وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 14771 371949 371540 2026-04-17T22:43:59Z Intisar Ali 8681 371949 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي تنظيمون === وڪيذريعات سان لاڳاپيل تنظيمون اهي آزاد گروهه آهن جيڪي هن تحريڪ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا۔ انهن ۾ باب، موضوعاتي تنظيمون ۽ يوزر گروپ شامل آهن۔ اهي ڪانفرنسون، ايڊيٽ-ايٿون، تحقيق ۽ عوامي آگاهي جهڙيون سرگرميون ڪن ٿا۔ اهي تنظيمون قانوني طور فائونڊيشن کان الڳ آهن، پر ان سان گڏ ڪم ڪن ٿيون، ۽ انهن جي سڃاڻپ فائونڊيشن جي منظوري سان ٿيندي آهي۔ == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 94vvdomkeh3rtfi9oniypxgnbe2rb40 371950 371949 2026-04-17T22:46:12Z Intisar Ali 8681 371950 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر {{as of|2022|05|19|df=US|lc=y}} تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} t5lin863i0rah1g8kll2gtsp29ivwj8 371951 371950 2026-04-17T22:46:55Z Intisar Ali 8681 371951 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} r6poaxl9f44qu1d3px7nh3abnq6eaud 371952 371951 2026-04-17T22:49:48Z Intisar Ali 8681 371952 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} ah9m0dzkz71z3l12n9p9z0se0hoakox 371953 371952 2026-04-17T22:51:38Z Intisar Ali 8681 371953 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} eo4glnmuc1gervfd4xhwkhiu97b10e9 371954 371953 2026-04-17T22:53:55Z Intisar Ali 8681 371954 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 6qsx6ijsphxvy88o411e9ynqr58o6uk 371955 371954 2026-04-17T22:59:39Z Intisar Ali 8681 371955 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> {{As of|2020|January}}، اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[Amazon (company)|ايميزون]] ۽ [[Facebook|فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2023|post=,}} مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 8qpk2xhc08mbk7fawgsg0f2nhh2tt3v 371956 371955 2026-04-17T23:01:08Z Intisar Ali 8681 371956 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[Amazon (company)|ايميزون]] ۽ [[Facebook|فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2023|post=,}} مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 7h1zwa47qeuo6sm2f0yuwqbpczfjai7 371957 371956 2026-04-17T23:02:52Z Intisar Ali 8681 371957 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 46k3mate36gjw29ilg50z05ltuwtoq1 371958 371957 2026-04-17T23:06:36Z Intisar Ali 8681 371958 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} o18fyhh3ncrbkw0a2fdnzijc12mmbnp 371959 371958 2026-04-17T23:12:15Z Intisar Ali 8681 371959 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ (One Sansome Street)|ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (Board-only)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميهان (Bernadette Meehan)|برنيڊيٽ ميهان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز (Jimmy Wales)|جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر (Larry Sanger)|ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا (Nupedia)|نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس (Bomis)|بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا (San Francisco Bay Area)|سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيذريعات انٽرپرائز (Wikimedia Enterprise)|وڪيذريعات انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪشنري (Wiktionary)|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب (Wikibooks)|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪيسفر (Wikivoyage)|وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي (Wikiversity)|وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪيفنڪشنز (Wikifunctions)|وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا [[Special:Version#Installed extensions|انسٽال]] ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[Peter Baldwin (professor)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} eqfwq7u353zkzl25sbo5sis4dovdti8 371960 371959 2026-04-17T23:22:08Z Intisar Ali 8681 371960 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} i6k7ax4u80yxdm9q65076q5vsj1g7si 371961 371960 2026-04-17T23:26:33Z Intisar Ali 8681 371961 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران [بورڊ طرفان] مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} hu2h06w7guq5q38fj75s3p6sumouzb5 371962 371961 2026-04-17T23:27:16Z Intisar Ali 8681 371962 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} 1immof205st91533w9saone234trdwm 371963 371962 2026-04-17T23:30:55Z Intisar Ali 8681 371963 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == عملو == === تاريخ === [[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]] 2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}</ref> جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.<ref>{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}</ref> {{As of|2006|10|04|df=US}}، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:<ref>{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}</ref> ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}</ref> برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.</ref> جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.<ref>{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}</ref> ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،<ref>{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}</ref> فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.<ref>{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}</ref> [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]] ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}</ref> فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،<ref>{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org</ref> جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو. مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.<ref>{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}</ref> [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،<ref>{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}</ref> پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،<ref name="Folkenflik"/> کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref> ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Folkenflik">[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia "NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era"], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.</ref> === موجوده شعبياتي ڍانچو === [[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]] {{as of|2025|11|9|df=US|post=,}} فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}</ref> [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:<ref>[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]</ref> * '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو. * '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي. * '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو. * '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي. * '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي. * '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو. * '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي. == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} s3w2q9lsi1oa72afik2c7lx4o1wnqf3 371964 371963 2026-04-17T23:34:20Z Intisar Ali 8681 371964 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == عملو == === تاريخ === [[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]] 2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}</ref> جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.<ref>{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}</ref> تاريخ 10.04.2006 تي، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:<ref>{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}</ref> ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}</ref> برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.</ref> جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.<ref>{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}</ref> ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،<ref>{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}</ref> فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.<ref>{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}</ref> [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]] ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}</ref> فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،<ref>{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org</ref> جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو. مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.<ref>{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}</ref> [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،<ref>{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}</ref> پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،<ref name="Folkenflik"/> کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref> ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Folkenflik">[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia "NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era"], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.</ref> === موجوده شعبياتي ڍانچو === [[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]] {{as of|2025|11|9|df=US|post=,}} فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}</ref> [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:<ref>[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]</ref> * '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو. * '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي. * '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو. * '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي. * '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي. * '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو. * '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي. == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} r18gqxw41dbave9k39m9bo84yphuy0r 371965 371964 2026-04-17T23:35:41Z Intisar Ali 8681 /* موجوده شعبياتي ڍانچو */ 371965 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == عملو == === تاريخ === [[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]] 2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}</ref> جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.<ref>{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}</ref> تاريخ 10.04.2006 تي، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:<ref>{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}</ref> ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}</ref> برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.</ref> جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.<ref>{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}</ref> ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،<ref>{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}</ref> فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.<ref>{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}</ref> [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]] ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}</ref> فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،<ref>{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org</ref> جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو. مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.<ref>{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}</ref> [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،<ref>{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}</ref> پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،<ref name="Folkenflik"/> کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref> ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Folkenflik">[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia "NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era"], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.</ref> === موجوده شعبياتي ڍانچو === [[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]] تاريخ 09.11.2025 تي فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}</ref> [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:<ref>[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]</ref> * '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو. * '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي. * '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو. * '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي. * '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي. * '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو. * '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي. == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} kbuony9z024v61zj9ssvz88x5enoomc 371966 371965 2026-04-17T23:42:37Z Intisar Ali 8681 371966 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == عملو == === تاريخ === [[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]] 2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}</ref> جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.<ref>{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}</ref> تاريخ 10.04.2006 تي، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:<ref>{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}</ref> ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}</ref> برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.</ref> جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.<ref>{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}</ref> ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،<ref>{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}</ref> فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.<ref>{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}</ref> [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]] ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}</ref> فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،<ref>{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org</ref> جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو. مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.<ref>{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}</ref> [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،<ref>{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}</ref> پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،<ref name="Folkenflik"/> کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref> ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Folkenflik">[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia "NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era"], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.</ref> === موجوده شعبياتي ڍانچو === [[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]] تاريخ 09.11.2025 تي فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}</ref> [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:<ref>[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]</ref> * '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو. * '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي. * '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو. * '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي. * '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي. * '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو. * '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي. == تڪرار ۽ متنازع معاملا == {{See also|وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل مقدما}} [[File:Post-Sopa Blackout Party for Wikimedia Foundation staff-3.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ|سوپا]] کان پوءِ وارو اجتماع، 2012]] ڪيترن ئي تڪرارن جو نتيجو [[مقدمي بازي]] جي صورت ۾ نڪتو آهي<ref>{{cite web |url=https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |title=UK: High Court Warning To Applicants Seeking To Derogate From Open Justice |date=8 January 2010 |first1=Susan |last1=Barty |first2=Susie |last2=Carr |publisher=Mondaq |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812192915/https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |archive-date=August 12, 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Neuburger |first=Jeffrey D. |url=https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |title=Canadian Court Rules Linking to Libel Isn't (Necessarily) Libel |publisher=PBS |date=November 13, 2008 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305090629/https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |archive-date=March 5, 2012 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |title=PS-Inside.com |publisher=Pr-inside.com |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812190333/https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |archive-date=August 12, 2011}}</ref><ref>{{cite web |last=Timmer |first=John |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |title=Judge puts defamation lawsuit against Wikipedia to the sword |website=Ars Technica |date=August 13, 2008 |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309232519/https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |archive-date=March 9, 2015 |url-status=live}}</ref>، جڏهن ته ڪجهه ٻين جو اهڙو نتيجو نه نڪتو.<ref>{{cite web |last=Foresman |first=Chris |url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |title=ArsTechnica.com |publisher=ArsTechnica.com |date=April 23, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225014940/https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |archive-date=December 25, 2011 |url-status=live}}</ref> وڪيل ميٽ زيمرمن چيو هو ته، "مضبوط ذميواريءَ کان تحفظ کان سواءِ، وڪيپيڊيا لاءِ صارفن طرفان تيار ڪيل انسائيڪلوپيڊيائي مواد لاءِ پليٽفارم فراهم ڪرڻ جاري رکڻ ڏکيو ٿي پوي ها."<ref>{{cite press release |title=EFF and Sheppard Mullin Defend Wikipedia in Defamation Case |url=https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |publisher=[[اليڪٽرانڪ فرنٽيئر فائونڊيشن]] |access-date=March 11, 2014 |date=May 2, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407223854/https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |archive-date=April 7, 2010 |url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2011 ۾، فائونڊيشن [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي لابيسٽ اداري [[ڊائو لوهنز]] گورنمينٽ اسٽريٽجيز ايل ايل سي کي [[آمريڪي ڪانگريس|ڪانگريس]] تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ ڀرتي ڪيو.<ref>[https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 New Client Registration] ''House of Representatives Lobbying Disclosure'' December 12, 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121016202104/https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 |date=October 16, 2012 }}</ref> ڀرتي ٿيڻ وقت فائونڊيشن هڪ بل بابت پريشان هئي، جيڪو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |title=Wikipedia Explains, In Great Detail, How Even An Updated SOPA Hurts The Web & Wikipedia |work=[[ٽيڪڊرٽ]] |date=December 14, 2011 |access-date=January 15, 2012 |author=Masnick, Mike |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108081524/https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |archive-date=January 8, 2012 |url-status=live}}</ref> برادرين کي به اها ساڳي ڳڻتي هئي، ۽ انهن ٻين مشهور ويب سائيٽن سان گڏجي ان بل جي خلاف انٽرنيٽ تي سڀ کان نمايان [[سوپا ۽ پيپا خلاف احتجاج|احتجاجن]] مان ڪجهه منظم ڪيا. آڪٽوبر 2013 ۾، هڪ جرمن عدالت فيصلو ڏنو ته جڏهن وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيل مواد بابت ڪا مخصوص شڪايت ڪئي وڃي، تڏهن وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي ان مواد بابت ذميوار ٺهرائي سگهجي ٿو؛ ٻي صورت ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا تي شايع ٿيندڙ مواد جي جاچ نٿي ڪري ۽ نه ئي ان تي ڪو فرض عائد ٿئي ٿو.<ref>{{cite magazine |url=https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |title=Wikimedia is liable for contents of Wikipedia articles, German court rules |magazine=PCWorld |date=November 27, 2013 |access-date=December 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205234328/https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |archive-date=December 5, 2013 |url-status=live}}</ref> جون 2014 ۾، بِلڊڪونسٽ اپهووسرئٽ اِ سورييگيه [[وڪي ميڊيا سويڊن]] خلاف حقِ اشاعت جي ڀڃڪڙيءَ جو ڪيس داخل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |title=Angående stämningsansökan från BUS mot offentligkonst.se |work=Wikimedia Sverige |access-date=October 25, 2015 |date=June 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822083507/https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |archive-date=August 22, 2014 |url-status=live}}</ref> 20 جون 2014 تي، وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن سان لاڳاپيل هڪ هتڪِ عزت وارو مقدمو (لا ڊويزن سول ڪيس نمبر L-1400-14) نيو جرسي جي مرسر ڪائونٽي سپيريئر ڪورٽ ۾ داخل ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تلافياتي ۽ سزاوار هرجانا طلب ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |title=ACMS Public Access |author=Bob.Reaman |work=state.nj.us |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924061203/https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |archive-date=September 24, 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |title=Civil Case Information Statement: Blacklight Power Inc. Complaint |access-date=August 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031060310/https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |archive-date=October 31, 2014 |url-status=dead}}</ref> 10 مارچ 2015 تي ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون ۾، ويلز ۽ ٽريٽيڪوو اعلان ڪيو ته فائونڊيشن [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي|هڪ مقدمو]] [[نيشنل سيڪيورٽي ايجنسي]] ۽ ٻين پنجن سرڪاري ادارن ۽ عملدارن، جن ۾ [[آمريڪي انصاف کاتو|ڊي او جي]] به شامل هو، خلاف داخل ڪري رهي آهي، ۽ انهن جي [[عام نگراني]] واري عمل کي چئلينج ڪيو، جنهن بابت سندن موقف هو ته اهو فائونڊيشن جي پڙهندڙن، ايڊيٽرن ۽ عملي جي آئيني حقن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو. هن مقدمي ۾ اٺ اضافي مدعي به شامل هئا، جن ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ۽ [[هيومن رائيٽس واچ]] شامل هئا.<ref>{{cite news |last1=Wales |first1=Jimmy |last2=Tretikov |first2=Lila |author-link1=Jimmy Wales |author-link2=Lila Tretikov |title=Stop Spying on Wikipedia Users |url=https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |website=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=March 10, 2015 |location=San Francisco |date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311033930/https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |archive-date=March 11, 2015 |url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last1=Paulson |first1=Michelle |last2=Brigham |first2=Geoff |title=Wikimedia v. NSA: Wikimedia Foundation files suit against NSA to challenge upstream mass surveillance |url=https://diff.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |website=Wikimedia Diff |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310140413/https://blog.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |archive-date=March 10, 2015 |url-status=live |date=March 10, 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Rayman |first=Noah |title=Saving Wikipedia: Meet Lila Tretikov |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |date=April 14, 2015 |url=https://time.com/wikipedia/ |access-date=April 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418212234/https://time.com/wikipedia/ |archive-date=April 18, 2015 |url-status=live}}</ref> 23 آڪٽوبر 2015 تي، [[آمريڪا جي ضلعي عدالت براءِ ضلعي ميري لينڊ]] مقدمو ''[[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي]]'' [[عدالتي حيثيت (قانون)|عدالتي حيثيت]] جي بنياد تي خارج ڪري ڇڏيو. آمريڪي ضلعي جج [[ٽي. ايس. ايلس ٽيون]] فيصلو ڏنو ته مدعي اهو ممڪن نموني ثابت نه ڪري سگهيا ته هو [[اپ اسٽريم نگراني]] جي تابع هئا، ۽ سندن دليل "مفروضن"، "قياس آرائين" ۽ "رياضيائي ڪرتبن" سان ڀريل آهي.<ref>{{cite web |last1=Farivar |first1=Cyrus |date=October 23, 2015 |title=Judge tosses Wikimedia's anti-NSA lawsuit because Wikipedia isn't big enough. Not enough facts to "plausibly establish that the NSA is using upstream surveillance." |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |website=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120744/https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia v. NSA – D. MD. Opinion |url=https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=October 23, 2015 |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref> مدعين 17 فيبروري 2016 تي [[آمريڪا جي چوٿين سرڪٽ لاءِ اپيلن جي عدالت]] ۾ اپيل داخل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Appeal No. 15-2560. Brief for plaintiffs–appellants |url=https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=February 17, 2016 |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312225445/https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |archive-date=March 12, 2016 |url-status=live}}</ref> سيپٽمبر 2020 ۾، [[ڊبليو ايم ايف]] جي [[ورلڊ انٽيليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن]] (وائپو) ۾ مبصر بڻجڻ واري درخواست چين جي حڪومت جي اعتراضن کان پوءِ روڪي وئي<ref>{{cite web |date=September 23, 2020 |title=China blocks Wikimedia Foundation's application to become an observer at WIPO |url=https://www.keionline.org/33999 |access-date=September 23, 2020 |website=Knowledge Ecology International |language=en-US |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924083253/https://www.keionline.org/33999 |url-status=live}}</ref>، ڇاڪاڻ ته [[تائيوان]] ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل هڪ ساٿي تنظيم موجود هئي.