r, options ) end return r end -- fold() local function form( light, options, frame ) -- Run parameter analysis on current environment -- Precondition: -- light -- true: template transclusion; false: #invoke -- options -- table or nil; optional details -- options.mandatory -- options.optional -- frame -- object; #invoke environment, or false -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid -- Uses: -- TemplatePar.framing() -- fold() -- fetch() -- fix() -- finalize() local duty, r if frame then TemplatePar.framing( frame ) end if type( options ) == "table" then if type( options.mandatory ) ~= "table" then options.mandatory = { } end duty = options.mandatory if type( options.optional ) ~= "table" then options.optional = { } end r = fold( options ) else options = { } duty = { } r = { } end if type( r ) == "table" then local got = fetch( light, options ) if type( got ) == "table" then r = fix( r, duty, got, options ) else r = got end end return finalize( r, options ) end -- form() local function format( analyze, options ) -- Check validity of a value -- Precondition: -- analyze -- string to be analyzed -- options -- table or nil; optional details -- options.say -- options.min -- options.max -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid or no answer permitted -- Uses: -- feasible() -- failure() local r = feasible( analyze, options, false ) local show if options.min and not r then if type( options.min ) == "number" then if type( options.max ) == "number" then if options.max < options.min then r = failure( "minmax", string.format( "%d > %d", options.min, options.max ), options ) end end if #analyze < options.min and not r then show = " <" .. options.min if options.say then show = string.format( "%s &quot;%s&quot;", show, options.say ) end r = failure( "tooShort", show, options ) end else r = failure( "invalidPar", "min", options ) end end if options.max and not r then if type( options.max ) == "number" then if #analyze > options.max then show = " >" .. options.max if options.say then show = string.format( "%s &quot;%s&quot;", show, options.say ) end r = failure( "tooLong", show, options ) end else r = failure( "invalidPar", "max", options ) end end return r end -- format() local function formatted( assignment, access, options ) -- Check validity of one particular parameter in a collection -- Precondition: -- assignment -- collection -- access -- id of parameter in collection -- options -- table or nil; optional details -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid or no answer permitted -- Uses: -- mw.text.trim() -- format() -- failure() local r = false if type( assignment ) == "table" then local story = assignment.args[ access ] or "" if type( access ) == "number" then story = mw.text.trim( story ) end if type( options ) ~= "table" then options = { } end options.say = access r = format( story, options ) end return r end -- formatted() local function furnish( frame, action ) -- Prepare #invoke evaluation of .assert() or .valid() -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment -- action -- "assert" or "valid" -- Postcondition: -- Return string with error message or "" -- Uses: -- form() -- failure() -- finalize() -- TemplatePar.valid() -- TemplatePar.assert() local options = { mandatory = { "1" }, optional = { "2", "cat", "errNS", "low", "max", "min", "format", "preview", "template" }, template = string.format( "&#35;invoke:%s|%s|", "TemplatePar", action ) } local r = form( false, options, frame ) if not r then local s options = { cat = frame.args.cat, errNS = frame.args.errNS, low = frame.args.low, format = frame.args.format, preview = frame.args.preview, template = frame.args.template } options = figure( frame.args[ 2 ], options ) if type( frame.args.min ) == "string" then s = frame.args.min:match( "^%s*([0-9]+)%s*$" ) if s then options.min = tonumber( s ) else r = failure( "invalidPar", "min=" .. frame.args.min, options ) end end if type( frame.args.max ) == "string" then s = frame.args.max:match( "^%s*([1-9][0-9]*)%s*$" ) if s then options.max = tonumber( s ) else r = failure( "invalidPar", "max=" .. frame.args.max, options ) end end if r then r = finalize( r, options ) else s = frame.args[ 1 ] or "" r = tonumber( s ) if ( r ) then s = r end if action == "valid" then r = TemplatePar.valid( s, options ) elseif action == "assert" then r = TemplatePar.assert( s, "", options ) end end end return r or "" end -- furnish() TemplatePar.assert = function ( analyze, append, options ) -- Perform parameter analysis on a single string -- Precondition: -- analyze -- string to be analyzed -- append -- string: append error message, prepending <br /> -- false or nil: throw error with message -- options -- table; optional details -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid -- Uses: -- format() local r = format( analyze, options ) if ( r ) then if ( type( append ) == "string" ) then if ( append ~= "" ) then r = string.format( "%s<br /> %s", append, r ) end else error( r, 0 ) end end return r end -- TemplatePar.assert() TemplatePar.check = function ( options ) -- Run parameter analysis on current template environment -- Precondition: -- options -- table or nil; optional details -- options.mandatory -- options.optional -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid -- Uses: -- form() return form( true, options, false ) end -- TemplatePar.check() TemplatePar.count = function () -- Return number of template parameters -- Postcondition: -- Return number, starting at 0 -- Uses: -- mw.getCurrentFrame() -- frame:getParent() local