<ref>{{cite web |last1=Hui |first1=Mary |title=Beijing blocked Wikimedia from a UN agency because of "Taiwan-related issues" |url=https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |website=qz.com |date=September 25, 2020 |publisher=Quartz |access-date=September 25, 2020 |archive-date=November 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119120833/https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2021 ۾، ساڳئي سبب سان [[ڊبليو ايم ايف]] جي ٻي درخواست به چين جي حڪومت طرفان روڪي وئي.<ref>{{cite web |last=Moody |first=Glyn |date=October 7, 2021 |title=If You Want To Know Why Section 230 Matters, Just Ask Wikimedia: Without It, There'd Be No Wikipedia |url=https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml |url-status=live |access-date=October 23, 2021 |website=[[ٽيڪڊرٽ]] |archive-date=October 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023213145/https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml}}</ref> مئي 2022 ۾، وڪي ميڊيا تحريڪ جي ڇهن ساٿي بابن کي وائپو جي اسٽيڊنگ ڪميٽي آن ڪاپي رائيٽ اينڊ ريليٽيڊ رائيٽس (ايس سي سي آر) ۾ منظوري ملڻ کان چين روڪي ڇڏيو، ۽ دعويٰ ڪئي ته اهي باب غلط ڄاڻ ڦهلائي رهيا هئا.<ref>{{cite web |date=May 9, 2022 |title=Six Wikimedia Chapters Rejected as Observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/05/09/six-wikimedia-chapters-rejected-as-observers-to-wipo/ |access-date=May 11, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2022 ۾، چين وڪي ميڊيا جي ستن بابن جي ان درخواست کي به روڪي ڇڏيو، جنهن ۾ انهن کي وائپو جا مستقل مبصر بڻجڻ جي منظوري گهري وئي هئي؛<ref>{{cite web |date=July 15, 2022 |title=Seven Wikimedia chapters rejected as permanent observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/07/15/seven-wikimedia-chapters-rejected-as-permanent-observers-to-wipo/ |access-date=July 22, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> چين جي موقف جي حمايت ڪيترن ٻين ملڪن، جن ۾ روس، پاڪستان، ايران، الجزائر، زمبابوي ۽ وينزويلا شامل هئا، پڻ ڪئي.<ref>WIPO: Webcast of July 15, 2022, proceedings, [https://webcast.wipo.int/home "Assemblies of the Member States of WIPO Sixty-Third Series of Meetings - A 63 Day 2 Afternoon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722065956/https://webcast.wipo.int/home |date=July 22, 2022 }}, 6. Admission of Observers</ref> === خرچ ڪرڻ ۽ فنڊ ريزنگ جون پاليسيون === 2014 ۾، جمي ويلز کي انهن الزامن کي منهن ڏيڻو پيو ته [[ڊبليو ايم ايف]] وٽ "تمام خراب لاڳت/فائدي جو تناسب" آهي ۽ اهو "ڪيترن سالن کان سافٽويئر ڊولپمينٽ تي لکين ڊالر خرچ ڪري چڪو آهي بغير ڪنهن اهڙي شيءِ جي، جيڪا واقعي ڪم ڪري". هن تسليم ڪيو ته هو پڻ "غيرمناسب سافٽويئر جي لاڳو ڪرڻ بابت نه ختم ٿيندڙ تڪرارن کان مايوس" رهيو آهي، جيڪو نه ته برادري سان مناسب صلاح مشوري سان تيار ڪيو ويو ۽ نه ئي تدريجي انداز ۾ لاڳو ڪيو ويو، جيئن سنگين رڪاوٽن واريون خاميون پڪڙجي سگهن.<ref>{{cite web |title=User talk:Jimbo Wales |date=2014-08-29 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:Jimbo_Wales&oldid=623290239 |website=Wikipedia |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2015 واري فنڊ ريزنگ مهم دوران، برادريءَ جي ميمبرن فنڊ ريزنگ بينرن بابت پنهنجون ڳڻتيون ظاهر ڪيون. سندن موقف هو ته اهي بينر تڪليف ڏيندڙ آهن ۽ ممڪن ڏات ڏيندڙن کي اهو تاثر ڏئي دوکو ڏئي سگهن ٿا ته وڪيپيڊيا کي فوري مالي مشڪلاتون درپيش آهن، جڏهن ته ائين نه هو. وڪي ميڊيا فائونڊيشن واعدو ڪيو ته اهڙن مسئلن کان بچڻ لاءِ ايندڙ فنڊ ريزنگ مهمن ۾ لفظن جي چونڊ بهتر ڪئي ويندي.<ref>{{cite news |first=Caitlin |last=Dewey |title=Wikipedia has a ton of money. So why is it begging you to donate yours? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 2, 2015 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710021353/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، فائونڊيشن تي اهڙين مهمن سبب تنقيد جاري رهي آهي، جيڪي بظاهر "پنهنجن پڙهندڙن ۾ ڏوهه جو احساس پيدا ڪرڻ" لاءِ ٺهيل هونديون آهن. 2021 ۾ اهڙين مهمن تي وڌيڪ تنقيد ان ڪري به ٿي، جو اهي اهڙن ملڪن ۾ به هلائيون ويون جيڪي [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] کان سخت متاثر ٿيا هئا، جهڙوڪ [[ارجنٽينا]] ۽ [[برازيل]]،<ref name="Kolbe-2021">{{Cite web |last=Kolbe |first=Andreas |date=2021-05-24 |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownemnt-fundraising/ |access-date=2023-05-18 |website=The Daily Dot |language=en-US}}</ref> ۽ اهو به چيو ويو ته انهن سبب [[ڀارت]] ۾ اهو ڊپ پيدا ٿيو ته متان وڪيپيڊيا "ختم ٿي رهي هجي".<ref>{{Cite web |title=Is Wikipedia dying? The online encyclopedia seeks donation from users |url=https://www.freepressjournal.in/technology/is-wikipedia-dying-the-online-encyclopedia-seeks-donation-from-users |access-date=2023-05-18 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref> اها صورتحال ان حقيقت جي باوجود هئي ته فائونڊيشن وٽ "تمام وڏا مالي ذخيرا" موجود هئا، ۽ 2021 ۾ هن صرف 5 سالن اندر 100&nbsp;ملين ڊالرن جو ائنڊومينٽ فنڊ گڏ ڪرڻ وارو پنهنجو 10 سالن جو هدف حاصل ڪري ورتو هو.<ref name="Kolbe-2021" /> فيبروري 2017 ۾، ''[[دي سائن پوسٽ]]''، جيڪا [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جي آن لائين اخبار آهي، ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون "Wikipedia has Cancer" جي عنوان سان<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2017-02-27/Op-ed&oldid=1026368793 |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/2017-02-27/Op-ed |date=June 1, 2021 |via=Wikipedia |access-date=February 18, 2022 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014903/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3AWikipedia_Signpost%2F2017-02-27%2FOp-ed&oldid=1026368793 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Guy |last=Macon |title=Wikipedia has cancer |url=https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |access-date=October 14, 2019 |archive-date=November 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120164416/https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |url-status=live}}</ref> وڪيپيڊين برادريءَ ۽ وسيع عوام ٻنهي ۾ بحث جو سبب بڻي. ليکڪ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي لڳاتار وڌندڙ سالياني خرچن تي تنقيد ڪئي، ۽ دليل ڏنو ته جيڪڏهن ڪو غيرمتوقع واقعو پيش اچي ته اهي خرچ منصوبي کي مالي خطري ۾ وجهي سگهن ٿا. ليکڪ تجويز ڏني ته خرچن تي حد مقرر ڪئي وڃي، ائنڊومينٽ وڌايو وڃي، ۽ ان جي بناوت اهڙي ريت نئين سر جوڙي وڃي جو خراب وقتن ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] ان جي اصل سرمائي ۾ هٿ نه وجهي سگهي.<ref>{{cite web |author-first2=Joon Ian |author-last2=Wong |author-first1=Joshua |author-last1=Wong |title=Reddit is going nuts over Wikipedia's spending, but it's doing far better than its competitors |url=https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |work=[[ڪوارٽز (اشاعت)|ڪوارٽز]] |date=May 8, 2017 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215712/https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> جون 2022 تائين، [[ڊبليو ايم ايف]] 239 ملين ڊالر خالص اثاثن جي رپورٽ ڏني. اميد ظاهر ڪئي وئي ته 2023 ۾ اها 174 ملين ڊالر آمدني گڏ ڪندي.<ref name="Orlowski-2023">{{Cite news |last=Orlowski |first=Andrew |date=2023-08-28 |title=Wikipedia should focus on content creation – not social justice campaigns |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/08/28/wikipedia-donations-contributors-social-justice-charities/ |access-date=2023-09-27 |issn=0307-1235}}</ref> فائونڊيشن جي عملي جي پگهارن تي خرچن جي باوجود، هڪ قابلِ ذڪر اضافي رقم بچندي آهي. انهن فنڊن جي انتظام لاءِ، [[ڊبليو ايم ايف]] هڪ ائنڊومينٽ ٺاهي ڇڏيو آهي، جيڪو سيڙپڪاري ۽ نقد رقم تي مشتمل آهي. ان جو انتظام خود [[ڊبليو ايم ايف]] نه، پر ٽائڊز فائونڊيشن ڪري ٿي.<ref name="Orlowski-2023" /> ان جو مقصد آهي ته ايندڙ مالي سال ۾ هن سرمائي کي وڌائي 130.4 ملين ڊالر تائين پهچايو وڃي. تنهن هوندي به، فنڊن جي انتظام بابت تڪرار موجود رهيو آهي. جيتوڻيڪ ٽائڊز فائونڊيشن واعدو ڪيو هو ته اها وڌيڪ شفاف ''[[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]'' تنظيم بڻجندي ته جيئن اها واضح ڪري سگهي ته هوءَ فنڊن جو انتظام ڪيئن ڪري ٿي، پر ست سال گذرڻ باوجود خرچن ۽ پگهارن بابت تفصيل اڃا تائين اڻپوري آهي. ان کان علاوه، [[ڊبليو ايم ايف]] جي پگهارن جا خرچ 2010/11 ۾ 7 ملين ڊالر مان وڌي 2021/22 ۾ 88 ملين ڊالر تائين پهچي ويا.<ref name="Orlowski-2023" /> === ناليج انجڻ منصوبو === {{Main|ناليج انجڻ (ڳولها انجڻ)}} ناليج انجڻ [[ڳولھا انجڻ]] جو هڪ منصوبو هو، جيڪو 2015 ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] طرفان انٽرنيٽ تي تصديق لائق ۽ ڀروسي جوڳي ڄاڻ ڳولڻ ۽ ڏيکارڻ لاءِ شروع ڪيو ويو.<ref name="Koebler-2016">{{cite news |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |last=Koebler |first=Jason |date=February 16, 2016 |work=[[وائيس]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215630/https://motherboard.vice.com/en_us/article/8q8gvg/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[ڪي اي]] جو مقصد اهو هو ته روايتي ڳولها انجڻن تي ڀاڙڻ کي گهٽايو وڃي. هن منصوبي کي [[جان ايس. ۽ جيمز ايل. نائيٽ فائونڊيشن|نائيٽ فائونڊيشن]] جي 250,000 ڊالرن جي گرانٽ وسيلي مالي سهائتا ڏني وئي.<ref>{{cite news |url=https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |title=Wikimedia Foundation Secures $250,000 Grant For Search Engine Development |last=McGee |first=Matt |date=February 15, 2016 |work=[[سرچ انجڻ لينڊ]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523004937/https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |archive-date=May 23, 2016 |url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن هن منصوبي کي هڪ اسڪينڊل طور ڏٺو، خاص ڪري ان ڪري جو اهو ڳجهي نموني تيار ڪيو ويو هو، ۽ منصوبي جي تجويز ڪجهه عملي لاءِ به حيرت جو سبب بڻي، جيڪا تنظيم ۽ ان جي منصوبن ۾ عام شفافيت واري ثقافت جي ابتڙ هئي. برادريءَ وٽ جيڪا ڪجهه ڄاڻ پهتي، ان مان ڪجهه ''[[دي سائن پوسٽ]]'' طرفان 2016 ۾ شايع ٿيل ليڪ ٿيل دستاويزن وسيلي سامهون آئي.<ref>{{cite web |first=Andreas |last=Kolbe |title=An in-depth look at the newly revealed documents |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=February 10, 2016 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901083007/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |archive-date=September 1, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Koebler-2016"/> هن تڪرار کان پوءِ، ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر [[ليلا ٽريٽيڪوو]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{cite web |first=Ashley |last=Allen |title=Wikimedia Director Resigns Following Internal Row Over Search Engine Plans |url=https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |work=eteknix |access-date=July 9, 2018 |date=February 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710010458/https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |title=Head of Wikimedia resigns over search engine plans |last=Hern |first=Alex |date=February 26, 2016 |work=[[دي گارڊين]] |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328201350/https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |archive-date=March 28, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |title=Online-Enzyklopädie: Chefin der Wikipedia-Stiftung tritt zurück |date=February 26, 2016 |work=[[اشپيگل آن لائين]] |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305100002/https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |archive-date=March 5, 2016 |url-status=live}}</ref> === سيڪيورٽي وارو واقعو === 5 مارچ 2025 تي، هڪ نقصانڪار جاوا اسڪرپٽ ورم سبب ڪجهه انتظامي کاتن مان ميٽا-وڪي جا صفحا لڳ ڀڳ 23 منٽن تائين بگاڙيا ۽ ڊاهي ڇڏيا ويا. هن واقعي جي نتيجي ۾ وڪيون رڳو-پڙهڻ واري بندش هيٺ آنديون ويون.<ref>{{cite web |last1=Abrams |first1=Lawrence |title=Wikipedia hit by self-propagating JavaScript worm that vandalized pages |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/wikipedia-hit-by-self-propagating-javascript-worm-that-vandalized-pages |website=BleepingComputer |access-date=13 March 2026 |language=en-us}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} bc0d34s5shtxzgt48cj28ca4cle8uz1 371967 371966 2026-04-17T23:45:22Z Intisar Ali 8681 371967 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.) | logo = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]] | logo_alt = | type = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]] | tax_id = {{EIN|20-0049703}} | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا | founder = [[جمي ويلز]] | location = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]<br />[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا | key_people = | area_served = سڄي دنيا<br />(ڪجهه علائقن ۾ پابندي) | focus = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا | products = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}} | endowment = > $100 ملين (2021) | num_volunteers = 277,000 (2024) | num_employees = 650 (2025)<ref>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> | membership = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]] | leader_title = سي اي او | leader_name = [[برنيڊيٽ ميھان]] | Non-profit_slogan = | homepage = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}} | footnotes = <ref name="Wales-2003"/><ref>{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021"/><ref>{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}</ref> | abbreviation = WMF | module = {{infobox network service provider|child=yes}} }} {{مبسس4}} '''وڪيميڊيا فائونڊيشن''' يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو. هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. == تاريخ == {{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،<ref>{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}</ref> تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔<ref>{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔ وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔<ref name="Wales-2003">{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}</ref> آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔<ref>{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔<ref>Charity Navigator [https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}</ref> 2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔<ref>{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}</ref> منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}</ref> 25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔<ref name="Cohen-2021" /> == منصوبا ۽ شروعاتون == === مواد وارا منصوبا === [[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]] هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا: * [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا * [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف * [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو * [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو * [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي * [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري * [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو * [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست * [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار * [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق * [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد * [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا: * [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي * [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري * [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي * [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز === وڪي ميڊيا انٽرپرائز === [[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]] '''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]<ref name="Jon Gertner-2023">{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}</ref> ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي. هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،<ref name="Cohen-2021">{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}</ref> ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.<ref name="Roth-2022a" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}</ref> [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.<ref name="Roth-2022a"/> سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Jon Gertner-2023" /> === ساٿي ادارا<span class="anchor" id="Movement affiliates"></span> === {{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}} وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].<ref>{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Various-2">{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي. وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.<ref name="Various" /><ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="Various-2" /><ref>{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> === وڪي مينيا === {{Main|وڪي مينيا}} وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}</ref> [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}</ref> [[حيفا]]،<ref>{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead}}</ref> [[هانگ ڪانگ]]،<ref>{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}</ref> [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،<ref>{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}</ref> [[ميڪسيڪو سٽي]]،<ref>{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}</ref> [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،<ref>{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015</ref> [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].<ref>{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}</ref> 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}</ref> 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي. == ٽيڪنالاجي == وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.<ref>{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}</ref> === هارڊويئر === {{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}} [[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]] [[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]] وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}</ref> 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}</ref> 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}</ref> ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> 2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،<ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}</ref> هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)<ref>{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}</ref> ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}</ref> 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.<ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> === سافٽويئر === وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}</ref> هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي. اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو. ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}</ref> ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]<ref>[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia & FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009</ref> ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.</ref> == ڪارپوريٽ سڃاڻپ == وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}</ref> نالو وڪيميڊيا "Wikimedia"، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،<ref>{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}</ref> يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.<ref name="Devouard">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}</ref> [[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}</ref> ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}</ref> ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post." |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}</ref> == ماليات == [[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023<br>سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)<br>ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)<br>ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)<ref name="Wikimedia Foundation-2019" />]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.<ref name="Wikimedia Foundation-3"/><ref name="Wikimedia Foundation-2">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.<ref>{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}</ref> 501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.<ref>See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code</ref><ref>See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes</ref> اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.<ref name="Wikimedia Foundation-2" /> 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}</ref> ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 |url-status=live}}</ref> فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]</ref> [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.<ref>{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}</ref> 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.<ref>{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}</ref> 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون<ref>{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}</ref><ref name="Roth-2022">{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}</ref> ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref name="Roth-2022" /><ref>{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}</ref> فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}</ref> جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}</ref> ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}</ref> 2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن "ناليج ايڪوٽي فنڊ" قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.<ref>[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.</ref><ref>{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}</ref> === وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ === جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}</ref> وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}</ref> [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> 2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.<ref>{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}</ref> 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،<ref>{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}</ref> بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،<ref name="Wikimedia Endowment-2023">{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}</ref> نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}</ref>. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.<ref name="Wikimedia Endowment-2023"/> فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}</ref> اهي رقمون فائونڊيشن جي "انعامن ۽ گرانٽن" جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}</ref> ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}</ref> سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.<ref name="Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&diff=22056029&oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.</ref> جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.<ref name="Folkenflik"/> === مالي واڌ ويجهه === فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ "سرگرمين جي بيانن" اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! class="unsortable"|ذريعو ! آمدني ! خرچ ! اثاثن ۾ واڌ ! سال جي آخر ۾<br/>خالص اثاثا |- align=right | '''2023/2024''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $185,383,511 | style="background:#FEEEEE;" | $178,471,109 | $16,584,053 | $271,555,390 |- align=right | '''2022/2023''' | <span class="plainlinks">[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $180,174,103 | style="background:#FEEEEE;" | $169,095,381 | $15,619,804 | $254,971,336 |- align=right | '''2021/2022''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $154,686,521 | style="background:#FEEEEE;" | $145,970,915 | $8,173,996 | $239,351,532 |- align=right | '''2020/2021''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $162,886,686 | style="background:#FEEEEE;" | $111,839,819 | $50,861,811 | $231,177,536 |- align=right | '''2019/2020''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $129,234,327 | style="background:#FEEEEE;" | $112,489,397 | $14,674,300 | $180,315,725 |- align=right | '''2018/2019''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $120,067,266 | style="background:#FEEEEE;" | $91,414,010 | $30,691,855 | $165,641,425 |- align=right | '''2017/2018''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $104,505,783 | style="background:#FEEEEE;" | $81,442,265 | $21,619,373 | $134,949,570 |- align=right | '''2016/2017''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $91,242,418 | style="background:#FEEEEE;" | $69,136,758 | $21,547,402 | $113,330,197 |- align=right | '''2015/2016''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $81,862,724 | style="background:#FEEEEE;" | $65,947,465 | $13,962,497 | $91,782,795 |- align=right | '''2014/2015''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $75,797,223 | style="background:#FEEEEE;" | $52,596,782 | $24,345,277 | $77,820,298 |- align=right | '''2013/2014''' | <!