k, v local r = 0 local t = mw.getCurrentFrame():getParent() local o = t.args for k, v in pairs( o ) do r = r + 1 end -- for k, v return r end -- TemplatePar.count() TemplatePar.countNotEmpty = function () -- Return number of template parameters with more than whitespace -- Postcondition: -- Return number, starting at 0 -- Uses: -- mw.getCurrentFrame() -- frame:getParent() local k, v local r = 0 local t = mw.getCurrentFrame():getParent() local o = t.args for k, v in pairs( o ) do if not v:match( "^%s*$" ) then r = r + 1 end end -- for k, v return r end -- TemplatePar.countNotEmpty() TemplatePar.downcase = function ( options ) -- Return all template parameters with downcased name -- Precondition: -- options -- table or nil; optional messaging details -- Postcondition: -- Return table, may be empty; or string with error message. -- Uses: -- mw.getCurrentFrame() -- frame:getParent() -- flat() local t = mw.getCurrentFrame():getParent() return flat( t.args, options ) end -- TemplatePar.downcase() TemplatePar.valid = function ( access, options ) -- Check validity of one particular template parameter -- Precondition: -- access -- id of parameter in template transclusion -- string or number -- options -- table or nil; optional details -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid or no answer permitted -- Uses: -- mw.text.trim() -- TemplatePar.downcase() -- TemplatePar.framing() -- frame:getParent() -- formatted() -- failure() -- finalize() local r = type( access ) if r == "string" then r = mw.text.trim( access ) if #r == 0 then r = false end elseif r == "number" then r = access else r = false end if r then local params if type( options ) ~= "table" then options = { } end if options.low then params = TemplatePar.downcase( options ) else params = TemplatePar.framing():getParent() end r = formatted( params, access, options ) else r = failure( "noname", false, options ) end return finalize( r, options ) end -- TemplatePar.valid() TemplatePar.verify = function ( options ) -- Perform #invoke parameter analysis -- Precondition: -- options -- table or nil; optional details -- Postcondition: -- Return string with error message as configured; -- false if valid -- Uses: -- form() return form( false, options, false ) end -- TemplatePar.verify() TemplatePar.framing = function( frame ) -- Ensure availability of frame object -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment, or false -- Postcondition: -- Return frame object -- Uses: -- >< Local.frame if not Local.frame then if type( frame ) == "table" and type( frame.args ) == "table" and type( frame.getParent ) == "function" and type( frame:getParent() ) == "table" and type( frame:getParent().getParent ) == "function" and type( frame:getParent():getParent() ) == "nil" then Local.frame = frame else Local.frame = mw.getCurrentFrame() end end return Local.frame end -- TemplatePar.framing() Failsafe.failsafe = function ( atleast ) -- Retrieve versioning and check for compliance -- Precondition: -- atleast -- string, with required version -- or wikidata|item|~|@ or false -- Postcondition: -- Returns string -- with queried version/item, also if problem -- false -- if appropriate -- 2020-08-17 local since = atleast local last = ( since == "~" ) local linked = ( since == "@" ) local link = ( since == "item" ) local r if last or link or linked or since == "wikidata" then local item = Failsafe.item since = false if type( item ) == "number" and item > 0 then local suited = string.format( "Q%d", item ) if link then r = suited else local entity = mw.wikibase.getEntity( suited ) if type( entity ) == "table" then local seek = Failsafe.serialProperty or "P348" local vsn = entity:formatPropertyValues( seek ) if type( vsn ) == "table" and type( vsn.value ) == "string" and vsn.value ~= "" then if last and vsn.value == Failsafe.serial then r = false elseif linked then if mw.title.getCurrentTitle().prefixedText == mw.wikibase.getSitelink( suited ) then r = false else r = suited end else r = vsn.value end end end end end end if type( r ) == "nil" then if not since or since <= Failsafe.serial then r = Failsafe.serial else r = false end end return r end -- Failsafe.failsafe() -- Provide external access local p = {} function p.assert( frame ) -- Perform parameter analysis on some single string -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment -- Postcondition: -- Return string with error message or "" -- Uses: -- furnish() return furnish( frame, "assert" ) end -- p.assert() function p.check( frame ) -- Check validity of template parameters -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment -- Postcondition: -- Return string with error message or "" -- Uses: -- form() -- fill() local options = { optional = { "all", "opt", "cat", "errNS", "low", "format", "preview", "template" }, template = "&#35;invoke:TemplatePar|check|" } local r = form( false, options, frame ) if not r then options = { mandatory = fill( frame.args.all ), optional = fill( frame.args.opt ), cat = frame.args.cat, errNS = frame.args.errNS, low = frame.args.low, format = frame.args.format, preview = frame.args.preview, template = frame.args.template } r = form( true, options, frame ) end return r or "" end -- p.check() function p.count( frame ) -- Count number of template parameters -- Postcondition: -- Return string with digits including "0" -- Uses: -- TemplatePar.count() return tostring( TemplatePar.count() ) end -- p.count() function p.countNotEmpty( frame ) -- Count number of template parameters which are not empty -- Postcondition: -- Return string