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --><span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $52,465,287 | style="background:#FEEEEE;" | $45,900,745 | $8,285,897 | $53,475,021 |- align=right | '''2012/2013''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $48,635,408 | style="background:#FEEEEE;" | $35,704,796 | $10,260,066 | $45,189,124 |- align=right | '''2011/2012''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $38,479,665 | style="background:#FEEEEE;" | $29,260,652 | $10,736,914 | $34,929,058 |- align=right | '''2010/2011''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $24,785,092 | style="background:#FEEEEE;" | $17,889,794 | $9,649,413 | $24,192,144 |- align=right | '''2009/2010''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $17,979,312 | style="background:#FEEEEE;" | $10,266,793 | $6,310,964 | $14,542,731 |- align=right | '''2008/2009''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $8,658,006 | style="background:#FEEEEE;" | $5,617,236 | $3,053,599 | $8,231,767 |- align=right | '''2007/2008''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $5,032,981 | style="background:#FEEEEE;" | $3,540,724 | $3,519,886 | $5,178,168 |- align=right | '''2006/2007''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $2,734,909 | style="background:#FEEEEE;" | $2,077,843 | $654,066 | $1,658,282 |- align=right | '''2005/2006''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $1,508,039 | style="background:#FEEEEE;" | $791,907 | $736,132 | $1,004,216 |- align=right | '''2004/2005''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $379,088 | style="background:#FEEEEE;" | $177,670 | $211,418 | $268,084 |- align=right | '''2003/2004''' | <span class="plainlinks">[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]</span> | style="background:#EEFEEE;" | $80,129 | style="background:#FEEEEE;" | $23,463 | $56,666 | $56,666 |} === خرچ (2004–2020) === وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019">{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}</ref> {{Gallery | title = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020 | align = | footer = | style = | state = | mode = packed | height = 300 | width = | captionstyle = | File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ | alt1 = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا. | File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg | وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور | alt2 = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي }} === گرانٽون === [[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]] وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي. 2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،<ref name="Wikipedia:Meta-2015">{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،<ref>{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،<ref>{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.<ref name="Wikipedia:Meta-2015" /> مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.<ref>{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008}}</ref> 2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}</ref> ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}</ref> 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا<ref>{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}</ref> ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.<ref>{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for "accuracy" project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}</ref> مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.<ref name="Wikimedia Foundation-2017">{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}</ref> آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}</ref> نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.<ref name="Meta.wikimedia.org">{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}</ref> 2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]<ref name="Meta.wikimedia.org" /> ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}</ref> مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.<ref>{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref> اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> 2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن "[[ناليج انجن]]" نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.<ref>[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine": It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}</ref> 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،<ref name="Wikimedia Foundation-2017"/> ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.<ref>{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}</ref> هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ): {| class="wikitable" ! ڪل<br />($000s) ! ڏات ڏيندڙ ! سال |- | style="text-align:right;"| 9,000 | سلون فائونڊيشن | {{Cslist | 2008–2013 | 2017–2019 }} |- | style="text-align:right;"| 5,952 | اسٽينٽن فائونڊيشن | 2009–2012 |- | style="text-align:right;"| 5,000 | (گمنام) | 2014–2018 |- | style="text-align:right;"| 3,100 | گوگل | 2010، 2019 |- | style="text-align:right;"| 2,000 | اوميڊييار نيٽورڪ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 1,527 | رائوسنگ، بالڊون<br />آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي | {{Cslist | 2008 | 2012–2015 }} |- | style="text-align:right;"| 1,300 | هيوِلٽ | 2009–2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي | 2010 |- | style="text-align:right;"| 500 | مونارڪ فنڊ | 2014–2015 |} == بورڊ آف ٽرسٽيز == فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو: * ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛ * چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}</ref><ref name="Wikimedia Foundation-2019a"/> وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:<ref>{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}</ref> * اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛ * ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽ * هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي. 2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}</ref> کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}</ref> هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}</ref> هائلمن پوءِ چيو ته "گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو."<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}</ref> هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،<ref>{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}</ref> ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop "url-status" since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}</ref> هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}</ref> جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ "[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]" معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.<ref>{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote "no confidence" in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}</ref> جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛<ref>{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}</ref> بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}</ref> بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،<ref>[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017</ref> ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.<ref name="Wikimedia Foundation-2019a">{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}</ref> ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.<ref>{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> مارچ 2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).<ref>{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}</ref> == عملو == === تاريخ === [[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]] 2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}</ref> جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.<ref>{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}</ref> تاريخ 10.04.2006 تي، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:<ref>{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}</ref> ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}</ref> برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.</ref> جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.<ref>{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}</ref> ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،<ref>{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}</ref> فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.<ref>{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}</ref> [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]] ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}</ref> فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،<ref>{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org</ref> جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو. مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.<ref>{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}</ref> [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،<ref>{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}</ref> پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،<ref name="Folkenflik"/> کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref> ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي<ref>{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Folkenflik">[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia "NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era"], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.</ref> === موجوده شعبياتي ڍانچو === [[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]] تاريخ 09.11.2025 تي فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}</ref> [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}</ref> وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:<ref>[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]</ref> * '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو. * '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي. * '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو. * '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي. * '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي. * '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو. * '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي. == تڪرار ۽ متنازع معاملا == {{See also|وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل مقدما}} [[File:Post-Sopa Blackout Party for Wikimedia Foundation staff-3.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ|سوپا]] کان پوءِ وارو اجتماع، 2012]] ڪيترن ئي تڪرارن جو نتيجو [[مقدمي بازي]] جي صورت ۾ نڪتو آهي<ref>{{cite web |url=https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |title=UK: High Court Warning To Applicants Seeking To Derogate From Open Justice |date=8 January 2010 |first1=Susan |last1=Barty |first2=Susie |last2=Carr |publisher=Mondaq |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812192915/https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |archive-date=August 12, 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Neuburger |first=Jeffrey D. |url=https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |title=Canadian Court Rules Linking to Libel Isn't (Necessarily) Libel |publisher=PBS |date=November 13, 2008 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305090629/https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |archive-date=March 5, 2012 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |title=PS-Inside.com |publisher=Pr-inside.com |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812190333/https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |archive-date=August 12, 2011}}</ref><ref>{{cite web |last=Timmer |first=John |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |title=Judge puts defamation lawsuit against Wikipedia to the sword |website=Ars Technica |date=August 13, 2008 |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309232519/https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |archive-date=March 9, 2015 |url-status=live}}</ref>، جڏهن ته ڪجهه ٻين جو اهڙو نتيجو نه نڪتو.<ref>{{cite web |last=Foresman |first=Chris |url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |title=ArsTechnica.com |publisher=ArsTechnica.com |date=April 23, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225014940/https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |archive-date=December 25, 2011 |url-status=live}}</ref> وڪيل ميٽ زيمرمن چيو هو ته، "مضبوط ذميواريءَ کان تحفظ کان سواءِ، وڪيپيڊيا لاءِ صارفن طرفان تيار ڪيل انسائيڪلوپيڊيائي مواد لاءِ پليٽفارم فراهم ڪرڻ جاري رکڻ ڏکيو ٿي پوي ها."<ref>{{cite press release |title=EFF and Sheppard Mullin Defend Wikipedia in Defamation Case |url=https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |publisher=[[اليڪٽرانڪ فرنٽيئر فائونڊيشن]] |access-date=March 11, 2014 |date=May 2, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407223854/https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |archive-date=April 7, 2010 |url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2011 ۾، فائونڊيشن [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي لابيسٽ اداري [[ڊائو لوهنز]] گورنمينٽ اسٽريٽجيز ايل ايل سي کي [[آمريڪي ڪانگريس|ڪانگريس]] تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ ڀرتي ڪيو.<ref>[https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 New Client Registration] ''House of Representatives Lobbying Disclosure'' December 12, 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121016202104/https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 |date=October 16, 2012 }}</ref> ڀرتي ٿيڻ وقت فائونڊيشن هڪ بل بابت پريشان هئي، جيڪو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |title=Wikipedia Explains, In Great Detail, How Even An Updated SOPA Hurts The Web & Wikipedia |work=[[ٽيڪڊرٽ]] |date=December 14, 2011 |access-date=January 15, 2012 |author=Masnick, Mike |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108081524/https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |archive-date=January 8, 2012 |url-status=live}}</ref> برادرين کي به اها ساڳي ڳڻتي هئي، ۽ انهن ٻين مشهور ويب سائيٽن سان گڏجي ان بل جي خلاف انٽرنيٽ تي سڀ کان نمايان [[سوپا ۽ پيپا خلاف احتجاج|احتجاجن]] مان ڪجهه منظم ڪيا. آڪٽوبر 2013 ۾، هڪ جرمن عدالت فيصلو ڏنو ته جڏهن وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيل مواد بابت ڪا مخصوص شڪايت ڪئي وڃي، تڏهن وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي ان مواد بابت ذميوار ٺهرائي سگهجي ٿو؛ ٻي صورت ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا تي شايع ٿيندڙ مواد جي جاچ نٿي ڪري ۽ نه ئي ان تي ڪو فرض عائد ٿئي ٿو.<ref>{{cite magazine |url=https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |title=Wikimedia is liable for contents of Wikipedia articles, German court rules |magazine=PCWorld |date=November 27, 2013 |access-date=December 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205234328/https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |archive-date=December 5, 2013 |url-status=live}}</ref> جون 2014 ۾، بِلڊڪونسٽ اپهووسرئٽ اِ سورييگيه [[وڪي ميڊيا سويڊن]] خلاف حقِ اشاعت جي ڀڃڪڙيءَ جو ڪيس داخل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |title=Angående stämningsansökan från BUS mot offentligkonst.se |work=Wikimedia Sverige |access-date=October 25, 2015 |date=June 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822083507/https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |archive-date=August 22, 2014 |url-status=live}}</ref> 20 جون 2014 تي، وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن سان لاڳاپيل هڪ هتڪِ عزت وارو مقدمو (لا ڊويزن سول ڪيس نمبر L-1400-14) نيو جرسي جي مرسر ڪائونٽي سپيريئر ڪورٽ ۾ داخل ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تلافياتي ۽ سزاوار هرجانا طلب ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |title=ACMS Public Access |author=Bob.Reaman |work=state.nj.us |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924061203/https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |archive-date=September 24, 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |title=Civil Case Information Statement: Blacklight Power Inc. Complaint |access-date=August 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031060310/https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |archive-date=October 31, 2014 |url-status=dead}}</ref> 10 مارچ 2015 تي ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون ۾، ويلز ۽ ٽريٽيڪوو اعلان ڪيو ته فائونڊيشن [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي|هڪ مقدمو]] [[نيشنل سيڪيورٽي ايجنسي]] ۽ ٻين پنجن سرڪاري ادارن ۽ عملدارن، جن ۾ [[آمريڪي انصاف کاتو|ڊي او جي]] به شامل هو، خلاف داخل ڪري رهي آهي، ۽ انهن جي [[عام نگراني]] واري عمل کي چئلينج ڪيو، جنهن بابت سندن موقف هو ته اهو فائونڊيشن جي پڙهندڙن، ايڊيٽرن ۽ عملي جي آئيني حقن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو. هن مقدمي ۾ اٺ اضافي مدعي به شامل هئا، جن ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ۽ [[هيومن رائيٽس واچ]] شامل هئا.<ref>{{cite news |last1=Wales |first1=Jimmy |last2=Tretikov |first2=Lila |author-link1=Jimmy Wales |author-link2=Lila Tretikov |title=Stop Spying on Wikipedia Users |url=https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |website=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=March 10, 2015 |location=San Francisco |date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311033930/https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |archive-date=March 11, 2015 |url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last1=Paulson |first1=Michelle |last2=Brigham |first2=Geoff |title=Wikimedia v. NSA: Wikimedia Foundation files suit against NSA to challenge upstream mass surveillance |url=https://diff.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |website=Wikimedia Diff |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310140413/https://blog.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |archive-date=March 10, 2015 |url-status=live |date=March 10, 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Rayman |first=Noah |title=Saving Wikipedia: Meet Lila Tretikov |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |date=April 14, 2015 |url=https://time.com/wikipedia/ |access-date=April 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418212234/https://time.com/wikipedia/ |archive-date=April 18, 2015 |url-status=live}}</ref> 23 آڪٽوبر 2015 تي، [[آمريڪا جي ضلعي عدالت براءِ ضلعي ميري لينڊ]] مقدمو ''[[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي]]'' [[عدالتي حيثيت (قانون)|عدالتي حيثيت]] جي بنياد تي خارج ڪري ڇڏيو. آمريڪي ضلعي جج [[ٽي. ايس. ايلس ٽيون]] فيصلو ڏنو ته مدعي اهو ممڪن نموني ثابت نه ڪري سگهيا ته هو [[اپ اسٽريم نگراني]] جي تابع هئا، ۽ سندن دليل "مفروضن"، "قياس آرائين" ۽ "رياضيائي ڪرتبن" سان ڀريل آهي.<ref>{{cite web |last1=Farivar |first1=Cyrus |date=October 23, 2015 |title=Judge tosses Wikimedia's anti-NSA lawsuit because Wikipedia isn't big enough. Not enough facts to "plausibly establish that the NSA is using upstream surveillance." |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |website=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120744/https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikimedia v. NSA – D. MD. Opinion |url=https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=October 23, 2015 |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}</ref> مدعين 17 فيبروري 2016 تي [[آمريڪا جي چوٿين سرڪٽ لاءِ اپيلن جي عدالت]] ۾ اپيل داخل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Appeal No. 15-2560. Brief for plaintiffs–appellants |url=https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=February 17, 2016 |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312225445/https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |archive-date=March 12, 2016 |url-status=live}}</ref> سيپٽمبر 2020 ۾، [[ڊبليو ايم ايف]] جي [[ورلڊ انٽيليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن]] (وائپو) ۾ مبصر بڻجڻ واري درخواست چين جي حڪومت جي اعتراضن کان پوءِ روڪي وئي<ref>{{cite web |date=September 23, 2020 |title=China blocks Wikimedia Foundation's application to become an observer at WIPO |url=https://www.keionline.org/33999 |access-date=September 23, 2020 |website=Knowledge Ecology International |language=en-US |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924083253/https://www.keionline.org/33999 |url-status=live}}</ref>، ڇاڪاڻ ته [[تائيوان]] ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل هڪ ساٿي تنظيم موجود هئي.<ref>{{cite web |last1=Hui |first1=Mary |title=Beijing blocked Wikimedia from a UN agency because of "Taiwan-related issues" |url=https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |website=qz.com |date=September 25, 2020 |publisher=Quartz |access-date=September 25, 2020 |archive-date=November 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119120833/https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2021 ۾، ساڳئي سبب سان [[ڊبليو ايم ايف]] جي ٻي درخواست به چين جي حڪومت طرفان روڪي وئي.<ref>{{cite web |last=Moody |first=Glyn |date=October 7, 2021 |title=If You Want To Know Why Section 230 Matters, Just Ask Wikimedia: Without It, There'd Be No Wikipedia |url=https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml |url-status=live |access-date=October 23, 2021 |website=[[ٽيڪڊرٽ]] |archive-date=October 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023213145/https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml}}</ref> مئي 2022 ۾، وڪي ميڊيا تحريڪ جي ڇهن ساٿي بابن کي وائپو جي اسٽيڊنگ ڪميٽي آن ڪاپي رائيٽ اينڊ ريليٽيڊ رائيٽس (ايس سي سي آر) ۾ منظوري ملڻ کان چين روڪي ڇڏيو، ۽ دعويٰ ڪئي ته اهي باب غلط ڄاڻ ڦهلائي رهيا هئا.<ref>{{cite web |date=May 9, 2022 |title=Six Wikimedia Chapters Rejected as Observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/05/09/six-wikimedia-chapters-rejected-as-observers-to-wipo/ |access-date=May 11, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2022 ۾، چين وڪي ميڊيا جي ستن بابن جي ان درخواست کي به روڪي ڇڏيو، جنهن ۾ انهن کي وائپو جا مستقل مبصر بڻجڻ جي منظوري گهري وئي هئي؛<ref>{{cite web |date=July 15, 2022 |title=Seven Wikimedia chapters rejected as permanent observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/07/15/seven-wikimedia-chapters-rejected-as-permanent-observers-to-wipo/ |access-date=July 22, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}</ref> چين جي موقف جي حمايت ڪيترن ٻين ملڪن، جن ۾ روس، پاڪستان، ايران، الجزائر، زمبابوي ۽ وينزويلا شامل هئا، پڻ ڪئي.<ref>WIPO: Webcast of July 15, 2022, proceedings, [https://webcast.wipo.int/home "Assemblies of the Member States of WIPO Sixty-Third Series of Meetings - A 63 Day 2 Afternoon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722065956/https://webcast.wipo.int/home |date=July 22, 2022 }}, 6. Admission of Observers</ref> === خرچ ڪرڻ ۽ فنڊ ريزنگ جون پاليسيون === 2014 ۾، جمي ويلز کي انهن الزامن کي منهن ڏيڻو پيو ته [[ڊبليو ايم ايف]] وٽ "تمام خراب لاڳت/فائدي جو تناسب" آهي ۽ اهو "ڪيترن سالن کان سافٽويئر ڊولپمينٽ تي لکين ڊالر خرچ ڪري چڪو آهي بغير ڪنهن اهڙي شيءِ جي، جيڪا واقعي ڪم ڪري". هن تسليم ڪيو ته هو پڻ "غيرمناسب سافٽويئر جي لاڳو ڪرڻ بابت نه ختم ٿيندڙ تڪرارن کان مايوس" رهيو آهي، جيڪو نه ته برادري سان مناسب صلاح مشوري سان تيار ڪيو ويو ۽ نه ئي تدريجي انداز ۾ لاڳو ڪيو ويو، جيئن سنگين رڪاوٽن واريون خاميون پڪڙجي سگهن.<ref>{{cite web |title=User talk:Jimbo Wales |date=2014-08-29 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:Jimbo_Wales&oldid=623290239 |website=Wikipedia |language=en |access-date=2022-12-03}}</ref> 2015 واري فنڊ ريزنگ مهم دوران، برادريءَ جي ميمبرن فنڊ ريزنگ بينرن بابت پنهنجون ڳڻتيون ظاهر ڪيون. سندن موقف هو ته اهي بينر تڪليف ڏيندڙ آهن ۽ ممڪن ڏات ڏيندڙن کي اهو تاثر ڏئي دوکو ڏئي سگهن ٿا ته وڪيپيڊيا کي فوري مالي مشڪلاتون درپيش آهن، جڏهن ته ائين نه هو. وڪي ميڊيا فائونڊيشن واعدو ڪيو ته اهڙن مسئلن کان بچڻ لاءِ ايندڙ فنڊ ريزنگ مهمن ۾ لفظن جي چونڊ بهتر ڪئي ويندي.<ref>{{cite news |first=Caitlin |last=Dewey |title=Wikipedia has a ton of money. So why is it begging you to donate yours? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 2, 2015 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710021353/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، فائونڊيشن تي اهڙين مهمن سبب تنقيد جاري رهي آهي، جيڪي بظاهر "پنهنجن پڙهندڙن ۾ ڏوهه جو احساس پيدا ڪرڻ" لاءِ ٺهيل هونديون آهن. 2021 ۾ اهڙين مهمن تي وڌيڪ تنقيد ان ڪري به ٿي، جو اهي اهڙن ملڪن ۾ به هلائيون ويون جيڪي [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] کان سخت متاثر ٿيا هئا، جهڙوڪ [[ارجنٽينا]] ۽ [[برازيل]]،<ref name="Kolbe-2021">{{Cite web |last=Kolbe |first=Andreas |date=2021-05-24 |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownemnt-fundraising/ |access-date=2023-05-18 |website=The Daily Dot |language=en-US}}</ref> ۽ اهو به چيو ويو ته انهن سبب [[ڀارت]] ۾ اهو ڊپ پيدا ٿيو ته متان وڪيپيڊيا "ختم ٿي رهي هجي".<ref>{{Cite web |title=Is Wikipedia dying? The online encyclopedia seeks donation from users |url=https://www.freepressjournal.in/technology/is-wikipedia-dying-the-online-encyclopedia-seeks-donation-from-users |access-date=2023-05-18 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref> اها صورتحال ان حقيقت جي باوجود هئي ته فائونڊيشن وٽ "تمام وڏا مالي ذخيرا" موجود هئا، ۽ 2021 ۾ هن صرف 5 سالن اندر 100&nbsp;ملين ڊالرن جو ائنڊومينٽ فنڊ گڏ ڪرڻ وارو پنهنجو 10 سالن جو هدف حاصل ڪري ورتو هو.<ref name="Kolbe-2021" /> فيبروري 2017 ۾، ''[[دي سائن پوسٽ]]''، جيڪا [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جي آن لائين اخبار آهي، ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون "Wikipedia has Cancer" جي عنوان سان<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2017-02-27/Op-ed&oldid=1026368793 |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/2017-02-27/Op-ed |date=June 1, 2021 |via=Wikipedia |access-date=February 18, 2022 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014903/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3AWikipedia_Signpost%2F2017-02-27%2FOp-ed&oldid=1026368793 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Guy |last=Macon |title=Wikipedia has cancer |url=https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |access-date=October 14, 2019 |archive-date=November 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120164416/https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |url-status=live}}</ref> وڪيپيڊين برادريءَ ۽ وسيع عوام ٻنهي ۾ بحث جو سبب بڻي. ليکڪ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي لڳاتار وڌندڙ سالياني خرچن تي تنقيد ڪئي، ۽ دليل ڏنو ته جيڪڏهن ڪو غيرمتوقع واقعو پيش اچي ته اهي خرچ منصوبي کي مالي خطري ۾ وجهي سگهن ٿا. ليکڪ تجويز ڏني ته خرچن تي حد مقرر ڪئي وڃي، ائنڊومينٽ وڌايو وڃي، ۽ ان جي بناوت اهڙي ريت نئين سر جوڙي وڃي جو خراب وقتن ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] ان جي اصل سرمائي ۾ هٿ نه وجهي سگهي.<ref>{{cite web |author-first2=Joon Ian |author-last2=Wong |author-first1=Joshua |author-last1=Wong |title=Reddit is going nuts over Wikipedia's spending, but it's doing far better than its competitors |url=https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |work=[[ڪوارٽز (اشاعت)|ڪوارٽز]] |date=May 8, 2017 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215712/https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> جون 2022 تائين، [[ڊبليو ايم ايف]] 239 ملين ڊالر خالص اثاثن جي رپورٽ ڏني. اميد ظاهر ڪئي وئي ته 2023 ۾ اها 174 ملين ڊالر آمدني گڏ ڪندي.<ref name="Orlowski-2023">{{Cite news |last=Orlowski |first=Andrew |date=2023-08-28 |title=Wikipedia should focus on content creation – not social justice campaigns |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/08/28/wikipedia-donations-contributors-social-justice-charities/ |access-date=2023-09-27 |issn=0307-1235}}</ref> فائونڊيشن جي عملي جي پگهارن تي خرچن جي باوجود، هڪ قابلِ ذڪر اضافي رقم بچندي آهي. انهن فنڊن جي انتظام لاءِ، [[ڊبليو ايم ايف]] هڪ ائنڊومينٽ ٺاهي ڇڏيو آهي، جيڪو سيڙپڪاري ۽ نقد رقم تي مشتمل آهي. ان جو انتظام خود [[ڊبليو ايم ايف]] نه، پر ٽائڊز فائونڊيشن ڪري ٿي.<ref name="Orlowski-2023" /> ان جو مقصد آهي ته ايندڙ مالي سال ۾ هن سرمائي کي وڌائي 130.4 ملين ڊالر تائين پهچايو وڃي. تنهن هوندي به، فنڊن جي انتظام بابت تڪرار موجود رهيو آهي. جيتوڻيڪ ٽائڊز فائونڊيشن واعدو ڪيو هو ته اها وڌيڪ شفاف ''[[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]'' تنظيم بڻجندي ته جيئن اها واضح ڪري سگهي ته هوءَ فنڊن جو انتظام ڪيئن ڪري ٿي، پر ست سال گذرڻ باوجود خرچن ۽ پگهارن بابت تفصيل اڃا تائين اڻپوري آهي. ان کان علاوه، [[ڊبليو ايم ايف]] جي پگهارن جا خرچ 2010/11 ۾ 7 ملين ڊالر مان وڌي 2021/22 ۾ 88 ملين ڊالر تائين پهچي ويا.<ref name="Orlowski-2023" /> === ناليج انجڻ منصوبو === {{Main|ناليج انجڻ (ڳولها انجڻ)}} ناليج انجڻ [[ڳولھا انجڻ]] جو هڪ منصوبو هو، جيڪو 2015 ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] طرفان انٽرنيٽ تي تصديق لائق ۽ ڀروسي جوڳي ڄاڻ ڳولڻ ۽ ڏيکارڻ لاءِ شروع ڪيو ويو.<ref name="Koebler-2016">{{cite news |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |last=Koebler |first=Jason |date=February 16, 2016 |work=[[وائيس]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215630/https://motherboard.vice.com/en_us/article/8q8gvg/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}</ref> [[ڪي اي]] جو مقصد اهو هو ته روايتي ڳولها انجڻن تي ڀاڙڻ کي گهٽايو وڃي. هن منصوبي کي [[جان ايس. ۽ جيمز ايل. نائيٽ فائونڊيشن|نائيٽ فائونڊيشن]] جي 250,000 ڊالرن جي گرانٽ وسيلي مالي سهائتا ڏني وئي.<ref>{{cite news |url=https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |title=Wikimedia Foundation Secures $250,000 Grant For Search Engine Development |last=McGee |first=Matt |date=February 15, 2016 |work=[[سرچ انجڻ لينڊ]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523004937/https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |archive-date=May 23, 2016 |url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن هن منصوبي کي هڪ اسڪينڊل طور ڏٺو، خاص ڪري ان ڪري جو اهو ڳجهي نموني تيار ڪيو ويو هو، ۽ منصوبي جي تجويز ڪجهه عملي لاءِ به حيرت جو سبب بڻي، جيڪا تنظيم ۽ ان جي منصوبن ۾ عام شفافيت واري ثقافت جي ابتڙ هئي. برادريءَ وٽ جيڪا ڪجهه ڄاڻ پهتي، ان مان ڪجهه ''[[دي سائن پوسٽ]]'' طرفان 2016 ۾ شايع ٿيل ليڪ ٿيل دستاويزن وسيلي سامهون آئي.<ref>{{cite web |first=Andreas |last=Kolbe |title=An in-depth look at the newly revealed documents |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=February 10, 2016 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901083007/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |archive-date=September 1, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Koebler-2016"/> هن تڪرار کان پوءِ، ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر [[ليلا ٽريٽيڪوو]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref>{{cite web |first=Ashley |last=Allen |title=Wikimedia Director Resigns Following Internal Row Over Search Engine Plans |url=https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |work=eteknix |access-date=July 9, 2018 |date=February 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710010458/https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |title=Head of Wikimedia resigns over search engine plans |last=Hern |first=Alex |date=February 26, 2016 |work=[[دي گارڊين]] |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328201350/https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |archive-date=March 28, 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |title=Online-Enzyklopädie: Chefin der Wikipedia-Stiftung tritt zurück |date=February 26, 2016 |work=[[اشپيگل آن لائين]] |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305100002/https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |archive-date=March 5, 2016 |url-status=live}}</ref> === سيڪيورٽي وارو واقعو === 5 مارچ 2025 تي، هڪ نقصانڪار جاوا اسڪرپٽ ورم سبب ڪجهه انتظامي کاتن مان ميٽا-وڪي جا صفحا لڳ ڀڳ 23 منٽن تائين بگاڙيا ۽ ڊاهي ڇڏيا ويا. هن واقعي جي نتيجي ۾ وڪيون رڳو-پڙهڻ واري بندش هيٺ آنديون ويون.<ref>{{cite web |last1=Abrams |first1=Lawrence |title=Wikipedia hit by self-propagating JavaScript worm that vandalized pages |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/wikipedia-hit-by-self-propagating-javascript-worm-that-vandalized-pages |website=BleepingComputer |access-date=13 March 2026 |language=en-us}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == {{meta|Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/History}} {{sister project links|Wikimedia|d=Q180|collapsible=true}} * [https://wikimediafoundation.org/ سرڪاري ويب سائيٽ (wikimediafoundation.org)] * [https://www.wikimedia.org/ وڪيميڊيا سائيٽ نيويگيشن (wikimedia.org)] === تنظيم === * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2022-2023/draft وڪيميڊيا فائونڊيشن 2022–23 سالياني منصوبو (مسودو)] * [https://wikimediafoundation.org/about/annual-reports/ وڪيميڊيا فائونڊيشن سالياني رپورٽون] * [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ضابطا] * وڪيميڊيا فائونڊيشن جا سماجي ميڊيا پروفائيل: [https://twitter.com/Wikimedia ٽوئيٽر]، [https://www.youtube.com/channel/UCK_cUZLMpibyRiIdp0uF-lQ يوٽيوب] === مالي تفصيل === * [https://foundation.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AWikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf&page=5 وڪيميڊيا فائونڊيشن جا 2020/2021 جا آڊٽ ٿيل مالي بيان]{{Update inline|date=October 2024}} * {{ProPublicaNonprofitExplorer|200049703}} === خيراتي حيثيت === * [https://www.charitynavigator.org/ein/200049703 وڪيميڊيا فائونڊيشن] جو پروفائيل [[Charity Navigator]] تي، charitynavigator.org === برادري === * [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/ وڪيميڊيا ميلنگ لسٽ جا آرڪائيو] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page وڪيميڊيا فائونڊيشن جي منصوبن لاءِ عالمي برادري سائيٽ] (meta.wikimedia.org) * [https://wikiworkersunited.org/ وڪي ورڪرز يونائيٽيڊ]، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي لاءِ عالمي يونين {{وڪيميڊيا فائونڊيشن}} {{وڪيپيڊيا}} {{Authority control}} {{coord|37|47|21|N|122|24|12|W|type:landmark|display=title}} [[زمرو:وڪيميڊيا فائونڊيشن| ]] [[زمرو:2003 ۾ فلوريڊا ۾ قيام]] [[زمرو:2003 ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:501(c)(3) تنظيمون]] [[زمرو:ڪيليفورنيا ۾ قائم خيراتي ادارا]] [[زمرو:آمريڪا ۾ قائم تعليمي فائونڊيشنون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ قائم فائونڊيشنون]] [[زمرو:آزاد سافٽويئر منصوبن جون فائونڊيشنون آمريڪا ۾]] [[زمرو:سان فرانسسڪو ۾ قائم غير منافع بخش تنظيمون]] [[زمرو:آن لائين غير منافع بخش تنظيمون]] [[زمرو:وڪي برادريون]] [[زمرو:جمي ويلز]] [[زمرو:ويڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} m3mfyvau0a45kiv9dzjl7xsqd4331j6 0 31723 371875 371874 2026-04-17T12:14:02Z Ibne maryam 17680 371875 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|JavaScript}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Java programming language logo.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=لوگو|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=ريليز جي تازي تاريخ|subdivision_name5={{Start date and age|{{wikidata|qualifier|preferred|single|Q251|P348|P577}}}}|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6={{wikidata|property|preferred|references|edit|Q251|P348}}|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=سال|established_date4={{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref>}} {{Java sidebar}} '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref>{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] skc5uq6nfexyidbhxjskigvmvjj2pdj 371876 371875 2026-04-17T12:21:03Z Ibne maryam 17680 371876 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|JavaScript}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=ريليز جي تازي تاريخ|subdivision_name5=2004ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=2025ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=سال|established_date4={{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref>|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]]<nowiki>, the creator of Java, in 2008]]</nowiki>}} {{Java sidebar}} '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref>{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] 3b1pdgcqk0gzwz3iya4zpnup6zzucpn 371877 371876 2026-04-17T12:29:58Z Ibne maryam 17680 371877 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|JavaScript}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} {{Java sidebar}} '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref>{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] 9emkyfftmmgk06nfqjoed0t0p82zy3i 371878 371877 2026-04-17T12:34:18Z Ibne maryam 17680 371878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|JavaScript}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref>{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] jxx8qzh58rhca13ul6wmr2ue4nux6t1 371879 371878 2026-04-17T12:35:44Z Ibne maryam 17680 371879 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref>{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] jmcc0rm6iy1dzef5t484zupgg0ds3tc 371880 371879 2026-04-17T12:44:57Z Ibne maryam 17680 371880 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). == فالتو == '''Java''' is a [[High-level programming language|high-level]], [[General-purpose programming language|general-purpose]], [[Memory safety|memory-safe]], [[object-oriented programming|object-oriented]] [[programming language]]. It is intended to let [[programmer]]s ''write once, run anywhere'' ([[Write once, run anywhere|WORA]]),<ref>{{cite web|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002 |publisher=[[Computer Weekly]] |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|access-date=2009-07-27|url-status=live|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere}}</ref> meaning that [[compiler|compiled]] Java code can run on all platforms that support Java without the need to recompile.<ref name="design_goals">{{cite web |title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999 |url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|access-date=2013-01-14|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|url-status=live}}</ref> Java applications are typically compiled to [[Java bytecode|bytecode]] that can run on any [[Java virtual machine]] (JVM) regardless of the underlying [[computer architecture]]. The [[syntax (programming languages)|syntax]] of Java is similar to [[C (programming language)|C]] and [[C++]], but has fewer [[low-level programming language|low-level]] facilities than either of them. The Java runtime provides dynamic capabilities (such as [[Reflective programming|reflection]] and runtime code modification) that are typically not available in traditional compiled languages. Java gained popularity shortly after its release, and has been a popular programming language since then.<ref>{{Cite web |last=Melanson |first=Mike |date=August 9, 2022 |title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ |url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language |archive-date=August 25, 2023 |access-date=October 15, 2023 |website=[[GitHub]]}}</ref> Java was the third most popular programming language in {{As of|2022|bare=yes}} according to [[GitHub]].<ref>{{Cite web |title=The top programming languages |url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages |archive-date=2 August 2023 |access-date=15 October 2023 |website=The State of the Octoverse |publisher=[[GitHub]]}}</ref> Although still widely popular, there has been a gradual decline in use of Java in recent years with [[List of JVM languages|other languages using JVM]] gaining popularity.<ref name=":0">{{cite magazine |last=McMillan |first=Robert |date=August 1, 2013 |title=Is Java Losing Its Mojo? |url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |url-access=limited |url-status=live |magazine=[[wired.com|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/ |archive-date=February 15, 2017 |access-date=October 15, 2023 |quote=}}</ref> Java was designed by [[James Gosling]] at [[Sun Microsystems]]. It was released in May 1995 as a core component of Sun's [[Java (software platform)|Java platform]]. The original and [[reference implementation]] Java [[compiler]]s, virtual machines, and [[library (computing)|class libraries]] were released by Sun under [[proprietary license]]s. As of May 2007, in compliance with the specifications of the [[Java Community Process]], Sun had [[Software relicensing|relicensed]] most of its Java technologies under the [[GNU General Public License|GPL-2.0-only]] license. [[Oracle Corporation|Oracle]], which bought Sun in 2010, offers its own [[HotSpot]] Java virtual machine. However, the official [[reference implementation]] is the [[OpenJDK]] JVM, which is open-source software used by most developers and is the default JVM for almost all [[Linux distribution]]s. [[Java version history|Java 26]] is the current version {{as of|lc=y|2026|March}}. Java 25 is [[long-term support]] (LTS) version still under maintenance by Oracle (as [[permissive license|permissively licensed]]); Java 21 is also still an LTS version though users "wanting to continue with permissively licensed versions of Java after September of 2026 should upgrade to Oracle JDK 25 or later"<ref name=":1">{{Cite web |title=Oracle Java SE Support Roadmap |url=https://www.oracle.com/java/technologies/java-se-support-roadmap.html |access-date=2026-04-12 |website=www.oracle.com |language=en-US}}</ref> according to Oracle. Oracle also provides proprietary "Java SE OTN license" for it (for longer) and Java 21 LTS, 11 LTS and 8 LTS. Note, Oracle still supports Java 8 LTS at no cost (but with a [[proprietary license]]) for ''personal'' use. Others also support same LTS versions (commercially), and latest, and some even down to Java 6 and 7 (to 2027 or March 2028 depending). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] qhrdxfxq6k28k8v4qwp2eizzg9w72wj 371881 371880 2026-04-17T12:45:21Z Ibne maryam 17680 371881 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox language | name = Java | logo = Java programming language logo.svg | logo size = 121px | logo caption = | paradigm = [[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflection (computer programming)|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]] | year = {{Start date and age|1995|5|23}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|title=Java's 20 Years of Innovation|magazine=Forbes|date=May 20, 2015|access-date=March 18, 2016|author=Binstock, Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314102242/http://www.forbes.com/sites/oracle/2015/05/20/javas-20-years-of-innovation/|archive-date=March 14, 2016|url-status=live}}</ref> | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = <!-- simple (default) or stacked --> | latest release version = {{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}} | latest release date = {{start date and age|{{wikidata|qualifier|single|P548=Q2804309|P348|P577}}}} | designer = [[James Gosling]] | developer = [[Oracle Corporation]] | typing = [[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]] | memory management = [[Garbage collection (computer science)|Automatic garbage collection]] | influenced_by = [[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java - Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=9780201657685|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov"/> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=A Conversation with James Gosling – ACM Queue |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=Queue.acm.org |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's "Delegates"}}</ref> | influenced = [[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Groovy (programming language)|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[Kotlin (programming language)|Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[ArkTS]] | website = {{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}} | file_ext = .java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod | wikibooks = Java Programming }} [[File:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|upright=0.5|Duke, the Java mascot]] [[File:James Gosling 2008.jpg|thumb|[[James Gosling]], the creator of Java, in 2008]] '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] lvme1h5kvt3j1xn6y3knajlu1fkw2sv 371882 371881 2026-04-17T12:45:56Z Ibne maryam 17680 371882 wikitext text/x-wiki ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] r93g17bai7llmhadmtvty1359cfn5a8 371883 371882 2026-04-17T12:46:25Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 371883 wikitext text/x-wiki ==تاريخ== {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] rczf2cctigzbm4xdcgyiuy5ied7go2h 371884 371883 2026-04-17T12:46:45Z Ibne maryam 17680 371884 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=Java|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=121px|blank_emblem_type=Duke, the Java mascot|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=[[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]]|established_title1=پيراڊم|established_date1=[[Programming paradigm#Multi-paradigm|Multi-paradigm]]: [[generic programming|generic]], [[Object-oriented programming|object-oriented]] ([[class-based programming|class-based]]), [[functional programming|functional]], [[imperative programming|imperative]], [[reflective programming|reflective]], [[concurrent computing|concurrent]]|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=[[type system|Static, strong, safe]], [[nominal type system|nominative]], [[manifest typing|manifest]]|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=[[James Gosling]] ,the creator of Java, in 2008}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] ndzqoen1pgcir8bnkhwhv9s8ht7c1hs 371885 371884 2026-04-17T12:59:20Z Ibne maryam 17680 371885 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|Java (software platform)|JavaScript|Java |Javanese language}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=90px|blank_emblem_type=ماسڪوٽ|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=گاربيج-ڪليڪٽڊ ([[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]])|established_title1=پيراڊم|established_date1=گھڻ-مثال: عام، آبجيڪٽ تي مبني (ڪلاس تي ٻڌل)، فنڪشنل، لازمي، عڪاسي ڪندڙ، هم وقت ساز|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=جامد، مضبوط، محفوظ، نامزد ڪندڙ، ظاهر|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming<br>(جاوا پروگرامنگ)|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=جاوا جو تخليق ڪارجيمز گوزلنگ، سال 2008ع ۾}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] k7zuz13ee69q33gtjo5f7mkck8z03na 371886 371885 2026-04-17T13:01:23Z Ibne maryam 17680 371886 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|جاوا (سوفٽ ويئر پليٽ فارم|جاوا اسڪرپٽ|جاوا|جاوا ٻولي}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=90px|blank_emblem_type=ماسڪوٽ|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=گاربيج-ڪليڪٽڊ ([[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]])|established_title1=پيراڊم|established_date1=گھڻ-مثال: عام، آبجيڪٽ تي مبني (ڪلاس تي ٻڌل)، فنڪشنل، لازمي، عڪاسي ڪندڙ، هم وقت ساز|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=جامد، مضبوط، محفوظ، نامزد ڪندڙ، ظاهر|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming<br>(جاوا پروگرامنگ)|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=جاوا جو تخليق ڪارجيمز گوزلنگ، سال 2008ع ۾}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊائم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:مضمون مثال طور جاوا ڪوڊ]] [[زمرو:جاوا وضاحت جي درخواستون|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:اعتراض تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] c3f5ogfgr68fro5jwoqrf7gpk5zytss 371887 371886 2026-04-17T13:04:05Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 371887 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|جاوا (سوفٽ ويئر پليٽ فارم|جاوا اسڪرپٽ|جاوا|جاوا ٻولي}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=90px|blank_emblem_type=ماسڪوٽ|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=گاربيج-ڪليڪٽڊ ([[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]])|established_title1=پيراڊم|established_date1=گھڻ-مثال: عام، آبجيڪٽ تي مبني (ڪلاس تي ٻڌل)، فنڪشنل، لازمي، عڪاسي ڪندڙ، هم وقت ساز|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=جامد، مضبوط، محفوظ، نامزد ڪندڙ، ظاهر|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming<br>(جاوا پروگرامنگ)|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=جاوا جو تخليق ڪارجيمز گوزلنگ، سال 2008ع ۾}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:آبجيڪٽ تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] m6ou2jby89ll7b6pb0rflvujkx9a0v8 371890 371887 2026-04-17T13:08:43Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 371890 wikitext text/x-wiki {{Short description|Object-oriented programming language}} {{Distinguish|جاوا (سوفٽ ويئر پليٽ فارم|جاوا اسڪرپٽ|جاوا|جاوا ٻولي}} {{Infobox settlement | name = جاوا | logo = | logo size = | logo caption = | paradigm = | year = | latest release version = | latest release date = | designer = | developer = | typing = | memory management = | influenced_by = | influenced = | website = | file_ext = | wikibooks = |official_name=|native_name=Java|image_blank_emblem=Duke (Java mascot) waving.svg|blank_emblem_size=90px|blank_emblem_type=ماسڪوٽ|subdivision_name=اوريڪل ڪارپوريشن|subdivision_name1=جيمز گوزلنگ|subdivision_name2=.java, [[Java class file|.class]], [[JAR (file format)|.jar]], .jmod, [[WAR (file format)|.war]]|subdivision_name3=[[Ada (programming language)|Ada 2005]], [[ArkTS]], [[BeanShell]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Chapel (programming language)|Chapel]],<ref name="chplspec">{{cite web|title=Chapel spec (Acknowledgements)|url=http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|date=2015-10-01|access-date=2016-01-14|publisher=Cray Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114946/http://chapel.cray.com/spec/spec-0.98.pdf|archive-date=February 5, 2016|url-status=live}}</ref> [[Clojure]], [[ECMAScript]], [[Fantom (programming language)|Fantom]], [[Gambas]],<ref name="gambas">{{cite web|url=http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|title=Gambas Documentation Introduction|publisher=Gambas Website|access-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041815/http://gambaswiki.org/wiki/doc/intro?nh&l=en|archive-date=October 9, 2017|url-status=live}}</ref> [[Apache Groovy|Groovy]], [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite magazine|url=http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|title=Facebook Q&A: Hack brings static typing to PHP world|magazine=InfoWorld|date=March 26, 2014|access-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213220946/http://www.infoworld.com/article/2610885/facebook-q-a--hack-brings-static-typing-to-php-world.html|archive-date=February 13, 2015|url-status=live}}</ref> [[Haxe]], [[Visual J Sharp|J#]], [[JavaScript]], [[JS++]], [[Kotlin]], [[PHP]], [[Python (programming language)|Python]], [[Scala (programming language)|Scala]], [[Vala (programming language)|Vala]]|subdivision_type=ڊويلپر|subdivision_type1=ڊيزائنر|subdivision_type2=فائل ايڪسٽينشن|subdivision_type3=اثر ڇڏيو|subdivision_type4=اثر وٺيو|subdivision_name4=[[CLU (programming language)|CLU]],<ref name="BarbaraLiskov">{{cite book |title=Program Development in Java – Abstraction, Specification, and Object-Oriented Design|author=[[Barbara Liskov]] with [[John Guttag]]|isbn=978-0-201-65768-5|publisher=USA, Addison Wesley|year=2000}}</ref> [[Simula67]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Smalltalk]],<ref name="BarbaraLiskov" /> [[Ada (programming language)|Ada 83]], [[C++]],<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133|title=Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans|first=Harry H.|last=Chaudhary|access-date=2016-05-29|date=2014-07-28|archive-date=September 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929040943/https://books.google.com/books?id=0rUtBAAAQBAJ&pg=PAPA133#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]],<ref>Java&nbsp;5.0 added several new language features (the [[foreach loop|enhanced for loop]], [[object type (object-oriented programming)#Autoboxing|autoboxing]], [[variadic function|varargs]] and [[Java annotation|annotations]]), after they were introduced in the similar (and competing) [[C Sharp (programming language)|C#]] language. [http://www.barrycornelius.com/papers/java5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319065438/http://www.barrycornelius.com/papers/java5/|date=March 19, 2011}} [http://www.levenez.com/lang/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107162045/http://www.levenez.com/lang/|date=January 7, 2006}}</ref> [[Eiffel (programming language)|Eiffel]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=McGilton, Henry|title=The Java Language Environment|date=May 1996|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|access-date=May 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506214653/http://www.oracle.com/technetwork/java/langenv-140151.html|archive-date=May 6, 2014 |url-status=live}}</ref> [[Mesa (programming language)|Mesa]],<ref>{{cite web|author1=Gosling, James|author2=Joy, Bill |author3=Steele, Guy|author4=Bracha, Gilad|title=The Java Language Specification, 2nd Edition |url=https://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|access-date=February 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805051057/http://java.sun.com/docs/books/jls/second_edition/html/intro.doc.html#237601|archive-date=August 5, 2011 |url-status=live}}</ref> [[Modula-3]],<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com.au/index.php/id;1422447371;pp;3;fp;4194304;fpid;1|title=The A-Z of Programming Languages: Modula-3 |publisher=Computerworld|access-date=2010-06-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145818/http://www.computerworld.com.au/index.php/id%3B1422447371%3Bpp%3B3%3Bfp%3B4194304%3Bfpid%3B1|archive-date=January 5, 2009}}</ref> [[Oberon (programming language)|Oberon]],<ref>[[Niklaus Wirth]] stated on a number of public occasions, e.g. in a lecture at the Polytechnic Museum, Moscow in September 2005 (several independent first-hand accounts in Russian exist, e.g. one with an audio recording: {{cite web|author=Filippova, Elena|title=Niklaus Wirth's lecture at the Polytechnic Museum in Moscow|date=September 22, 2005|url=http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|access-date=November 20, 2011|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201054813/http://www.delphikingdom.com/asp/viewitem.asp?catalogid=1155|url-status=live}}), that the Sun Java design team licensed the Oberon compiler sources a number of years prior to the release of Java and examined it: a (relative) compactness, type safety, garbage collection, no multiple inheritance for classes{{snd}} all these key overall design features are shared by Java and Oberon.</ref> [[Objective-C]],<ref>[[Patrick Naughton]] cites [[Objective-C]] as a strong influence on the design of the Java programming language, stating that notable direct derivatives include Java interfaces (derived from Objective-C's [[Objective-C#Protocols|protocol]]) and primitive wrapper classes. [http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713014816/http://cs.gmu.edu/~sean/stuff/java-objc.html|date=July 13, 2011}}</ref> [[UCSD Pascal]],<ref>{{cite web |url=http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf |quote=The project went ahead under the name ''green'' and the language was based on an old model of [[UCSD Pascal]], which makes it possible to generate interpretive code. |title=History of Java|work=Java Application Servers Report|author=TechMetrix Research|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229090912/http://www.fscript.org/prof/javapassport.pdf|archive-date=December 29, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |title=A Conversation with James Gosling |magazine=[[ACM Queue]] |date=August 31, 2004 |url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013 |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |volume=2 |issue=5 |access-date=2010-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716194245/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1017013|archive-date=July 16, 2015 |url-status=live}}</ref> [[Object Pascal]]<ref>{{cite report |author=((The Java Language Team)) |publisher=JavaSoft, Sun Microsystems, Inc. |url=http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |quote=In the summer of 1996, Sun was designing the precursor to what is now the event model of the AWT and the JavaBeans component architecture. Borland contributed greatly to this process. We looked very carefully at Delphi Object Pascal and built a working prototype of bound method references in order to understand their interaction with the Java programming language and its APIs. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043929/http://java.sun.com/docs/white/delegates.html |archive-date=2012-06-27 |url-status=dead |type=White Paper |title=About Microsoft's 'Delegates'}}</ref>|subdivision_type5=سال|subdivision_name5=23 مئي، 1995ع|subdivision_type6=تازو ريليز ورزن|subdivision_name6=17 مارچ، 2026ع|established_title=ميموري انتظام|established_date=گاربيج-ڪليڪٽڊ ([[Garbage collection (computer science)|Garbage-collected]])|established_title1=پيراڊم|established_date1=گھڻ-مثال: عام، آبجيڪٽ تي مبني (ڪلاس تي ٻڌل)، فنڪشنل، لازمي، عڪاسي ڪندڙ، هم وقت ساز|established_title2=ٽائپنگ|established_date2=جامد، مضبوط، محفوظ، نامزد ڪندڙ، ظاهر|established_title3=وڪي بڪ|established_date3=Java Programming<br>(جاوا پروگرامنگ)|established_title4=ويب سائيٽ|established_date4={{ubl|{{URL|oracle.com/java/}}|{{URL|java.com}}|{{URL|dev.java}}}}|image_skyline=James Gosling 2008.jpg|image_size=200px|caption=جاوا جو تخليق ڪارجيمز گوزلنگ، سال 2008ع ۾}} '''جاوا''' (Java) هڪ اعليٰ سطحي، ڪلاس تي ٻڌل، مقصد تي مبني پروگرامنگ ٻولي آهي. اها هڪ عام مقصدي پروگرامنگ ٻولي آهي جنهن جو مقصد پروگرامرن کي هڪ ڀيرو لکڻ، ڪٿي به هلائڻ (WORA) جی سھولت ڏيڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2002/05/02/186793/write-once-run-anywhere.htm|title=Write once, run anywhere?|date=May 2, 2002|publisher=[[Computer Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193857/https://www.computerweekly.com/feature/Write-once-run-anywhere|archive-date=August 13, 2021|access-date=2009-07-27|url-status=live}}</ref> مطلب ته مرتب ڪيل جاوا ڪوڊ انهن سڀني پليٽ فارمن تي، بغير ڪنهن کي ٻيهر ٺاهڻ جي، هلائي سگهي ٿو جيڪي جاوا کي سپورٽ ڪن ٿيون. <ref name="design_goals2">{{cite web|url=https://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|title=1.2 Design Goals of the Java Programming Language|date=January 1, 1999|publisher=Oracle|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123204103/http://www.oracle.com/technetwork/java/intro-141325.html|archive-date=January 23, 2013|access-date=2013-01-14|url-status=live}}</ref>جاوا ايپليڪيشنون عام طور تي بائيٽ ڪوڊ تي مرتب ٿيل آهن جيڪي ڪنهن به جاوا ورچوئل مشين (JVM) تي هلائي سگهن ٿيون بغير ڪنهن بنيادي ڪمپيوٽر جي فن تعمير جي. جاوا جو نحو C ۽ C++ سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر انهن مان ڪنهن به هڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گهٽ-سطح جون سهولتون آهن. جاوا رن ٽائم متحرڪ صلاحيتون مهيا ڪري ٿو (جهڙوڪ عڪاسي ۽ رن ٽائم ڪوڊ ترميم) جيڪي عام طور تي روايتي مرتب ڪيل ٻولين ۾ موجود نه آهن. جاوا پنهنجي ریليز ٿيڻ کان پوءِ جلدي مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ان وقت کان وٺي هڪ تمام مشهور پروگرامنگ ٻولي رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/readme/featured/java-programming-language|title=Don't call it a comeback: Why Java is still champ|last=Melanson|first=Mike|date=August 9, 2022|website=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825195416/https://github.com/readme/featured/java-programming-language|archive-date=August 25, 2023|access-date=October 15, 2023|url-status=live}}</ref> GitHub جي مطابق سال 2022ع ۾ جاوا ٽيون مقبول ترين پروگرامنگ ٻولي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|title=The top programming languages|website=The State of the Octoverse|publisher=[[GitHub]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802203718/https://octoverse.github.com/2022/top-programming-languages|archive-date=2 August 2023|access-date=15 October 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي، تازو سالن ۾ جاوا جي استعمال ۾ بتدريج گهٽتائي آئي آهي ٻين ٻولين سان گڏ JVM استعمال ڪندي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name=":02">{{cite magazine|last=McMillan|first=Robert|date=August 1, 2013|title=Is Java Losing Its Mojo?|url=https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|url-access=limited|url-status=live|magazine=[[wired.com|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115409/https://www.wired.com/2013/01/java-no-longer-a-favorite/|archive-date=February 15, 2017|access-date=October 15, 2023|quote=}}</ref> جاوا اصل ۾ جيمز گوسلنگ پاران سن مائڪرو سسٽم ۾ ترقي ڪئي وئي هئي. اهو مئي 1995ع ۾ سن جي جاوا پليٽ فارم جي بنيادي جزو طور جاري ڪيو ويو. اصل ۽ حوالن تي عملدرآمد جاوا ڪمپليرز، ورچوئل مشينون، ۽ ڪلاس لائبرريون اصل ۾ سن پاران مالڪاڻي لائسنس تحت جاري ڪيون ويون. مئي 2007ع تائين، جاوا ڪميونٽي پروسيس جي وضاحتن جي تعميل ۾، سن پنهنجي اڪثر جاوا ٽيڪنالاجيز کي GPL-2.0-صرف لائسنس تحت لائسنس ڏنو هو. Oracle پيش ڪري ٿو پنهنجي HotSpot جاوا ورچوئل مشين، جڏهن ته سرڪاري حوالن تي عمل درآمد OpenJDK JVM آهي جيڪو مفت اوپن سورس سافٽ ويئر آهي ۽ اڪثر ڊولپرز پاران استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ تقريبن سڀني لينڪس جي تقسيم لاءِ ڊفالٽ JVM آهي. 2024ع تائين، جاوا 22 جديد نسخو آهي. جاوا 8، 11، 17، ۽ 21 اڳوڻو LTS ورزن آھن اڃا تائين سرڪاري طور تي سپورٽ ٿيل آھن. جاوا-26 (Java-26) سال 2026ع تائين موجوده ورزن آهي. جاوا-25 ڊگهي مدت جي سپورٽ (LTS) ورزن آهي جيڪو اڃا تائين اوريڪل پاران سار سنڀال هيٺ آهي (جيئن اجازت سان لائسنس يافته آهي). جاوا-21 اڃا تائين هڪ LTS ورزن آهي. جيتوڻيڪ استعمال ڪندڙ "سيپٽمبر 2026ع کان پوءِ جاوا جي اجازت سان لائسنس يافته ورزن سان جاري رکڻ چاهين ٿا، اوريڪل جي مطابق، ان کي اوريڪل JDK-25 يا بعد ۾ اپ گريڊ ڪرڻ گهرجي".<ref name=":1" /> اوريڪل ان لاءِ (وڌيڪ عرصي تائين) ۽ جاوا 21 LTS، 11 LTS ۽ 8 LTS لاءِ ملڪيتي "جاوا SE OTN لائسنس" پڻ فراهم ڪري ٿو. نوٽ: اوريڪل اڃا تائين ذاتي استعمال لاءِ جاوا 8 LTS کي بغير ڪنهن قيمت جي سپورٽ ڪري ٿو (پر ملڪيت جي لائسنس سان). ٻيا پڻ ساڳيا LTS ورزن (تجارتي طور تي) ۽ جديد کي سپورٽ ڪن ٿا ۽ ڪجھ جاوا 6 ۽ 7 تائين (2027 يا مارچ 2028 تائين منحصر). ==تاريخ== ==ايڊيشن== ==عملدرآمد سسٽم== ==نحو== ==خاص ڪلاس== ==تنقيد== ==ڪلاس لائبريريون== ==دستاويزون== ==عملدرآمد== ==جاوا پليٽ فارم کان ٻاهر استعمال== جاوا پروگرامنگ ٻولي کي سافٽ ويئر پليٽ فارم جي موجودگي جي ضرورت آهي ترتيب ڏنل پروگرامن تي عمل ڪرڻ لاء. اوريڪل (Oracle) جاوا سان استعمال ڪرڻ لاءِ جاوا پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو. اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي (Android SDK) هڪ متبادل سافٽ ويئر پليٽ فارم آهي، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي جي یو آء (GUI) سسٽم سان اینڊروئڊ ايپليڪيشنون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===اینڊروئڊ=== جاوا ٻولي اینڊروئڊ، هڪ کليل ذريعو موبائل آپريٽنگ سسٽم، ۾ هڪ اهم ستون آهي. جيتوڻيڪ اینڊروئڊ، لینوڪس ڪرنیل (Linux kernel) تي ٺهيل آهي، گهڻو ڪري "C" بولی ۾ لکيو ويو آهي، اینڊروئڊ ایس ڊي ڪي، اینڊروئڊ ايپليڪيشنن لاءِ بنياد طور جاوا ٻولي استعمال ڪري ٿو پر ان جي معياري جي.یو.آء (GUI)، ایس.اي. (SE)، ایم.اي. (ME) يا ٻيون قائم ڪيل جاوا معيار استعمال نٿو ڪري. اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. پاران سپورٽ ڪيل بائٽ ڪوڊ ٻولي (bytecode language) جاوا بائٽ ڪوڊ سان مطابقت نه رکي ٿي ۽ پنھنجي ورچوئل مشين تي ھلندي آھي، گھٽ ميموري ڊيوائسز جھڙوڪ اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽ ڪمپيوٽرن لاءِ بھتر آھي. اینڊروئڊ ورزن تي مدار رکندي، بائيٽ ڪوڊ يا ته ڊالڪ ورچوئل مشين جي ذريعي تفسير ڪيو ويو آهي يا اینڊروئڊ رن ٽائم پاران اصلي ڪوڊ ۾ مرتب ڪيو ويو آهي. اینڊروئڊ مڪمل جاوا ایس.اي. معياري لائبريري مهيا نٿو ڪري، جيتوڻيڪ اینڊروئڊ ایس.ڊي.ڪي. ۾ ان جي وڏي سب سیٽ جو هڪ آزاد عمل شامل آهي. اهو جاوا 6 ۽ ڪجهه جاوا 7 خاصيتن کي سپورٽ ڪري ٿو، معياري لائبريري (Apache Harmony) سان مطابقت رکندڙ عمل درآمد پيش ڪري ٿو. ===تڪرار=== گوگل انڪارپوریشن، اینڊروئڊ ۾ جاوا سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جو استعمال اوريڪل انڪارپوریشن ۽ گوگل انڪارپوریشن جي وچ ۾ قانوني تڪرار جو سبب بڻيو. 7 مئي 2012ع تي، هڪ سان فرانسسڪو جيوري معلوم ڪيو ته جيڪڏهن اي.پي.آء (APIs) ڪاپي رائيٽ ٿي سگهي ٿي، ته پوءِ گوگل اینڊروئڊ ڊیوائيسز ۾ جاوا جي استعمال سان اوريڪل جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي ڪئي هئي. ضلعي جج وليم السپ 31 مئي، 2012ع تي فيصلو ڏنو ته اي.پي.آء ڪاپي رائيٽ نٿا ٿي سگهن، پر مئي، 2014ع ۾ آمريڪي عدالت آف اپيلز فار فيڊرل سرڪٽ طرفان ان کي رد ڪيو ويو. 26 مئي، 2016ع تي، ضلعي عدالت گوگل جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اینڊروئڊ ۾ جاوا اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ جي خلاف ورزي جي حڪمراني منصفانه استعمال کي قائم ڪري ٿي. مارچ 2018ع ۾، هي حڪمران اپيل ڪورٽ طرفان رد ڪيو ويو، جنهن سان فرانسسڪو ۾ وفاقي عدالت کي نقصان جي تعين ڪرڻ جو ڪيس موڪليو ويو. گوگل جنوري 2019ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ سرٽيوريري جي رٽ لاءِ هڪ درخواست داخل ڪئي ته انهن ٻن حڪمن کي چيلينج ڪرڻ لاءِ جيڪي اپيل ڪورٽ طرفان اوريڪل جي حق ۾ ڪيا ويا. 5 اپريل، 2021ع تي، عدالت گوگل جي حق ۾ 6-2 جو فيصلو ڪيو، ته جاوا اي.پي.آء جي استعمال کي مناسب استعمال سمجهيو وڃي. تنهن هوندي، عدالت اي.پي.آء جي ڪاپي رائيٽ تي حڪمراني ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ان جي بدران چونڊ ڪري انهن جي حڪمراني جو تعين ڪرڻ لاءِ، "خالص دليل جي خاطر" جاوا جي اي.پي.آء. ڪاپي رائيٽ قابل غور ڪندي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ڪمپيوٽر پروگرامنگ}} * سي شارپ (#C) پروگرامنگ جي ٻولي * سي ++ (++C) * جاوا APIs جي فهرست * جاوا فريم ورڪ جي فهرست * JVM ٻولين جي فهرست * جاوا ورچوئل مشينن جي فهرست * سي شارپ ۽ جاوا جو موازنو * جاوا ۽ C++ جو موازنو * پروگرامنگ ٻولين جو موازنو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * * {{Commons-inline}} * {{Wikibooks-inline|Java Programming}} * [https://discu.eu/weekly/java/ ''Java Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240822213928/https://discu.eu/weekly/java/ |date=2024-08-22 }} {{Authority control}} [[زمرو:جاوا (پروگرامنگ ٻولي)|جاوا]] [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:آبجيڪٽ تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:JVM پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي خاندان]] [[زمرو:مرتب ڪيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ڪلاس تي ٻڌل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:هم آهنگ پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:ملٽي پيراڊم پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جاوا پليٽ فارم|پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:1995 ۾ ٺاهيل پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:جامد ٽائيپ ٿيل پروگرامنگ ٻوليون]] slamb9tkwtegv66pjwn9o53r6cepeou 0 41832 371945 313634 2026-04-17T20:42:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 371945 wikitext text/x-wiki '''چونڊون''' ھڪ رسمي گروھي فيصلو آھي جنھن ذريعي ھڪ آبادي ڪنھن ھمراھ کي عوامي آفيس رکڻ لاء چونڊيندي آھي.<ref name = Brit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/182308/election "Election (political science),"] Encyclopedia Britanica Online. Retrieved 18 August 2009</ref> 17ھين صديء کان عوامي جمھوريت جي ڪم ڪرڻ لاء چونڊون ئي عام طريقيڪار رھيو آھي.<ref name = Brit/> چونڊون قانون ٺاھيندڙ، ڪڏھن ڪڏھن اعليٰ عھدا، عدليہ، يا علائقائي ۽ مقامي حڪومتن جون آفيسون ڀرڻ لاء ڪيو وينديون آھن ھي عمل ڪيترن ئي خانگي ۽ ڪاروباري تنظيمن پاران پڻ استعمال ڪيو ويندو آھي، جن ۾ ڪلب کان ويندي رضاڪار تنظيمون، ۽ ڪارپوريشنون اچي ٿيون وڃن.<ref>{{Cite book|title = [[Robert's Rules of Order]] Newly Revised|last = Robert|first = Henry M.|publisher = Da Capo Press|year = 2011|isbn = 978-0-306-82020-5|location = Philadelphia, PA|pages = 438–446|edition = 11th|display-authors=etal}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:سياست]] 5uhj6odafzzzdutxkflpw7n5gcsux05 4 46679 372008 138353 2026-04-18T11:33:22Z Intisar Ali 8681 372008 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Data | title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[ڊيٽا تجزيو]] * [[ڊيٽا آرڪيالاجي]] * [[ڊيٽا صفائي]] * [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] * [[ڊيٽا دٻاءُ]] * [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]] * [[ڊيٽا سنڀال]] * [[ڊيٽا زوال]] * [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]] * [[ڊيٽا فارمنگ]] * [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]] * [[ڊيٽا فيوزن]] * [[ڊيٽا انضمام]] * [[ڊيٽا سالميت]] * [[ڊيٽا لائبريري]] * [[ڊيٽا نقصان]] * [[ڊيٽا انتظام]] * [[ڊيٽا منتقلي]] * [[ڊيٽا مائننگ]] * [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]] * [[ڊيٽا تحفظ]] * [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]] * [[ڊيٽا بحالي]] * [[ڊيٽا گهٽتائي]] * [[ڊيٽا برقرار رکڻ]] * [[ڊيٽا معيار]] * [[ڊيٽا سائنس]] * [[ڊيٽا اسڪراپنگ]] * [[ڊيٽا اسڪربنگ]] * [[ڊيٽا سيڪيورٽي]] * [[ڊيٽا سرپرستي]] * [[ڊيٽا اسٽوريج]] * [[ڊيٽا تصديق]] * [[ڊيٽا ويئرهاوس]] * [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]] }} <noinclude>{{documentation|content= [[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔ }}</noinclude> 978cxiclhq3z4132uol4g4tobn7jls1 14 46832 372006 139105 2026-04-18T11:30:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني ضرورتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 372006 wikitext text/x-wiki اوزار [[زمرو:انساني ضرورتون]] e9pvcv2l7vpjxdw0x4o25u4s2zmvjn3 372007 372006 2026-04-18T11:31:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 372007 wikitext text/x-wiki اوزار [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:ايجادون]] 1l05bak631cks21ccuiuw352e11lyqs 0 72062 371892 371700 2026-04-17T13:11:36Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ھٿراڌو ذھانت]] کي [[ھٿراڌو ذھانت (مصنوعي ذهانت)]] ڏانھن چوريو 371700 wikitext text/x-wiki [[File:Kismet-IMG 6007-gradient.jpg|thumb|ڪسميت (<small>Kismet</small>)، هڪ روبوٽ جيڪا سال 1990ع ۾ تيار ڪيو ويو.]] '''ھٿرادو ذھانت''' (<small>artificial intelligence</small>) يا مختصر طور تي <small>'''AI'''</small>، ذھانت، سمجهه، ولوڙ ۽ معلومات جي پرک،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://glosbe.com/en/mis_snd/Artificial%20intelligence|title=Artificial intelligence in Indus Roman Sindhi - English-Indus Roman Sindhi Dictionary {{!}} Glosbe|website=glosbe.com|language=en|access-date=2025-03-24}}</ref> جيڪا مشينن پاران ڏيکاري ويندي آھي، اھا جانورن ۽ انسانن جي ذھانت کان مختلف ھوندي آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://javarush.com/sd/groups/posts/sd.309.html|title=ڊيپ لرننگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊميز لاءِ مشين لرننگ: هڪ مثال سان وضاحت ڪئي وئي|date=2111-08-30|website=JavaRush|access-date=2025-03-24}}</ref> ان جي مثالي ڪمن ۾ ڳالھ سمجهڻ، [[ڪمپيوٽر]] جو ڏسڻ، قدرتي زبانن جي وچ ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ ٻين انپٽ (Input) جو جواب ڏيڻ آھي. هٿرادو ڏاهپ يا ذھانت جي ڪاريگري وڏي پيماني تي صنعتي ڪارونھوار، حڪومتي ۽ سائنسي تاڃي پيٽي ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه اعليٰ ڳڻپيوڪري ايپيلڪشن يا ادارا جيڪي هٿرادو ذھانت جي مدد سان ڪم ڪري رهيون آهن مثلن [[گوگل]] ان ڪاريگري کي جديد ڄاڻ جي ڳولھا لاءِ استعمال ڪري رهيو آهي. [[يوٽيوب|يو ٽيوب]]، [[ايميزون (ڪمپني)|ايمازون]] ۽ [[نيٽ فلڪس]] جھڙا ادارا سفارشي سرشتي (ريڪيمينڊشن سسٽم) ۾ پڻ هٿرادو ذھانت (AI) کي استعمال ڪري رهيا آهن. انساني آوازن کي سمجھڻ لاءِ جهڙوڪ سِري (SIRI) يا اليڪزا يا گوگل هوم، يا پاڻ مرادو هلندڙ ڪارون، يا گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاريگري، مثال طور ويمو (Waymo)، تخليقي اوزار جهڙوڪ چيٽ جي پي ٽي (ChatGPT)، مِڊجرني يا ڊي.ايل.ايِ. جھڙن ايپليڪشنن ۾ پڻ هٿرادو ذهانت جي ڪاريگري استعمال ڪئي ويندي آهي, ان سان گڏ اعليٰ سطح تي راندين جھڙوڪ، شطرنج ۽ گو گيم جهڙين راندين لاءِ پڻ هٿرادو ذهانت کي استعمال ڪيو ويندو آهي. هٿرادو ذهانت جو بنياد 1956ع ۾ هڪ تعليمي ضابطي جي طور تي رکيو ويو هو. هٿرادو ذهانت تعليمي نظامن ۾ ڦوڙي نه هجڻ جي ڪري ڪيترو ئي وقت نااميدي سان گذرندو رهيو. پر 2012 کان پوءِ، جڏهن [[ڳوڙهو علم]] سڀني هٿرادو ذهانت جي ڪاريگرين کان اڳتي وڌيو، اتي ڦوڙيءَ ۽ دلچسپي ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو. '''مصنوعي ذهانت''' (Artificial Intelligence)، جن کي مختصر طور تي AI سڏيو ويندو آهي، ان جي وسيع معنى ۾، مشينن، خاص طور تي ڪمپيوٽر سسٽم پاران ڏيکاريل ذهانت آهي. اهو ڪمپيوٽر سائنس ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي جيڪو طريقن ۽ سافٽ ويئر کي ترقي ۽ مطالعو ڪري ٿو جيڪي مشينن کي انهن جي ماحول کي سمجهڻ ۽ سکيا ۽ ذهانت کي استعمال ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا جيڪي انهن جي مقرر ڪيل مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا موقعا وڌائين ٿا. اهڙين مشينن کي AIs سڏيو وڃي ٿو. مصنوعي ذهانت جي ڪجهه اعليٰ پروفائل ايپليڪيشنن ۾ جديد ويب سرچ انجڻ (مثال طور، گوگل سرچ)؛ سفارش واري نظام (يوٽيوب، ايمازون ۽ نيٽ فلڪس پاران استعمال ٿيل)؛ انساني تقرير جي ذريعي رابطو (مثال طور، گوگل اسسٽنٽ، سري ۽ اليڪزا)؛ خود مختيار گاڏيون، مثال طور، ويمو (Waymo)؛ تخليقي اوزار (مثال طور، ChatGPT، ايپل انٽيليجنس ۽ AI آرٽ) ۽ حڪمت عملي جي راندين ۾ سپر انساني راند ۽ تجزيو (مثال طور، شطرنج ۽ وڃو) شامل آهن. بهرحال، مصنوعي ذهانت جي ڪيتريون ئي اپليڪيشنون AI جي طور تي نه سمجھي وينديون آهن: "ڪيترن ئي جديد AI کي عام ايپليڪيشنن ۾ فلٽر ڪيو ويو آهي، اڪثر ڪري AI نه سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ڀيرو ڪا شيء ڪافي مفيد ۽ عام ٿي ويندي آهي، انکي AI ليبل نه ڪيو ويندو آهي." مصنوعي ذهانت تحقيق جا مختلف ذيلي شعبا خاص مقصدن ۽ خاص اوزارن جي استعمال تي مبني آهن. AI تحقيق جي روايتي مقصدن ۾ استدلال، علم جي نمائندگي، منصوبابندي، سکيا، قدرتي ٻولي پروسيسنگ، تصور ۽ روبوٽڪس جي حمايت شامل آهن. عام ذهانت - ڪنهن به ڪم کي مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت جيڪا انسان طرفان گهٽ ۾ گهٽ برابر سطح تي - فيلڊ جي ڊگهي مدي وارن مقصدن ۾ شامل آهي. انهن مقصدن تائين پهچڻ لاءِ، AI محققن ٽيڪنالاجي جي وسيع رينج کي، انگ اکر، آپريشنز ريسرچ ۽ اقتصاديات جي بنياد تي ترتيب ڏنو آهي ۽ ضم ڪيو آهي، جنهن ۾ ڳولا ۽ رياضياتي اصلاح، رسمي منطق، مصنوعي اعصابي نيٽ ورڪ ۽ طريقا شامل آهن. مصنوعي ذهانت نفسيات، لسانيات، فلسفو، نيورو سائنس ۽ ٻين شعبن تي پڻ ڇڪي ٿو. مصنوعي ذهانت جو بنياد 1956 ۾ هڪ تعليمي نظم جي طور تي رکيو ويو ۽ فيلڊ ڪيترن ئي دورن مان گذريو اميد جي، بعد ۾ مايوسي جي دورن ۽ فنڊ جي نقصان، جنهن کي AI سياري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 2012 کان پوءِ فنڊنگ ۽ دلچسپي تمام گھڻي وڌي وئي جڏھن ڊيپ لرننگ اڳئين AI ٽيڪنڪ کان اڳتي وڌي وئي. اها ترقي 2017 کان پوءِ ٽرانسفارمر آرڪيٽيڪچر سان وڌيڪ تيز ٿي وئي، ۽ 2020 جي شروعات تائين AI (جنهن کي "AI بوم" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ۾ سوين بلين ڊالر خرچ ڪيا ويا. 21 هين صدي ۾ AI جو وسيع استعمال موجوده وقت ۾ ڪيترن ئي غير ارادي نتيجن ۽ نقصانن کي بي نقاب ڪيو ۽ مستقبل ۾ ان جي خطرن ۽ ڊگھي مدي واري اثرات بابت خدشا پيدا ڪيا، ٽيڪنالاجي جي حفاظت ۽ فائدن کي يقيني بڻائڻ لاءِ ريگيوليٽري پاليسين بابت بحث کي تيز ڪيو. == مقصد == ==مقصد== ==ٽيڪنڪس== ==ايپليڪيشنون== ==اخلاقيات== ==تاريخ== ==فلسفو== ==مستقبل== ==افسانن ۾== ==پڻ ڏسو== * [[مصنوعي ذهانت]] * [[مصنوعي ذهانت جي مواد جي ڳولا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=no|species=no|d=Q11660|v=Portal:Artificial intelligence|n=no|s=no|c=Category:Artificial intelligence|wikt=artificial intelligence}} * * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9fc Artificial Intelligence]. BBC Radio 4 discussion with John Agar, Alison Adam & Igor Aleksander (''In Our Time'', 8 December 2005). {{Authority control}} [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽيشنل نيورو سائنس]] [[زمرو:قسم جي لحاظ کان ذهانت]] [[زمرو:مطالعي جا ڪمپيوٽيشنل شعبا]] 89uzjyvjh2qwg13h4mlfj17ake6deva 371894 371892 2026-04-17T13:12:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ھٿراڌو ذھانت (مصنوعي ذهانت)]] کي [[مصنوعي ذهانت AI]] ڏانھن چوريو 371700 wikitext text/x-wiki [[File:Kismet-IMG 6007-gradient.jpg|thumb|ڪسميت (<small>Kismet</small>)، هڪ روبوٽ جيڪا سال 1990ع ۾ تيار ڪيو ويو.]] '''ھٿرادو ذھانت''' (<small>artificial intelligence</small>) يا مختصر طور تي <small>'''AI'''</small>، ذھانت، سمجهه، ولوڙ ۽ معلومات جي پرک،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://glosbe.com/en/mis_snd/Artificial%20intelligence|title=Artificial intelligence in Indus Roman Sindhi - English-Indus Roman Sindhi Dictionary {{!