with digits including "0" -- Uses: -- TemplatePar.countNotEmpty() return tostring( TemplatePar.countNotEmpty() ) end -- p.countNotEmpty() function p.match( frame ) -- Combined analysis of parameters and their values -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment -- Postcondition: -- Return string with error message or "" -- Uses: -- TemplatePar.framing() -- mw.text.trim() -- mw.ustring.lower() -- failure() -- form() -- TemplatePar.downcase() -- figure() -- feasible() -- fault() -- finalize() local r = false local options = { cat = frame.args.cat, errNS = frame.args.errNS, low = frame.args.low, format = frame.args.format, preview = frame.args.preview, template = frame.args.template } local k, v, s local params = { } TemplatePar.framing( frame ) for k, v in pairs( frame.args ) do if type( k ) == "number" then s, v = v:match( "^ *([^=]+) *= *(%S.*%S*) *$" ) if s then s = mw.text.trim( s ) if s == "" then s = false end end if s then if options.low then s = mw.ustring.lower( s ) end if params[ s ] then s = params[ s ] s[ #s + 1 ] = v else params[ s ] = { v } end else r = failure( "invalidPar", tostring( k ), options ) break -- for k, v end end end -- for k, v if not r then s = { } for k, v in pairs( params ) do s[ #s + 1 ] = k end -- for k, v options.optional = s r = form( true, options, frame ) end if not r then local errMiss, errValues, lack, rule local targs = frame:getParent().args options.optional = nil if options.low then targs = TemplatePar.downcase() else targs = frame:getParent().args end errMiss = false errValues = false for k, v in pairs( params ) do options.say = k s = targs[ k ] if s then if s == "" then lack = true else lack = false end else s = "" lack = true end for r, rule in pairs( v ) do options = figure( rule, options ) r = feasible( s, options, true ) if r then if lack then if errMiss then s = "%s, &quot;%s&quot;" errMiss = string.format( s, errMiss, k ) else errMiss = string.format( "&quot;%s&quot;", k ) end elseif not errMiss then errValues = fault( errValues, r ) end break -- for r, rule end end -- for s, rule end -- for k, v r = ( errMiss or errValues ) if r then if errMiss then r = failure( "undefined", errMiss, options ) else r = failure( "invalid", errValues, options ) end r = finalize( r, options ) end end return r or "" end -- p.match() function p.valid( frame ) -- Check validity of one particular template parameter -- Precondition: -- frame -- object; #invoke environment -- Postcondition: -- Return string with error message or "" -- Uses: -- furnish() return furnish( frame, "valid" ) end -- p.valid() p.failsafe = function ( frame ) -- Versioning interface local s = type( frame ) local since if s == "table" then since = frame.args[ 1 ] elseif s == "string" then since = frame end if since then since = mw.text.trim( since ) if since == "" then since = false end end return Failsafe.failsafe( since ) or "" end -- p.failsafe function p.TemplatePar() -- Retrieve function access for modules -- Postcondition: -- Return table with functions return TemplatePar end -- p.TemplatePar() setmetatable( p, { __call = function ( func, ... ) setmetatable( p, nil ) return Failsafe end } ) return p n3evr41wio7p64lr7pta9y22xioexxd 14 94807 370900 2026-04-09T18:05:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل]] 370900 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل]] 08kt6hf7p1k6conutrs49ehici5jh6j 14 94808 370901 2026-04-09T18:06:09Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]] 370901 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل]] pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc 370907 370901 2026-04-09T20:36:10Z Ibne maryam 17680 370907 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل جا قسم]] 9gkrh9nnthmyagi3miosi2o8gug08rg 3 94809 370903 2026-04-09T19:47:17Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370903 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 19:47, 9 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 4dne2hryq3b0qly2sg4ak4eemjv3swm 2 94810 370904 2026-04-09T19:47:31Z 配合比全额更好（说说而已） 22031 نئون صفحو: سلام!مان آهيان 配合比全额更好（说说而已）. 370904 wikitext text/x-wiki سلام!مان آهيان 配合比全额更好（说说而已）. ed6097azkdkfwj8qp0tjtp65x5d8ssh 14 94811 370910 2026-04-09T20:41:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:اينٽي شپ ڪروز ميزائل]] 370910 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:اينٽي شپ ڪروز ميزائل]] g2z77c7ermosjgeabsms7d0asy1p8o0 14 94812 370911 2026-04-09T20:41:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]] 370911 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل]] pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc 370912 370911 2026-04-09T20:42:55Z Ibne maryam 17680 370912 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪروز ميزائل]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] 0p2bswecuovnz4o4anpvibscnfrxk5w 3 94813 370918 2026-04-10T10:57:04Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370918 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:57, 10 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 21cnko75xqrnw0komqmtt9dd8dxw1ro 3 94814 370919 2026-04-10T11:41:25Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370919 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 11:41, 10 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 4snbdh6uu1yc97qi6zin1f2upzcvrou 3 94815 370920 2026-04-10T11:50:24Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370920 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 11:50, 10 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) c0xgxrs3o2jk5sxmnwg2cc340ml0vnk