}} Glosbe|website=glosbe.com|language=en|access-date=2025-03-24}}</ref> جيڪا مشينن پاران ڏيکاري ويندي آھي، اھا جانورن ۽ انسانن جي ذھانت کان مختلف ھوندي آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://javarush.com/sd/groups/posts/sd.309.html|title=ڊيپ لرننگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊميز لاءِ مشين لرننگ: هڪ مثال سان وضاحت ڪئي وئي|date=2111-08-30|website=JavaRush|access-date=2025-03-24}}</ref> ان جي مثالي ڪمن ۾ ڳالھ سمجهڻ، [[ڪمپيوٽر]] جو ڏسڻ، قدرتي زبانن جي وچ ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ ٻين انپٽ (Input) جو جواب ڏيڻ آھي. هٿرادو ڏاهپ يا ذھانت جي ڪاريگري وڏي پيماني تي صنعتي ڪارونھوار، حڪومتي ۽ سائنسي تاڃي پيٽي ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه اعليٰ ڳڻپيوڪري ايپيلڪشن يا ادارا جيڪي هٿرادو ذھانت جي مدد سان ڪم ڪري رهيون آهن مثلن [[گوگل]] ان ڪاريگري کي جديد ڄاڻ جي ڳولھا لاءِ استعمال ڪري رهيو آهي. [[يوٽيوب|يو ٽيوب]]، [[ايميزون (ڪمپني)|ايمازون]] ۽ [[نيٽ فلڪس]] جھڙا ادارا سفارشي سرشتي (ريڪيمينڊشن سسٽم) ۾ پڻ هٿرادو ذھانت (AI) کي استعمال ڪري رهيا آهن. انساني آوازن کي سمجھڻ لاءِ جهڙوڪ سِري (SIRI) يا اليڪزا يا گوگل هوم، يا پاڻ مرادو هلندڙ ڪارون، يا گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاريگري، مثال طور ويمو (Waymo)، تخليقي اوزار جهڙوڪ چيٽ جي پي ٽي (ChatGPT)، مِڊجرني يا ڊي.ايل.ايِ. جھڙن ايپليڪشنن ۾ پڻ هٿرادو ذهانت جي ڪاريگري استعمال ڪئي ويندي آهي, ان سان گڏ اعليٰ سطح تي راندين جھڙوڪ، شطرنج ۽ گو گيم جهڙين راندين لاءِ پڻ هٿرادو ذهانت کي استعمال ڪيو ويندو آهي. هٿرادو ذهانت جو بنياد 1956ع ۾ هڪ تعليمي ضابطي جي طور تي رکيو ويو هو. هٿرادو ذهانت تعليمي نظامن ۾ ڦوڙي نه هجڻ جي ڪري ڪيترو ئي وقت نااميدي سان گذرندو رهيو. پر 2012 کان پوءِ، جڏهن [[ڳوڙهو علم]] سڀني هٿرادو ذهانت جي ڪاريگرين کان اڳتي وڌيو، اتي ڦوڙيءَ ۽ دلچسپي ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو. '''مصنوعي ذهانت''' (Artificial Intelligence)، جن کي مختصر طور تي AI سڏيو ويندو آهي، ان جي وسيع معنى ۾، مشينن، خاص طور تي ڪمپيوٽر سسٽم پاران ڏيکاريل ذهانت آهي. اهو ڪمپيوٽر سائنس ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي جيڪو طريقن ۽ سافٽ ويئر کي ترقي ۽ مطالعو ڪري ٿو جيڪي مشينن کي انهن جي ماحول کي سمجهڻ ۽ سکيا ۽ ذهانت کي استعمال ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا جيڪي انهن جي مقرر ڪيل مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا موقعا وڌائين ٿا. اهڙين مشينن کي AIs سڏيو وڃي ٿو. مصنوعي ذهانت جي ڪجهه اعليٰ پروفائل ايپليڪيشنن ۾ جديد ويب سرچ انجڻ (مثال طور، گوگل سرچ)؛ سفارش واري نظام (يوٽيوب، ايمازون ۽ نيٽ فلڪس پاران استعمال ٿيل)؛ انساني تقرير جي ذريعي رابطو (مثال طور، گوگل اسسٽنٽ، سري ۽ اليڪزا)؛ خود مختيار گاڏيون، مثال طور، ويمو (Waymo)؛ تخليقي اوزار (مثال طور، ChatGPT، ايپل انٽيليجنس ۽ AI آرٽ) ۽ حڪمت عملي جي راندين ۾ سپر انساني راند ۽ تجزيو (مثال طور، شطرنج ۽ وڃو) شامل آهن. بهرحال، مصنوعي ذهانت جي ڪيتريون ئي اپليڪيشنون AI جي طور تي نه سمجھي وينديون آهن: "ڪيترن ئي جديد AI کي عام ايپليڪيشنن ۾ فلٽر ڪيو ويو آهي، اڪثر ڪري AI نه سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ڀيرو ڪا شيء ڪافي مفيد ۽ عام ٿي ويندي آهي، انکي AI ليبل نه ڪيو ويندو آهي." مصنوعي ذهانت تحقيق جا مختلف ذيلي شعبا خاص مقصدن ۽ خاص اوزارن جي استعمال تي مبني آهن. AI تحقيق جي روايتي مقصدن ۾ استدلال، علم جي نمائندگي، منصوبابندي، سکيا، قدرتي ٻولي پروسيسنگ، تصور ۽ روبوٽڪس جي حمايت شامل آهن. عام ذهانت - ڪنهن به ڪم کي مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت جيڪا انسان طرفان گهٽ ۾ گهٽ برابر سطح تي - فيلڊ جي ڊگهي مدي وارن مقصدن ۾ شامل آهي. انهن مقصدن تائين پهچڻ لاءِ، AI محققن ٽيڪنالاجي جي وسيع رينج کي، انگ اکر، آپريشنز ريسرچ ۽ اقتصاديات جي بنياد تي ترتيب ڏنو آهي ۽ ضم ڪيو آهي، جنهن ۾ ڳولا ۽ رياضياتي اصلاح، رسمي منطق، مصنوعي اعصابي نيٽ ورڪ ۽ طريقا شامل آهن. مصنوعي ذهانت نفسيات، لسانيات، فلسفو، نيورو سائنس ۽ ٻين شعبن تي پڻ ڇڪي ٿو. مصنوعي ذهانت جو بنياد 1956 ۾ هڪ تعليمي نظم جي طور تي رکيو ويو ۽ فيلڊ ڪيترن ئي دورن مان گذريو اميد جي، بعد ۾ مايوسي جي دورن ۽ فنڊ جي نقصان، جنهن کي AI سياري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 2012 کان پوءِ فنڊنگ ۽ دلچسپي تمام گھڻي وڌي وئي جڏھن ڊيپ لرننگ اڳئين AI ٽيڪنڪ کان اڳتي وڌي وئي. اها ترقي 2017 کان پوءِ ٽرانسفارمر آرڪيٽيڪچر سان وڌيڪ تيز ٿي وئي، ۽ 2020 جي شروعات تائين AI (جنهن کي "AI بوم" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ۾ سوين بلين ڊالر خرچ ڪيا ويا. 21 هين صدي ۾ AI جو وسيع استعمال موجوده وقت ۾ ڪيترن ئي غير ارادي نتيجن ۽ نقصانن کي بي نقاب ڪيو ۽ مستقبل ۾ ان جي خطرن ۽ ڊگھي مدي واري اثرات بابت خدشا پيدا ڪيا، ٽيڪنالاجي جي حفاظت ۽ فائدن کي يقيني بڻائڻ لاءِ ريگيوليٽري پاليسين بابت بحث کي تيز ڪيو. == مقصد == ==مقصد== ==ٽيڪنڪس== ==ايپليڪيشنون== ==اخلاقيات== ==تاريخ== ==فلسفو== ==مستقبل== ==افسانن ۾== ==پڻ ڏسو== * [[مصنوعي ذهانت]] * [[مصنوعي ذهانت جي مواد جي ڳولا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=no|species=no|d=Q11660|v=Portal:Artificial intelligence|n=no|s=no|c=Category:Artificial intelligence|wikt=artificial intelligence}} * * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9fc Artificial Intelligence]. BBC Radio 4 discussion with John Agar, Alison Adam & Igor Aleksander (''In Our Time'', 8 December 2005). {{Authority control}} [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽيشنل نيورو سائنس]] [[زمرو:قسم جي لحاظ کان ذهانت]] [[زمرو:مطالعي جا ڪمپيوٽيشنل شعبا]] 89uzjyvjh2qwg13h4mlfj17ake6deva 0 75428 371896 369729 2026-04-17T13:14:12Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 371896 wikitext text/x-wiki  {{Infobox scientist|name=رومان چوڌري|image=Rumman Chowdhury at the AI for Good Global Summit 2018 (42110666692).jpg|caption=رومن چوڌري [[ITU AI for Good|AI for Good]] گلوبل سمٽ 2018 ۾|birth_date={{birth year and age|1980}}|birth_place=[[راڪلينڊ ڪائونٽي، نيو يارڪ]]|alma_mater=[[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] br / [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] br / [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊيوگو]] (پي ايڇ ڊي)|workplaces=[[تلفظ]]|awards=بي بي سي 100 عورتون (2017) ٽائيم 100/AI (2023) پنجن مان هڪ ڪير ٺاهي رهيا آهن AI (فوربز) (2018) بي ايريا جي 40 کان مٿي 40 (سان فرانسسڪو بزنس ٽائمز) (2018) برطانوي رائل سوسائٽي آف آرٽس (RSA) ۾ شامل ڪيو ويو|thesis_title=تلوارن ۾ پلوشيرن کي مارڻ: ميٽروپوليٽن-ملٽري ڪمپليڪس جو اثر|thesis_year=2017|thesis_url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|fields=[[آرٽيفيشل انٽيليجنس|اخلاقي مصنوعي ذهانت]]|website={{URL|rummanchowdhury.com}}}} '''روماون چودھری''' (پیدائش 1980) ہڪ بنگلادیشی آمریڪن ڊیٽا سائنسدان، ھڪ ڪاروباری شخصيت آھي، ۽ ایڪسینچر ۾ اڳوڻی ذمیوار مصنوعی ذھانت جی اڳواڻ پڻ آھی ھن جو جنم نیو یارڪ جی راڪ لینڊ ڪائونٽی ۾ ٿیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> ھن کی ڊیٽا سائنس جی میدان ۾ سندس تعاون لاء تسلیم ڪیو ویو آھی چوڌريءَ جو سائنس جي دنيا ۾ سفر [[سائنس فڪشن]] سان سندس محبت کان متاثر هو، هڪ اهڙو جذبو جنهن هن جي تجسس کي جنم ڏنو، اڪثر ڪري ” ڊانا اسڪلي اثر “ سان منسوب ڪيو ويو. سائنس ۽ افسانه جي چونڪ سان هن جذبي هن جي مستقبل جي ڪوششن جو بنياد رکيو. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}</ref> == تعلیم == چوڌريءَ میساچوسٽس انسٽیٽیوٽ آف ٽیڪنالاجی ۾ مینیجمینٽ سائنس ۽ سیاسی سائنس ۾ پنھنجی انڊرگریجویٽ اڀیاس مڪمل ڪیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن ڪولمبیا یونیورسٽی مان [[شماريات|شماریات]] ۽ مقدار جی طریقن ۾ سائنس جو ماسٽر حاصل ڪیو <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury "Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist"]. ''MM.LaFleur''. 13 January 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن یونیورسٽی آف ڪیلیفورنیا، سین ڊیاگو مان پوليٽيڪل سائنس ۾ ڊاڪٽريٽ جی ڊگری حاصل ڪئی آھی<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> <ref name="rphd2">{{cite thesis|degree=PhD|year=2017|url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|title=Beating Plowshares into Swords: The Impact of the Metropolitan-Military Complex|publisher=University of California, San Diego|website=escholarship.org|oclc=992172239|first=Rumman|last=Chowdhury}}</ref>ھن پنھنجی پی۔ ایڇ۔ ڊی سلکان وادی ۾ ڪم ڪندی پوری ڪئی۔ <ref name=":2">{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/c/san-francisco-business-times-40-under-40-2018/3064/rumman-chowdhury.html|title=Meet the San Francisco Business Times' 40 under 40 Class of 2018 - Rumman Chowdhury|last=|first=|date=2018|website=San Francisco Business Times|access-date=2018-11-23}}</ref> ھن جی ڪیریئر ۽ آلاتر تعلیمی اڀیاس لاء ھن جی بنیادی دلچسپی ھئی تہ ڊیٽا کی ماڻھن جی تعصب ۽ انسانیت تی ٽیڪنالاجی جی اثر جو جائزو وٺڻ جی طریقن کی سمجھڻ لاء ڪیئن استعمال ڪری سگہجی ٿو۔<ref name=":0" /> == ڪیریئر == === شروعات === چودھری بوٽ ڪئمپ میٽس ۾ ڊیٽا سائنس سیکاریو ۽ 2017 ۾ ایڪسینچر ۾ شامل ٿیڻ کان اڳ ڪوشنٽ ۾ ڪم ڪیو<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن پنھنجی ڪم جی اگوانی ڪئی ذمیوار [[ھٿرادو ذھانت|مصنوعی ذہانت]] تی [1] ھوء الگورٿم جی تعصب ۽ ای آء افرادی قوت بابت پریشان ھئی خاص طئور تی تحقیق ڪندڙن کی برقرار رکڻ تی[1] ھن کلیل طئور تی ڳالھ ڪئی آھی تہ وضاحت ڪرڻ جی ضرورت آھی تہ اخلاقی AI اصل ۾ ڇا مطلب آھی ۽ اصطلاح "اخلاقی آئوٽ سورسنگ" کی ترتیب ڏیڻ لاء ذمیوار ھئی<ref>{{Citation|last=Yao|first=Mariya|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (Interview with Rumman Chowdhury of Accenture)|date=12 June 2018|url=https://www.topbots.com/building-ethical-responsible-ai-technologies-interview-rumman-chowdhury-accenture/|journal=Top Bots|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> ھوء ڪمپنین سان گڏ ڪم ڪری ٿی اخلاقی گورننس ۽ الگورٿم کی ترقی ڪرڻ تی جیڪی انھن جی فیصلن کی شفاف طئور تی بیان ڪن ٿا<ref>{{Citation|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (AI For Growth, Rumman Chowdhury, Accenture)|date=2018-06-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=NQQHyIf_BwI|access-date=2018-11-20|publisher=TOPBOTS: Applied AI For Business}}</ref> ھوء ڀرتی ۾ تنوع کی بہتر بڻائڻ لاء AI استعمال ڪرڻ لاء پرعزم آھی <ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/johnwelsheurope/2018/10/10/9-developments-in-ai-that-you-really-need-to-know/#343d04096ea5|title=9 Developments In AI That You Really Need to Know|last=Welsh|first=John|work=Forbes|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> چودھری، ایلن ٽورنگ انسٽیٽیوٽ ۾ شروعاتی ڪیریئر جی تحقیق ڪندڙن جی ٽیم سان گڏ، ہڪ فیئرنیس اوزار تیار ڪیو جیڪو ڊیٽا جی جانچ ڪری ٿو جیڪو ہڪ الگورٿم ۾ ان پٽ آھی ۽ سڃاڻپ ڪری ٿو تہ ڇا ڪجھ طبقا (جہڙوڪ نسل یا جنس) نتیجن کی متاثر ڪری سگہن ٿا<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.accenture.com/gb-en/blogs/blogs-cogx-tackling-challenge-ethics-ai|title=CogX—Tackling The Challenge Of Ethics In AI {{!}} Accenture|website=www.accenture.com|language=en|access-date=2018-11-20}}</ref> اوزار ٻنھی جی سڃاڻپ ڪری ٿو ۽ تعصب کی درست ڪرڻ جی ڪوشش ڪری ٿو، تنظیمن کی بہتر فیصلو ڪرڻ جی قابل بڻائی ٿو<ref>{{Cite news|url=https://www.datainnovation.org/2018/08/5-qs-for-rumman-chowdhury-global-lead-for-responsible-ai-at-accenture/|title=5 Q's for Rumman Chowdhury, Global Lead for Responsible AI at Accenture|date=2018-08-17|work=Center for Data Innovation|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> === All.ai، برابری ۽ ایڪس انسٽیٽیوٽ === چودھری 'ID1' ٺاہی، ہڪ ٻولیء جو تجزیو ڪرڻ وارو اوزار جیڪو میٽنگن ۾ ڳالھائڻ وارن جی جنس جی توازن جی نگرانی ۽ سڌارو ڪری سگھندو آھی<ref>{{Cite news|url=https://mashable.com/2017/10/18/allai-app-speak-up-in-meetings/?europe=true#dKrFLLN.hOq3|title=This app will help you speak up—or shut up—during meetings|last=Hinchliffe|first=Emma|work=Mashable|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> 2020 ۾ ھن خطری، قانونی ۽ ڊیٽا ٽیمن جی وچ ۾ ترجمی جی فرق کی ختم ڪرڻ لاء برابری قائم ڪئی۔ <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.getparity.ai/about|title=About Us|website=Parity|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120141115/https://www.getparity.ai/about|archive-date=20 January 2021}}</ref> ھن ''سلش'' ۾ ہڪ اہم تقریر ڪئی آھی، انسانی صلاحیتن کی وڌائڻ بابت ڳالھائیندی<ref name="Slush">{{Citation|last=Slush|title=Rumman Chowdhury: Augmenting Human Capabilities to New Dimensions|date=2017-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ata0_sabEl8|access-date=2018-11-21}}</ref> ھن مصنوعی ذہانت جی دور ۾ انسانیت بابت TED گفتگو ڏنی۔ [1]<ref name="Slush" /> === (X)ٽوئيٽر === فيبروري 2021 کان نومبر 2022 تائين چوڌري [[ٽوئيٽر|ٽوئيٽر]] سان مشين لرننگ اخلاقيات، شفافيت ۽ احتساب (META) ٽيم جو ڊائريڪٽر هو. <ref name="newsweek.com">{{حوالو ويب|url=https://www.newsweek.com/twitter-worker-who-pointed-out-right-wing-bias-platform-fired-musk-1756899|title=Twitter worker who pointed out right-wing bias on platform fired by Musk|last=Carbonaro|first=Giulia|date=4 November 2022|website=[[Newsweek]]}}</ref> <ref name=":4">{{حوالو ويب|url=https://twitter.com/ruchowdh/status/1363902139630813185|title=Big news! - I'm thrilled to be joining the @TwitterEng team today as Director of ML Ethics, Transparency & Accountability. With the META team, we'll work to improve ML transparency, inclusivity and accountability. 1/|website=Twitter|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> META جو مقصد Twitter جي اندر استعمال ٿيندڙ مشين لرننگ سسٽم جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان کي بھتر ڪرڻ ھو، ھن ۾ باصلاحيت الگورتھم شامل آھن جيڪي صارف کي نقصان پھچائي سگھن ٿا. <ref name=":3" /> باصلاحيت الورورٿمس هڪ ڊگهي وقت تائين ٽيڪنالاجي صنعت ۾ هڪ مسئلو آهي. خاصيتن جهڙوڪ جنس، جنس، نسل، يا سماجي طبقو امڪاني علحدگيء کي رکي ٿو جيڪو غير منصفانه فيصلن جي نتيجي ۾ ٿي سگهي ٿو. META ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي Twitter کي بهتر، منصفانه، احتساب، ۽ ان جي استعمال ڪندڙن لاء وڌيڪ شفاف. <ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/introducing-responsible-machine-learning-initiative|title=Introducing our Responsible Machine Learning Initiative|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> سڀ کان وڌيڪ منصوبا جيڪي META ٽيمن تي ڪم ڪيو ان ۾ شامل تحقيق ۽ ڊيٽا جي تجزيو، ۽ ٽيم گهڻو ڪري پروفيسر، محقق ۽ انجنيئرن تي مشتمل هئي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.morningbrew.com/emerging-tech/stories/2021/06/21/building-plane-fly-moment-qa-twitters-ethical-ai-lead-rumman-chowdhury|title="A 'building the plane as you fly it' moment": Q&A with Twitter's ethical AI lead Rumman Chowdhury|website=Morning Brew|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> 2021 ۾، چوڌري ۽ ميٽا ٽيم ''Twitter تي سياسي مواد جي الگورتھمڪ ايمپليفڪيشن جي جانچ ڪرڻ'' جي عنوان سان هڪ تجزيو شايع ڪيو. <ref name=":5">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/rml-politicalcontent|title=Examining algorithmic amplification of political content on Twitter|last=Belli|first=Luca|date=21 October 2021|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> نومبر 2022 ۾، چوڌري ڪيترن ئي Twitter ملازمن مان هڪ هو، جيڪي ايلون مسڪ جي ڪمپني جي قبضي کان پوء مختصر نوٽيس تي برطرف ڪيا ويا. <ref name="newsweek.com" /> == انعام == 2017 ۾، ھن کی 100 عورتن (بی بی سی) ۾ شامل ڪیو ویو "گلاس سیلنگ ٽیم" جی درجی ۾<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-41380265|title=BBC 100 Women 2017: Who is on the list?|date=2017-09-27|access-date=2024-01-10|language=en-GB}}</ref> 2018 ۾، ھن کی انھن پنجن ماڻھن مان ہڪ جو نالو ڏنو ویو جیڪی فوربس پاران ای آء کی ترتیب ڏئی رہیا آھن<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/sites/insights-intelai/2018/11/29/5-people-building-our-ai-future/|title=Forbes Insights: 5 People Building Our AI Future|last=Team|first=Insights|website=Forbes|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی بزنس جرنل پاران بی ایریا جی ٽاپ 40 انڊر 40 مان ہڪ جی طور تی تسلیم ڪیو ویو<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/video/6082083379001|title=40 Under 40 2018: Rumman Chowdhury, Accenture (Video)|website=www.bizjournals.com|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی برٽش رائل سوسائٽی آف آرٽس (RSA) ۾ پڻ شامل ڪیو ویو آھی انھن ماڻھن کی جشن ڪرڻ لاء جن سماجی چالنج ۾ ترقی ڪئی آھی<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/bangladeshi-origin-rumman-chowdhury-times-top-100-ai-3413901|title=Bangladeshi-origin Rumman Chowdhury in TIME's Top 100 in AI|last=Tech & Startup Desk|date=2023-09-08|website=The Daily Star|language=en|access-date=2023-09-09}}</ref> == حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ليکڪائون]] [[زمرو:ڊیٽا سائنسدان]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:ڪاروباري عورتون]] [[زمرو:1980ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو]] g8hq8gaqtjzx5m9qwpiinxpi8lh37z5 371897 371896 2026-04-17T13:14:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪمپيوٽر سائنس جو ادب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371897 wikitext text/x-wiki  {{Infobox scientist|name=رومان چوڌري|image=Rumman Chowdhury at the AI for Good Global Summit 2018 (42110666692).jpg|caption=رومن چوڌري [[ITU AI for Good|AI for Good]] گلوبل سمٽ 2018 ۾|birth_date={{birth year and age|1980}}|birth_place=[[راڪلينڊ ڪائونٽي، نيو يارڪ]]|alma_mater=[[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] br / [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] br / [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊيوگو]] (پي ايڇ ڊي)|workplaces=[[تلفظ]]|awards=بي بي سي 100 عورتون (2017) ٽائيم 100/AI (2023) پنجن مان هڪ ڪير ٺاهي رهيا آهن AI (فوربز) (2018) بي ايريا جي 40 کان مٿي 40 (سان فرانسسڪو بزنس ٽائمز) (2018) برطانوي رائل سوسائٽي آف آرٽس (RSA) ۾ شامل ڪيو ويو|thesis_title=تلوارن ۾ پلوشيرن کي مارڻ: ميٽروپوليٽن-ملٽري ڪمپليڪس جو اثر|thesis_year=2017|thesis_url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|fields=[[آرٽيفيشل انٽيليجنس|اخلاقي مصنوعي ذهانت]]|website={{URL|rummanchowdhury.com}}}} '''روماون چودھری''' (پیدائش 1980) ہڪ بنگلادیشی آمریڪن ڊیٽا سائنسدان، ھڪ ڪاروباری شخصيت آھي، ۽ ایڪسینچر ۾ اڳوڻی ذمیوار مصنوعی ذھانت جی اڳواڻ پڻ آھی ھن جو جنم نیو یارڪ جی راڪ لینڊ ڪائونٽی ۾ ٿیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> ھن کی ڊیٽا سائنس جی میدان ۾ سندس تعاون لاء تسلیم ڪیو ویو آھی چوڌريءَ جو سائنس جي دنيا ۾ سفر [[سائنس فڪشن]] سان سندس محبت کان متاثر هو، هڪ اهڙو جذبو جنهن هن جي تجسس کي جنم ڏنو، اڪثر ڪري ” ڊانا اسڪلي اثر “ سان منسوب ڪيو ويو. سائنس ۽ افسانه جي چونڪ سان هن جذبي هن جي مستقبل جي ڪوششن جو بنياد رکيو. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}</ref> == تعلیم == چوڌريءَ میساچوسٽس انسٽیٽیوٽ آف ٽیڪنالاجی ۾ مینیجمینٽ سائنس ۽ سیاسی سائنس ۾ پنھنجی انڊرگریجویٽ اڀیاس مڪمل ڪیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن ڪولمبیا یونیورسٽی مان [[شماريات|شماریات]] ۽ مقدار جی طریقن ۾ سائنس جو ماسٽر حاصل ڪیو <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury "Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist"]. ''MM.LaFleur''. 13 January 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن یونیورسٽی آف ڪیلیفورنیا، سین ڊیاگو مان پوليٽيڪل سائنس ۾ ڊاڪٽريٽ جی ڊگری حاصل ڪئی آھی<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> <ref name="rphd2">{{cite thesis|degree=PhD|year=2017|url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|title=Beating Plowshares into Swords: The Impact of the Metropolitan-Military Complex|publisher=University of California, San Diego|website=escholarship.org|oclc=992172239|first=Rumman|last=Chowdhury}}</ref>ھن پنھنجی پی۔ ایڇ۔ ڊی سلکان وادی ۾ ڪم ڪندی پوری ڪئی۔ <ref name=":2">{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/c/san-francisco-business-times-40-under-40-2018/3064/rumman-chowdhury.html|title=Meet the San Francisco Business Times' 40 under 40 Class of 2018 - Rumman Chowdhury|last=|first=|date=2018|website=San Francisco Business Times|access-date=2018-11-23}}</ref> ھن جی ڪیریئر ۽ آلاتر تعلیمی اڀیاس لاء ھن جی بنیادی دلچسپی ھئی تہ ڊیٽا کی ماڻھن جی تعصب ۽ انسانیت تی ٽیڪنالاجی جی اثر جو جائزو وٺڻ جی طریقن کی سمجھڻ لاء ڪیئن استعمال ڪری سگہجی ٿو۔<ref name=":0" /> == ڪیریئر == === شروعات === چودھری بوٽ ڪئمپ میٽس ۾ ڊیٽا سائنس سیکاریو ۽ 2017 ۾ ایڪسینچر ۾ شامل ٿیڻ کان اڳ ڪوشنٽ ۾ ڪم ڪیو<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن پنھنجی ڪم جی اگوانی ڪئی ذمیوار [[ھٿرادو ذھانت|مصنوعی ذہانت]] تی [1] ھوء الگورٿم جی تعصب ۽ ای آء افرادی قوت بابت پریشان ھئی خاص طئور تی تحقیق ڪندڙن کی برقرار رکڻ تی[1] ھن کلیل طئور تی ڳالھ ڪئی آھی تہ وضاحت ڪرڻ جی ضرورت آھی تہ اخلاقی AI اصل ۾ ڇا مطلب آھی ۽ اصطلاح "اخلاقی آئوٽ سورسنگ" کی ترتیب ڏیڻ لاء ذمیوار ھئی<ref>{{Citation|last=Yao|first=Mariya|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (Interview with Rumman Chowdhury of Accenture)|date=12 June 2018|url=https://www.topbots.com/building-ethical-responsible-ai-technologies-interview-rumman-chowdhury-accenture/|journal=Top Bots|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> ھوء ڪمپنین سان گڏ ڪم ڪری ٿی اخلاقی گورننس ۽ الگورٿم کی ترقی ڪرڻ تی جیڪی انھن جی فیصلن کی شفاف طئور تی بیان ڪن ٿا<ref>{{Citation|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (AI For Growth, Rumman Chowdhury, Accenture)|date=2018-06-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=NQQHyIf_BwI|access-date=2018-11-20|publisher=TOPBOTS: Applied AI For Business}}</ref> ھوء ڀرتی ۾ تنوع کی بہتر بڻائڻ لاء AI استعمال ڪرڻ لاء پرعزم آھی <ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/johnwelsheurope/2018/10/10/9-developments-in-ai-that-you-really-need-to-know/#343d04096ea5|title=9 Developments In AI That You Really Need to Know|last=Welsh|first=John|work=Forbes|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> چودھری، ایلن ٽورنگ انسٽیٽیوٽ ۾ شروعاتی ڪیریئر جی تحقیق ڪندڙن جی ٽیم سان گڏ، ہڪ فیئرنیس اوزار تیار ڪیو جیڪو ڊیٽا جی جانچ ڪری ٿو جیڪو ہڪ الگورٿم ۾ ان پٽ آھی ۽ سڃاڻپ ڪری ٿو تہ ڇا ڪجھ طبقا (جہڙوڪ نسل یا جنس) نتیجن کی متاثر ڪری سگہن ٿا<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.accenture.com/gb-en/blogs/blogs-cogx-tackling-challenge-ethics-ai|title=CogX—Tackling The Challenge Of Ethics In AI {{!}} Accenture|website=www.accenture.com|language=en|access-date=2018-11-20}}</ref> اوزار ٻنھی جی سڃاڻپ ڪری ٿو ۽ تعصب کی درست ڪرڻ جی ڪوشش ڪری ٿو، تنظیمن کی بہتر فیصلو ڪرڻ جی قابل بڻائی ٿو<ref>{{Cite news|url=https://www.datainnovation.org/2018/08/5-qs-for-rumman-chowdhury-global-lead-for-responsible-ai-at-accenture/|title=5 Q's for Rumman Chowdhury, Global Lead for Responsible AI at Accenture|date=2018-08-17|work=Center for Data Innovation|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> === All.ai، برابری ۽ ایڪس انسٽیٽیوٽ === چودھری 'ID1' ٺاہی، ہڪ ٻولیء جو تجزیو ڪرڻ وارو اوزار جیڪو میٽنگن ۾ ڳالھائڻ وارن جی جنس جی توازن جی نگرانی ۽ سڌارو ڪری سگھندو آھی<ref>{{Cite news|url=https://mashable.com/2017/10/18/allai-app-speak-up-in-meetings/?europe=true#dKrFLLN.hOq3|title=This app will help you speak up—or shut up—during meetings|last=Hinchliffe|first=Emma|work=Mashable|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> 2020 ۾ ھن خطری، قانونی ۽ ڊیٽا ٽیمن جی وچ ۾ ترجمی جی فرق کی ختم ڪرڻ لاء برابری قائم ڪئی۔ <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.getparity.ai/about|title=About Us|website=Parity|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120141115/https://www.getparity.ai/about|archive-date=20 January 2021}}</ref> ھن ''سلش'' ۾ ہڪ اہم تقریر ڪئی آھی، انسانی صلاحیتن کی وڌائڻ بابت ڳالھائیندی<ref name="Slush">{{Citation|last=Slush|title=Rumman Chowdhury: Augmenting Human Capabilities to New Dimensions|date=2017-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ata0_sabEl8|access-date=2018-11-21}}</ref> ھن مصنوعی ذہانت جی دور ۾ انسانیت بابت TED گفتگو ڏنی۔ [1]<ref name="Slush" /> === (X)ٽوئيٽر === فيبروري 2021 کان نومبر 2022 تائين چوڌري [[ٽوئيٽر|ٽوئيٽر]] سان مشين لرننگ اخلاقيات، شفافيت ۽ احتساب (META) ٽيم جو ڊائريڪٽر هو. <ref name="newsweek.com">{{حوالو ويب|url=https://www.newsweek.com/twitter-worker-who-pointed-out-right-wing-bias-platform-fired-musk-1756899|title=Twitter worker who pointed out right-wing bias on platform fired by Musk|last=Carbonaro|first=Giulia|date=4 November 2022|website=[[Newsweek]]}}</ref> <ref name=":4">{{حوالو ويب|url=https://twitter.com/ruchowdh/status/1363902139630813185|title=Big news! - I'm thrilled to be joining the @TwitterEng team today as Director of ML Ethics, Transparency & Accountability. With the META team, we'll work to improve ML transparency, inclusivity and accountability. 1/|website=Twitter|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> META جو مقصد Twitter جي اندر استعمال ٿيندڙ مشين لرننگ سسٽم جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان کي بھتر ڪرڻ ھو، ھن ۾ باصلاحيت الگورتھم شامل آھن جيڪي صارف کي نقصان پھچائي سگھن ٿا. <ref name=":3" /> باصلاحيت الورورٿمس هڪ ڊگهي وقت تائين ٽيڪنالاجي صنعت ۾ هڪ مسئلو آهي. خاصيتن جهڙوڪ جنس، جنس، نسل، يا سماجي طبقو امڪاني علحدگيء کي رکي ٿو جيڪو غير منصفانه فيصلن جي نتيجي ۾ ٿي سگهي ٿو. META ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي Twitter کي بهتر، منصفانه، احتساب، ۽ ان جي استعمال ڪندڙن لاء وڌيڪ شفاف. <ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/introducing-responsible-machine-learning-initiative|title=Introducing our Responsible Machine Learning Initiative|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> سڀ کان وڌيڪ منصوبا جيڪي META ٽيمن تي ڪم ڪيو ان ۾ شامل تحقيق ۽ ڊيٽا جي تجزيو، ۽ ٽيم گهڻو ڪري پروفيسر، محقق ۽ انجنيئرن تي مشتمل هئي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.morningbrew.com/emerging-tech/stories/2021/06/21/building-plane-fly-moment-qa-twitters-ethical-ai-lead-rumman-chowdhury|title="A 'building the plane as you fly it' moment": Q&A with Twitter's ethical AI lead Rumman Chowdhury|website=Morning Brew|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> 2021 ۾، چوڌري ۽ ميٽا ٽيم ''Twitter تي سياسي مواد جي الگورتھمڪ ايمپليفڪيشن جي جانچ ڪرڻ'' جي عنوان سان هڪ تجزيو شايع ڪيو. <ref name=":5">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/rml-politicalcontent|title=Examining algorithmic amplification of political content on Twitter|last=Belli|first=Luca|date=21 October 2021|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> نومبر 2022 ۾، چوڌري ڪيترن ئي Twitter ملازمن مان هڪ هو، جيڪي ايلون مسڪ جي ڪمپني جي قبضي کان پوء مختصر نوٽيس تي برطرف ڪيا ويا. <ref name="newsweek.com" /> == انعام == 2017 ۾، ھن کی 100 عورتن (بی بی سی) ۾ شامل ڪیو ویو "گلاس سیلنگ ٽیم" جی درجی ۾<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-41380265|title=BBC 100 Women 2017: Who is on the list?|date=2017-09-27|access-date=2024-01-10|language=en-GB}}</ref> 2018 ۾، ھن کی انھن پنجن ماڻھن مان ہڪ جو نالو ڏنو ویو جیڪی فوربس پاران ای آء کی ترتیب ڏئی رہیا آھن<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/sites/insights-intelai/2018/11/29/5-people-building-our-ai-future/|title=Forbes Insights: 5 People Building Our AI Future|last=Team|first=Insights|website=Forbes|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی بزنس جرنل پاران بی ایریا جی ٽاپ 40 انڊر 40 مان ہڪ جی طور تی تسلیم ڪیو ویو<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/video/6082083379001|title=40 Under 40 2018: Rumman Chowdhury, Accenture (Video)|website=www.bizjournals.com|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی برٽش رائل سوسائٽی آف آرٽس (RSA) ۾ پڻ شامل ڪیو ویو آھی انھن ماڻھن کی جشن ڪرڻ لاء جن سماجی چالنج ۾ ترقی ڪئی آھی<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/bangladeshi-origin-rumman-chowdhury-times-top-100-ai-3413901|title=Bangladeshi-origin Rumman Chowdhury in TIME's Top 100 in AI|last=Tech & Startup Desk|date=2023-09-08|website=The Daily Star|language=en|access-date=2023-09-09}}</ref> == حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ليکڪائون]] [[زمرو:ڊیٽا سائنسدان]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:ڪاروباري عورتون]] [[زمرو:1980ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جو ادب]] 4a5g0r8mjlvn001ufsn4yu08f8ugkmv 371898 371897 2026-04-17T13:17:00Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 371898 wikitext text/x-wiki  {{Infobox scientist|name=رومان چوڌري|image=Rumman Chowdhury at the AI for Good Global Summit 2018 (42110666692).jpg|caption=رومن چوڌري [[ITU AI for Good|AI for Good]] گلوبل سمٽ 2018 ۾|birth_date={{birth year and age|1980}}|birth_place=[[راڪلينڊ ڪائونٽي، نيو يارڪ]]|alma_mater=[[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] br / [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] br / [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊيوگو]] (پي ايڇ ڊي)|workplaces=[[تلفظ]]|awards=بي بي سي 100 عورتون (2017) ٽائيم 100/AI (2023) پنجن مان هڪ ڪير ٺاهي رهيا آهن AI (فوربز) (2018) بي ايريا جي 40 کان مٿي 40 (سان فرانسسڪو بزنس ٽائمز) (2018) برطانوي رائل سوسائٽي آف آرٽس (RSA) ۾ شامل ڪيو ويو|thesis_title=تلوارن ۾ پلوشيرن کي مارڻ: ميٽروپوليٽن-ملٽري ڪمپليڪس جو اثر|thesis_year=2017|thesis_url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|fields=[[آرٽيفيشل انٽيليجنس|اخلاقي مصنوعي ذهانت]]|website={{URL|rummanchowdhury.com}}}} '''روماون چودھری''' (پیدائش 1980) ہڪ بنگلادیشی آمریڪن ڊیٽا سائنسدان، ھڪ ڪاروباری شخصيت آھي، ۽ ایڪسینچر ۾ اڳوڻی ذمیوار مصنوعی ذھانت جی اڳواڻ پڻ آھی ھن جو جنم نیو یارڪ جی راڪ لینڊ ڪائونٽی ۾ ٿیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> ھن کی ڊیٽا سائنس جی میدان ۾ سندس تعاون لاء تسلیم ڪیو ویو آھی چوڌريءَ جو سائنس جي دنيا ۾ سفر [[سائنس فڪشن]] سان سندس محبت کان متاثر هو، هڪ اهڙو جذبو جنهن هن جي تجسس کي جنم ڏنو، اڪثر ڪري ” ڊانا اسڪلي اثر “ سان منسوب ڪيو ويو. سائنس ۽ افسانه جي چونڪ سان هن جذبي هن جي مستقبل جي ڪوششن جو بنياد رکيو. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}</ref> == تعلیم == چوڌريءَ میساچوسٽس انسٽیٽیوٽ آف ٽیڪنالاجی ۾ مینیجمینٽ سائنس ۽ سیاسی سائنس ۾ پنھنجی انڊرگریجویٽ اڀیاس مڪمل ڪیو <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن ڪولمبیا یونیورسٽی مان [[شماريات|شماریات]] ۽ مقدار جی طریقن ۾ سائنس جو ماسٽر حاصل ڪیو <ref name=":1">{{Cite news|url=https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury|title=Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist|date=2017-01-13|work=MM.LaFleur|access-date=2018-11-20|language=en-US}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://mmlafleur.com/mdash/rumman-chowdhury "Rumman Chowdhury is California's Coolest Data Scientist"]. ''MM.LaFleur''. 13 January 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن یونیورسٽی آف ڪیلیفورنیا، سین ڊیاگو مان پوليٽيڪل سائنس ۾ ڊاڪٽريٽ جی ڊگری حاصل ڪئی آھی<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}</ref> <ref name="rphd2">{{cite thesis|degree=PhD|year=2017|url=https://escholarship.org/uc/item/7jx0190s|title=Beating Plowshares into Swords: The Impact of the Metropolitan-Military Complex|publisher=University of California, San Diego|website=escholarship.org|oclc=992172239|first=Rumman|last=Chowdhury}}</ref>ھن پنھنجی پی۔ ایڇ۔ ڊی سلکان وادی ۾ ڪم ڪندی پوری ڪئی۔ <ref name=":2">{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/c/san-francisco-business-times-40-under-40-2018/3064/rumman-chowdhury.html|title=Meet the San Francisco Business Times' 40 under 40 Class of 2018 - Rumman Chowdhury|last=|first=|date=2018|website=San Francisco Business Times|access-date=2018-11-23}}</ref> ھن جی ڪیریئر ۽ آلاتر تعلیمی اڀیاس لاء ھن جی بنیادی دلچسپی ھئی تہ ڊیٽا کی ماڻھن جی تعصب ۽ انسانیت تی ٽیڪنالاجی جی اثر جو جائزو وٺڻ جی طریقن کی سمجھڻ لاء ڪیئن استعمال ڪری سگہجی ٿو۔<ref name=":0" /> == ڪیریئر == === شروعات === چودھری بوٽ ڪئمپ میٽس ۾ ڊیٽا سائنس سیکاریو ۽ 2017 ۾ ایڪسینچر ۾ شامل ٿیڻ کان اڳ ڪوشنٽ ۾ ڪم ڪیو<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044|title=The Data Scientist Putting Ethics Into AI|last=Apte|first=Poornima|work=OZY|access-date=2018-11-20}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFApte">Apte, Poornima. [https://www.ozy.com/rising-stars/the-data-scientist-putting-ethics-into-ai/81044 "The Data Scientist Putting Ethics Into AI"]. ''OZY''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ھن پنھنجی ڪم جی اگوانی ڪئی ذمیوار [[ھٿرادو ذھانت|مصنوعی ذہانت]] تی [1] ھوء الگورٿم جی تعصب ۽ ای آء افرادی قوت بابت پریشان ھئی خاص طئور تی تحقیق ڪندڙن کی برقرار رکڻ تی[1] ھن کلیل طئور تی ڳالھ ڪئی آھی تہ وضاحت ڪرڻ جی ضرورت آھی تہ اخلاقی AI اصل ۾ ڇا مطلب آھی ۽ اصطلاح "اخلاقی آئوٽ سورسنگ" کی ترتیب ڏیڻ لاء ذمیوار ھئی<ref>{{Citation|last=Yao|first=Mariya|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (Interview with Rumman Chowdhury of Accenture)|date=12 June 2018|url=https://www.topbots.com/building-ethical-responsible-ai-technologies-interview-rumman-chowdhury-accenture/|journal=Top Bots|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> ھوء ڪمپنین سان گڏ ڪم ڪری ٿی اخلاقی گورننس ۽ الگورٿم کی ترقی ڪرڻ تی جیڪی انھن جی فیصلن کی شفاف طئور تی بیان ڪن ٿا<ref>{{Citation|title=Building Ethical & Responsible AI Technologies (AI For Growth, Rumman Chowdhury, Accenture)|date=2018-06-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=NQQHyIf_BwI|access-date=2018-11-20|publisher=TOPBOTS: Applied AI For Business}}</ref> ھوء ڀرتی ۾ تنوع کی بہتر بڻائڻ لاء AI استعمال ڪرڻ لاء پرعزم آھی <ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/johnwelsheurope/2018/10/10/9-developments-in-ai-that-you-really-need-to-know/#343d04096ea5|title=9 Developments In AI That You Really Need to Know|last=Welsh|first=John|work=Forbes|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> چودھری، ایلن ٽورنگ انسٽیٽیوٽ ۾ شروعاتی ڪیریئر جی تحقیق ڪندڙن جی ٽیم سان گڏ، ہڪ فیئرنیس اوزار تیار ڪیو جیڪو ڊیٽا جی جانچ ڪری ٿو جیڪو ہڪ الگورٿم ۾ ان پٽ آھی ۽ سڃاڻپ ڪری ٿو تہ ڇا ڪجھ طبقا (جہڙوڪ نسل یا جنس) نتیجن کی متاثر ڪری سگہن ٿا<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.accenture.com/gb-en/blogs/blogs-cogx-tackling-challenge-ethics-ai|title=CogX—Tackling The Challenge Of Ethics In AI {{!}} Accenture|website=www.accenture.com|language=en|access-date=2018-11-20}}</ref> اوزار ٻنھی جی سڃاڻپ ڪری ٿو ۽ تعصب کی درست ڪرڻ جی ڪوشش ڪری ٿو، تنظیمن کی بہتر فیصلو ڪرڻ جی قابل بڻائی ٿو<ref>{{Cite news|url=https://www.datainnovation.org/2018/08/5-qs-for-rumman-chowdhury-global-lead-for-responsible-ai-at-accenture/|title=5 Q's for Rumman Chowdhury, Global Lead for Responsible AI at Accenture|date=2018-08-17|work=Center for Data Innovation|access-date=2018-11-21|language=en-US}}</ref> === All.ai، برابری ۽ ایڪس انسٽیٽیوٽ === چودھری 'ID1' ٺاہی، ہڪ ٻولیء جو تجزیو ڪرڻ وارو اوزار جیڪو میٽنگن ۾ ڳالھائڻ وارن جی جنس جی توازن جی نگرانی ۽ سڌارو ڪری سگھندو آھی<ref>{{Cite news|url=https://mashable.com/2017/10/18/allai-app-speak-up-in-meetings/?europe=true#dKrFLLN.hOq3|title=This app will help you speak up—or shut up—during meetings|last=Hinchliffe|first=Emma|work=Mashable|access-date=2018-11-21|language=en}}</ref> 2020 ۾ ھن خطری، قانونی ۽ ڊیٽا ٽیمن جی وچ ۾ ترجمی جی فرق کی ختم ڪرڻ لاء برابری قائم ڪئی۔ <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.getparity.ai/about|title=About Us|website=Parity|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120141115/https://www.getparity.ai/about|archive-date=20 January 2021}}</ref> ھن ''سلش'' ۾ ہڪ اہم تقریر ڪئی آھی، انسانی صلاحیتن کی وڌائڻ بابت ڳالھائیندی<ref name="Slush">{{Citation|last=Slush|title=Rumman Chowdhury: Augmenting Human Capabilities to New Dimensions|date=2017-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ata0_sabEl8|access-date=2018-11-21}}</ref> ھن مصنوعی ذہانت جی دور ۾ انسانیت بابت TED گفتگو ڏنی۔ [1]<ref name="Slush" /> === (X)ٽوئيٽر === فيبروري 2021 کان نومبر 2022 تائين چوڌري [[ٽوئيٽر|ٽوئيٽر]] سان مشين لرننگ اخلاقيات، شفافيت ۽ احتساب (META) ٽيم جو ڊائريڪٽر هو. <ref name="newsweek.com">{{حوالو ويب|url=https://www.newsweek.com/twitter-worker-who-pointed-out-right-wing-bias-platform-fired-musk-1756899|title=Twitter worker who pointed out right-wing bias on platform fired by Musk|last=Carbonaro|first=Giulia|date=4 November 2022|website=[[Newsweek]]}}</ref> <ref name=":4">{{حوالو ويب|url=https://twitter.com/ruchowdh/status/1363902139630813185|title=Big news! - I'm thrilled to be joining the @TwitterEng team today as Director of ML Ethics, Transparency & Accountability. With the META team, we'll work to improve ML transparency, inclusivity and accountability. 1/|website=Twitter|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> META جو مقصد Twitter جي اندر استعمال ٿيندڙ مشين لرننگ سسٽم جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان کي بھتر ڪرڻ ھو، ھن ۾ باصلاحيت الگورتھم شامل آھن جيڪي صارف کي نقصان پھچائي سگھن ٿا. <ref name=":3" /> باصلاحيت الورورٿمس هڪ ڊگهي وقت تائين ٽيڪنالاجي صنعت ۾ هڪ مسئلو آهي. خاصيتن جهڙوڪ جنس، جنس، نسل، يا سماجي طبقو امڪاني علحدگيء کي رکي ٿو جيڪو غير منصفانه فيصلن جي نتيجي ۾ ٿي سگهي ٿو. META ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪئي Twitter کي بهتر، منصفانه، احتساب، ۽ ان جي استعمال ڪندڙن لاء وڌيڪ شفاف. <ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/introducing-responsible-machine-learning-initiative|title=Introducing our Responsible Machine Learning Initiative|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> سڀ کان وڌيڪ منصوبا جيڪي META ٽيمن تي ڪم ڪيو ان ۾ شامل تحقيق ۽ ڊيٽا جي تجزيو، ۽ ٽيم گهڻو ڪري پروفيسر، محقق ۽ انجنيئرن تي مشتمل هئي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.morningbrew.com/emerging-tech/stories/2021/06/21/building-plane-fly-moment-qa-twitters-ethical-ai-lead-rumman-chowdhury|title="A 'building the plane as you fly it' moment": Q&A with Twitter's ethical AI lead Rumman Chowdhury|website=Morning Brew|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> 2021 ۾، چوڌري ۽ ميٽا ٽيم ''Twitter تي سياسي مواد جي الگورتھمڪ ايمپليفڪيشن جي جانچ ڪرڻ'' جي عنوان سان هڪ تجزيو شايع ڪيو. <ref name=":5">{{حوالو ويب|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/company/2021/rml-politicalcontent|title=Examining algorithmic amplification of political content on Twitter|last=Belli|first=Luca|date=21 October 2021|website=blog.twitter.com|language=en-us|access-date=2021-11-17}}</ref> نومبر 2022 ۾، چوڌري ڪيترن ئي Twitter ملازمن مان هڪ هو، جيڪي ايلون مسڪ جي ڪمپني جي قبضي کان پوء مختصر نوٽيس تي برطرف ڪيا ويا. <ref name="newsweek.com" /> == انعام == 2017 ۾، ھن کی 100 عورتن (بی بی سی) ۾ شامل ڪیو ویو "گلاس سیلنگ ٽیم" جی درجی ۾<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-41380265|title=BBC 100 Women 2017: Who is on the list?|date=2017-09-27|access-date=2024-01-10|language=en-GB}}</ref> 2018 ۾، ھن کی انھن پنجن ماڻھن مان ہڪ جو نالو ڏنو ویو جیڪی فوربس پاران ای آء کی ترتیب ڏئی رہیا آھن<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/sites/insights-intelai/2018/11/29/5-people-building-our-ai-future/|title=Forbes Insights: 5 People Building Our AI Future|last=Team|first=Insights|website=Forbes|language=en|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی بزنس جرنل پاران بی ایریا جی ٽاپ 40 انڊر 40 مان ہڪ جی طور تی تسلیم ڪیو ویو<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/video/6082083379001|title=40 Under 40 2018: Rumman Chowdhury, Accenture (Video)|website=www.bizjournals.com|access-date=2021-11-17}}</ref> ھن کی برٽش رائل سوسائٽی آف آرٽس (RSA) ۾ پڻ شامل ڪیو ویو آھی انھن ماڻھن کی جشن ڪرڻ لاء جن سماجی چالنج ۾ ترقی ڪئی آھی<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/bangladeshi-origin-rumman-chowdhury-times-top-100-ai-3413901|title=Bangladeshi-origin Rumman Chowdhury in TIME's Top 100 in AI|last=Tech & Startup Desk|date=2023-09-08|website=The Daily Star|language=en|access-date=2023-09-09}}</ref> == حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ليکڪائون]] [[زمرو:ڊیٽا سائنسدان]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:ڪاروباري عورتون]] [[زمرو:1980ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جا ليڪک]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو]] 02gch0yammi7u4bspoldhtxfw8z19wc 14 77845 371944 312776 2026-04-17T20:42:03Z Ibne maryam 17680 371944 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:احتساب]] [[زمرو:انساني سرگرميون]] [[زمرو:جمھوريت]] [[زمرو:حڪومت]] [[زمرو:سياسي واقعا]] fizy1egpcav6qcgpuuo560vzsgbvx1z 0 81168 372009 369730 2026-04-18T11:35:06Z Intisar Ali 8681 372009 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ==اصطلاح== ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] 796qls3n64ceepz7agevj04d5wf70p7 372010 372009 2026-04-18T11:42:40Z Intisar Ali 8681 372010 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== == بنيادون == ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==اصطلاح== ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] dbgc5d4qju5745b0qa2ugw80rftox0u 372011 372010 2026-04-18T11:43:01Z Intisar Ali 8681 372011 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==اصطلاح== ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] 7y8e8g3m88t298kpxhuuib531orkekk 372012 372011 2026-04-18T11:50:48Z Intisar Ali 8681 372012 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==نالي جي تشڪيل == === شروعاتي استعمال === 1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن "[[ڊيٽا تجزيو]]" سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔<ref name=":7">{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}</ref> 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}</ref> ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔<ref>{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}</ref><ref name="Murtagh 2018 14">{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}</ref> "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته "ڪمپيوٽر سائنس" بدران "ڊيٽا سائنس" استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔<ref>{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}</ref><ref name=":2" /> 1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔<ref name=":2" /> تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي "ڊيٽا سائنس" سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔<ref>{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}</ref> 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔<ref name="Murtagh 2018 14"/> === جديد استعمال === 2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل )]] اعلان ڪيو ته "ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري"،<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]<ref>{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]<ref>{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۾ به استعمال ٿيو۔ هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته "هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي"۔<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite Q|Q134576907}}</ref> 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔<ref>{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}</ref> گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔<ref>{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}</ref> "ڊيٽا سائنسدان" جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}</ref> جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ "Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century" ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] cvo5eqs6poib4meno563waidx9ymknr 372013 372012 2026-04-18T11:51:34Z Intisar Ali 8681 372013 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==نالي جي تشڪيل == === شروعاتي استعمال === 1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن "[[ڊيٽا تجزيو]]" سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔<ref name=":7">{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}</ref> 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}</ref> ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔<ref>{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}</ref><ref name="Murtagh 2018 14">{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}</ref> "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته "ڪمپيوٽر سائنس" بدران "ڊيٽا سائنس" استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔<ref>{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}</ref><ref name=":2" /> 1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔<ref name=":2" /> تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي "ڊيٽا سائنس" سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔<ref>{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}</ref> 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔<ref name="Murtagh 2018 14"/> === جديد استعمال === 2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته "ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري"،<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]<ref>{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]<ref>{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۾ به استعمال ٿيو۔ هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته "هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي"۔<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite Q|Q134576907}}</ref> 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔<ref>{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}</ref> گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔<ref>{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}</ref> "ڊيٽا سائنسدان" جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}</ref> جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ "Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century" ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] k7lzwc8u7ivv8ei5ng2nvdb2b0vh2hb 372014 372013 2026-04-18T11:51:59Z Intisar Ali 8681 372014 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==نالي جي تشڪيل == === شروعاتي استعمال === 1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن "[[ڊيٽا تجزيو]]" سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔<ref name=":7">{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}</ref> 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}</ref> ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔<ref>{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}</ref><ref name="Murtagh 2018 14">{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}</ref> "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته "ڪمپيوٽر سائنس" بدران "ڊيٽا سائنس" استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔<ref>{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}</ref><ref name=":2" /> 1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔<ref name=":2" /> تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي "ڊيٽا سائنس" سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔<ref>{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}</ref> 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔<ref name="Murtagh 2018 14"/> === جديد استعمال === 2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته "ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري"،<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]<ref>{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]<ref>{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۾ به استعمال ٿيو۔ هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته "هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي"۔<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite Q|Q134576907}}</ref> 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔<ref>{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}</ref> گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔<ref>{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}</ref> "ڊيٽا سائنسدان" جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}</ref> جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ "Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century" ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] 27wm4o08ajdtqcur8tgm7cygdd3v1lq 372015 372014 2026-04-18T11:56:39Z Intisar Ali 8681 372015 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==نالي جي تشڪيل == === شروعاتي استعمال === 1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن "[[ڊيٽا تجزيو]]" سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔<ref name=":7">{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}</ref> 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}</ref> ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔<ref>{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}</ref><ref name="Murtagh 2018 14">{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}</ref> "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته "ڪمپيوٽر سائنس" بدران "ڊيٽا سائنس" استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔<ref>{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}</ref><ref name=":2" /> 1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔<ref name=":2" /> تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي "ڊيٽا سائنس" سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔<ref>{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}</ref> 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔<ref name="Murtagh 2018 14"/> === جديد استعمال === 2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته "ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري"،<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]<ref>{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]<ref>{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۾ به استعمال ٿيو۔ هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته "هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي"۔<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite Q|Q134576907}}</ref> 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔<ref>{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}</ref> گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔<ref>{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}</ref> "ڊيٽا سائنسدان" جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}</ref> جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ "Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century" ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== [[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]] ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔<ref name="spiegelhalter">{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}</ref> هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،<ref name="tukey" /> ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔<ref name="islr" /> عام سرگرمين ۾ شامل آهن: * ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛ * ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛ * خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛ * ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛<ref name="tukey">{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}</ref> * شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛<ref name="islr">{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}</ref> * نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔<ref name="oneil">{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}</ref> زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]] (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔<ref name="crispdm">{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}</ref> ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔<ref name=":9">{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}</ref><ref name=":10">{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}</ref> تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔<ref>{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}</ref> ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] asox29gm118i79kcjzv8uucwkkr91lb 372016 372015 2026-04-18T11:58:25Z Intisar Ali 8681 372016 wikitext text/x-wiki {{Short description|Field of study to extract insights from data}} {{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}} [[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]] '''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، <ref>{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}</ref> جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}</ref> ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.<ref>{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}</ref> ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}</ref> ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.<ref>{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}</ref> اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}</ref> بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي "چوٿين تمثيل" (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ "سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي."<ref name="TansleyTolle20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="BellHey20092">{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}</ref> ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}</ref> ==بنياد== ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي<ref>{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}</ref> جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔<ref>{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}</ref> [[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}</ref> [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}</ref> اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔<ref name=":7" /> ==نالي جي تشڪيل == === شروعاتي استعمال === 1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن "[[ڊيٽا تجزيو]]" سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔<ref name=":7">{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}</ref> 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}</ref> ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔<ref>{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}</ref><ref name="Murtagh 2018 14">{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}</ref> "ڊيٽا سائنس" جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته "ڪمپيوٽر سائنس" بدران "ڊيٽا سائنس" استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔<ref>{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}</ref><ref name=":2" /> 1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔<ref name=":2" /> تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي "ڊيٽا سائنس" سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔<ref>{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}</ref> 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔<ref name="Murtagh 2018 14"/> === جديد استعمال === 2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته "ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري"،<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]<ref>{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]<ref>{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ۾ به استعمال ٿيو۔ هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته "هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي"۔<ref>{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}</ref> ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite Q|Q134576907}}</ref> 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔<ref>{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}</ref> گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔<ref>{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}</ref> "ڊيٽا سائنسدان" جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}</ref> جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ "Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century" ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو== [[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]] ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔<ref name="spiegelhalter">{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}</ref> هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،<ref name="tukey" /> ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔<ref name="islr" /> عام سرگرمين ۾ شامل آهن: * ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛ * ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛ * خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛ * ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛<ref name="tukey">{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}</ref> * شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛<ref name="islr">{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}</ref> * نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔<ref name="oneil">{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}</ref> زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]] (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔<ref name="crispdm">{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}</ref> ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔<ref name=":9">{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}</ref><ref name=":10">{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}</ref> تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔<ref>{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}</ref> ==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. ==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ== [[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]] [[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔<ref>{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of "big data" on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}</ref> [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}</ref> ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔<ref name=":3">{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}</ref> ==ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي غور== ==پڻ ڏسو== * ڊيٽابيس مينيجمينٽ * فاڪس بيس * اوريڪل * پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) * ڊيٽا انجنيئرنگ * مشيني سکيا ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:شماريات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] [[زمرو:ڊيٽا سائنس]] ok7w1bgzbgegnkv1ixcqyrt5e3k9zwm 14 82966 371999 318786 2026-04-18T11:21:15Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ٽيڪنالاجي]]; added [[Category:ڊيوائس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371999 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب]] [[زمرو:ڊيوائس]] b2y6v2cxtbs5o9srl1kkj8iykttwcck 0 83058 371988 319659 2026-04-18T10:17:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برقيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371988 wikitext text/x-wiki {{Infobox physical quantity |name=برقي پاور<br> Electric Power |unit=واٽ (W) |symbols='''℘''' يا '''P''' |dimension=wikidata |otherunits= Kg.m².s^-3}} [[File:NIGU_Strain_tower.JPG|thumb|اليڪٽرڪ جي پاور اوور هيڊ لائينن ذريعي، جئين هتان ڏيکاريل آهن يا زير زمين هاءِ وولٽيج ڪيبلن ذريعي منتقل ڪئي ويندي آهي.]] '''بجلي جي پاور''' (Electric Power) هڪ بجلي جي سرڪٽ جي اندر برقي توانائي جي منتقلي جي شرح آهي. ان جي [[اڪائين جو بين الاقوامي نظام|اڪائين جي بين الاقوامي نظام]] جي اڪائي واٽ آهي، پاور (طاقت) جي عام اڪائي، جنهن کي هڪ جول في [[سيڪنڊ]] توانائي جي منتقلي طور بيان ڪيو ويندو آهي. ڪلو، ميگا ۽ گيگا جا معياري لاحقا، ٻين SI يونٽن وانگر، بالترتيب هن جي 10³ ، 10⁶ ۽ 10⁹ جي ضرب سان مقدار ڏيکاريل لاء استعمال ٿيندا آهن. عام ٻولي ۾، بجلي جي پاور سان مراد بجلي جي پيداوار ۽ ترسيل آهي، جيڪا دنيا جي اڪثر حصن ۾ هڪ ضروري عوامي افاديت آهي. بجلي يا بجلي جي پاور عام طور تي برقي جنريٽر ذريعي پيدا ڪئي ويندي آهي، پر ان کي برقي بيٽري جي ذريعي پڻ فراهم ڪري سگهجي ٿو. اها عام طور تي، بجلي جي پيدا ڪندڙ پاران هڪ برقي گرڊ جي ذريعي صنعتن ۽ گهريلو صارفين کي فراهم ڪئي ويندي آهي. بجلي جي پاور کي ڊگهي فاصلن تي ٽرانسميشن لائينن ذريعي پهچائي سگهجي ٿو ۽ حرڪت، روشني ۽ گرمي ايپليڪيشنن لاءِ اعليٰ ڪارڪردگي سان استعمال ڪري سگهجي ٿي.<ref name="smith-2001"> {{ڪتابن مان حوالا|title=Environmental Physics|last=Smith|first=Clare|date=2001|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-20191-8|location=London}}</ref> ==تفصيل== ℘ = E/t ℘ = F.v ℘ = V.I ℘ = τ. ω Kg.m².s^-3 ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:برق سڪونيات]] [[زمرو:برقيات]] 6l1q5tksgeudpmkdk389w06je7neyv0 371989 371988 2026-04-18T10:17:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:توانائي جون قسمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371989 wikitext text/x-wiki {{Infobox physical quantity |name=برقي پاور<br> Electric Power |unit=واٽ (W) |symbols='''℘''' يا '''P''' |dimension=wikidata |otherunits= Kg.m².s^-3}} [[File:NIGU_Strain_tower.JPG|thumb|اليڪٽرڪ جي پاور اوور هيڊ لائينن ذريعي، جئين هتان ڏيکاريل آهن يا زير زمين هاءِ وولٽيج ڪيبلن ذريعي منتقل ڪئي ويندي آهي.]] '''بجلي جي پاور''' (Electric Power) هڪ بجلي جي سرڪٽ جي اندر برقي توانائي جي منتقلي جي شرح آهي. ان جي [[اڪائين جو بين الاقوامي نظام|اڪائين جي بين الاقوامي نظام]] جي اڪائي واٽ آهي، پاور (طاقت) جي عام اڪائي، جنهن کي هڪ جول في [[سيڪنڊ]] توانائي جي منتقلي طور بيان ڪيو ويندو آهي. ڪلو، ميگا ۽ گيگا جا معياري لاحقا، ٻين SI يونٽن وانگر، بالترتيب هن جي 10³ ، 10⁶ ۽ 10⁹ جي ضرب سان مقدار ڏيکاريل لاء استعمال ٿيندا آهن. عام ٻولي ۾، بجلي جي پاور سان مراد بجلي جي پيداوار ۽ ترسيل آهي، جيڪا دنيا جي اڪثر حصن ۾ هڪ ضروري عوامي افاديت آهي. بجلي يا بجلي جي پاور عام طور تي برقي جنريٽر ذريعي پيدا ڪئي ويندي آهي، پر ان کي برقي بيٽري جي ذريعي پڻ فراهم ڪري سگهجي ٿو. اها عام طور تي، بجلي جي پيدا ڪندڙ پاران هڪ برقي گرڊ جي ذريعي صنعتن ۽ گهريلو صارفين کي فراهم ڪئي ويندي آهي. بجلي جي پاور کي ڊگهي فاصلن تي ٽرانسميشن لائينن ذريعي پهچائي سگهجي ٿو ۽ حرڪت، روشني ۽ گرمي ايپليڪيشنن لاءِ اعليٰ ڪارڪردگي سان استعمال ڪري سگهجي ٿي.<ref name="smith-2001"> {{ڪتابن مان حوالا|title=Environmental Physics|last=Smith|first=Clare|date=2001|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-20191-8|location=London}}</ref> ==تفصيل== ℘ = E/t ℘ = F.v ℘ = V.I ℘ = τ. ω Kg.m².s^-3 ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:برق سڪونيات]] [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]] j0egwqg3z9c1297ytwp9ft6qvs4i8tu 14 83534 371920 371445 2026-04-17T13:40:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انفارميشن سائنس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371920 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:نظريو]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:انفارميشن سائنس]] g9cdbpxi0cm7n607ouajbjg1ep8m437 14 89359 372000 370250 2026-04-18T11:24:30Z Ibne maryam 17680 372000 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگي آلا]] [[زمرو:فوجي سامان]] rnnub3pgyu816cq34erhl0lcyiu49g5 372001 372000 2026-04-18T11:25:56Z Ibne maryam 17680 372001 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:فوجي سامان]] tvjkysacqfkv5ya64rpw5xe1s9dttix 14 89826 372004 354579 2026-04-18T11:28:09Z Ibne maryam 17680 372004 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:ڊيوائس]] [[زمرو:تشدد]] [[زمرو:سيڪيورٽي]] ljsprmscg86vueymut73nwvrtd7cpju 0 90574 371968 357216 2026-04-18T04:48:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 371968 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جنجگير–چمپا ضلعو | settlement_type = [[ڇتيس ڳڙھ]] جو [[ڇتيس ڳڙھ جا ضلعا|ضلعو]] | total_type = Total | native_name = | image_skyline = A view of Large Vaishnava Temple situated at janjgir district headquaters Chhattisgarh 01.jpg | image_caption = مندر، [[جنجگير]] | map_alt = | map_caption = [[ڇتيس ڳڙھ]] ۾ جڳھ | coordinates = | coor_pinpoint = جنجگير | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = بلاسپور | established_title = قائم ٿيو | established_date = | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[جانجير]] | parts_type = [[تحصيل|تحصيلون]] | parts_style = para | p1 = 9 | area_total_km2 = 4466.74 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 1,619,707 | population_footnotes = | population_urban = 225,199 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = آبادي | demographics1_title1 = [[ڀارت ۾ شرح خواندگي|خواندگي]] | demographics1_info1 = 73.7% | demographics1_title2 = جنس تناسب | demographics1_info2 = 986 | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[لوڪ سڀا|لوڪ سڀا حلقا]] | leader_name1 = 1 | leader_title2 = [[وڌان سڀا|وڌان سڀا حلقا]] | leader_name2 = 6 | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = سراسري سالياني برسات | blank_info_sec2 = 1157.1 ملي ميٽر | website = https://janjgir-champa.gov.in/en/ }} '''جنجگير–چمپا ضلعو''' [[ڀارت]] جي رياست [[ڇتيس ڳڙھ]] جو ھڪ ضلعو آھي۔ ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[جنجگير]] شھر آھي، جيڪو [[رتنپور ڪلاچوري خاندان|ڪلاچوري خاندان]] جي مهاراجا ججواليا ديو سان منسوب ڪيو وڃي ٿو۔ چمپا شھر جو نالو راجا وير بهادر جي گھوڙي “چمپاڪ” تان پيو۔ اڳي ھي ضلعو [[بلاسپور ضلعو|بلاسپور ضلعي]] جو حصو ھو، پر 1998ع ۾ ان کي الڳ ضلعو بڻايو ويو۔ هتي جي رهواسي اڪثر ويجهن ڳوٺن مان لڏي آيل آهن۔ موجوده ڪليڪٽر جتندر ڪمار شڪلا آھن۔<ref>{{cite web |url=http://janjgir-champa.nic.in/ |title=Home |website=janjgir-champa.nic.in}}</ref> == تاريخ == جانجير–چمپا ضلعو، جيڪو رياست جي مرڪزي حيثيت سبب [[ڇتيس ڳڙھ]] جو دل سڏيو وڃي ٿو، 25 مئي 1998ع تي قائم ٿيو۔ هتي جو وشنو مندر هن علائقي جي سنهري ماضيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو۔ جانجير–چمپا ۾ ڪيترائي تاريخي مندر موجود آهن۔ 15 آگسٽ 2021ع تي ان وقت جي [[ڇتيس ڳڙھ جو وزيراعليٰ]] نون ضلعن جي قيام جو اعلان ڪيو، جن مان هڪ [[سڪتي، ڇتيسڳڙھ|سڪتي ضلعو]] هو، جيڪو جانجير–چمپا مان ڪيترن ڳوٺن ۽ شهرن کي ڌار ڪري ٺهرايو ويو۔<ref>{{Cite news |date=2021-08-15 |title=Chhattisgarh to have 4 new districts, says CM Bhupesh Baghel on Independence Day |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/chhattisgarh-to-have-4-new-districts-says-cm-baghel-on-independence-day/articleshow/85345132.cms?from=mdr |access-date=2024-10-28 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> == معيشت == ڪي ايس ڪي انرجي وينچر (6 × 600 ميگاواٽ) ضلعي جو اهم [[حرارتي بجلي گهر]] آهي۔<ref>{{Cite journal |title=Preview of KSK Thermal Power Project (3600MW) |url=https://www.gem.wiki/KSK_Mahanadi_Power_Project |website=ijglobal.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114191245/https://www.gem.wiki/KSK_Mahanadi_Power_Project |date=2025-11-14 }}</ref> == آبادي == {{bar box |title=جانجير–چمپا ضلعي ۾ مذهب (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01 Population by Religion: Chhattisgarh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11368/download/14481/DDW22C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[هندومت]]|darkorange|98.44}} {{bar percent|[[اسلام]]|green|1.04}} {{bar percent|ٻيا يا ظاهر نه ڪيل|black|0.52}} |caption=مذهبن جي ورڇ }} [[ڀارت جي مردم شماري 2011ع]] مطابق، جانجير–چمپا جي آبادي 1,619,707 هئي، جيڪا ملڪ [[گني بساؤ]] جي آبادي جي لڳ ڀڳ برابر آهي يا آمريڪي رياست [[آئيڊاهو]] جي برابر آهي۔<ref name="districtcensus">{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Janjgir-Champa|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/350 |website=censusindia.gov.in |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref><ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = June 13, 2007 | access-date = 2011-10-01 | quote = Guinea-Bissau 1,596,677 July 2011 est.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=Idaho 1,567,582 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=2013-10-19 }}</ref> هي آبادي جي لحاظ کان ڀارت ۾ 308هون وڏو ضلعو آهي (640 ضلعن مان)۔<ref name="districtcensus" /> ضلعي جي آبادي جي گنجائش 421 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي۔<ref name="districtcensus" /> 2001ع کان 2011ع تائين واڌ جي شرح 23.01٪ رهي۔<ref name="districtcensus" /> جنس تناسب 991 عورتون في 1,000 مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.7٪ آهي۔ ورهاست کان پوءِ ضلعي جي آبادي 966,671 رهي، جن مان 163,553 (16.92٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا۔ جنس تناسب 973 عورتون في 1000 مرد آهي۔ درج فهرست ذاتون 25.81٪ ۽ درج فهرست قبيلہ 8.58٪ آهن۔<ref name="districtcensus" /> {{Pie chart |caption = جانجير–چمپا ضلعي جون ٻوليون (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[ڇتيسڳڙھي ٻولي|ڇتيسڳڙھي]] |value1 = 94.16 |color1 = peachpuff |label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] |value2 = 4.30 |color2 = orange |label3 = ٻيون |value3 = 1.54 |color3 = grey }} 2011ع جي مردم شماري مطابق، 94.16٪ آبادي [[ڇتيسڳڙھي ٻولي|ڇتيسڳڙھي]] ۽ 4.30٪ [[هندي ٻولي|هندي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندي هئي۔<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Chhattisgarh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10198/download/13310/DDW-C16-STMT-MDDS-2200.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جانجير–چمپا لوڪ سڀا حلقو]] == حوالا == {{reflist|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.facebook.com/JANJGIR جانجير فيسبڪ] * [https://janjgir-champa.gov.in/en/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{Geographic location |Centre = جانجير–چمپا ضلعو |North = [[ڪوربا ضلعو]] |Northeast = |East = [[رائيڳڙھ ضلعو]] |Southeast = |South = [[رائيپور ضلعو]] |Southwest = |West = [[بلاسپور ضلعو، ڇتيسڳڙھ|بلاسپور ضلعو]] |Northwest = }} {{جانجير–چمپا}} {{ڇتيسڳڙھ جا ضلعا}} {{مهاندي حوض}} {{coord|22|01|01|N|82|34|01|E|source:itwiki_type:adm3rd|display=title}} {{DEFAULTSORT:جانجير–چمپا ضلعو}} [[Category:ڇتيسڳڙھ جا ضلعا]] [[Category:جانجير–چمپا ضلعو]] [[Category:1998ع ۾ مدھيا پرديش ۾ قيام]] 9xdrvamkunmxoar5l4zinrfa53wohw2 0 90623 371926 371864 2026-04-17T14:40:02Z Memon2025 21315 /* سيٽلائيٽ تصويرون */ 371926 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر<ref name=gvr/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto"/> | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر <ref name=gvr/> 14,04,108 چورس ڪلوميٽر<ref name="auto"/> | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto2"/> | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. == ثقافتي مقام == روسي ڪلچر ۾ وولگا کي هڪ علامتي حيثيت حاصل آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻين ۾ هن کي اڪثر "وولگا ماتوشڪا" (Volga-Matushka) يعني '''"ماءُ وولگا"''' جي نالي سان ياد ڪيو ويندو آهي. دنيا جا ڪجهه وڏا بند (Reservoirs) پڻ هن درياءَ تي تعمير ٿيل آهن. {{Infobox River | name = وولگا ندي وولگا درياءُ (Volga) | image = Volga_River_near_Ulyanovsk.jpg | caption = روس ۾ وولگا درياءَ جو هڪ نظارو | source1_location = | mouth_location = | length = | basin_size = | discharge1_avg = | countries = |native_name=Bo|settlement_type=دريا ندي|image_size=250px|image_skyline=Volga_River_near_Ulyanovsk.jpg|imagesize=250px|image_caption=اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي|native_name_lang=روسي ٻولي|type=وولگا ندي|subdivision_name={{flag|Russia}} [[روس]]|subdivision_name1=Moscow|subdivision_name2=والڊائي ٽڪريون|subdivision_name3=[[ڪيسپين سمنڊ]] ئ|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=Cities|subdivision_type2=ماخذ جو هنڌ|subdivision_type3=وات جو هنڌ|subdivision_type4=ڊيگهه|subdivision_name4=3,531 ڪلوميٽر|subdivision_type5=بيسن جو سائز|subdivision_name5=1,360,000 چورس ڪلوميٽر|subdivision_type6=خارج ٿيڻ جو اوسط|subdivision_name6=8,060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ}} '''وولگا''' (روس) [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياءُ آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو "اينڊورهيڪ" (endorheic) يعني اهڙو درياءُ آهي جيڪو ڪنهن کليل سمنڊ ۾ ڪرڻ بجاءِ هڪ بند سمنڊ (ڪئسپين سمنڊ) ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياءُ [[روس]] ۾ واقع آهي ۽ وچ روس کان ڏکڻ روس تائين وهندو [[ڪيسپئن سمنڊ]] ۾ وڃي ڪري ٿو. ==وڌيڪ ڏسو== * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] 3nzn4msm6dur85z1p7bjfdcjmji5w8y 371927 371926 2026-04-17T14:55:16Z Memon2025 21315 371927 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر<ref name=gvr/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto"/> | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر <ref name=gvr/> 14,04,108 چورس ڪلوميٽر<ref name="auto"/> | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto2"/> | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * ينيسي درياء * لينا درياء * ڍنڍ بائيڪل. * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==وڌيڪ ڏسو== * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] 5k67qrglpa7vycb1n09elqv2zo2umpe 371928 371927 2026-04-17T14:55:43Z Memon2025 21315 371928 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر<ref name=gvr/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto"/> | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر <ref name=gvr/> 14,04,108 چورس ڪلوميٽر<ref name="auto"/> | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto2"/> | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * ينيسي درياء * لينا درياء * ڍنڍ بائيڪل. * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] 9guzndeshro57ld69c5ga5lnov4dz5k 371929 371928 2026-04-17T14:56:29Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 371929 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر<ref name=gvr/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto"/> | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر <ref name=gvr/> 14,04,108 چورس ڪلوميٽر<ref name="auto"/> | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto2"/> | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * ينيسي درياء * لينا درياء * ڍنڍ بائيڪل. * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] kcutw3e0g9c1ag058lqlu2iezu77hx2 371930 371929 2026-04-17T14:58:15Z Memon2025 21315 371930 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر<ref name=gvr/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto"/> | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر <ref name=gvr/> 14,04,108 چورس ڪلوميٽر<ref name="auto"/> | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<ref name="auto2"/> | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياء]] * [[لئنا ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] icivc95eo8krbjobiltbyog44be4qee 371931 371930 2026-04-17T15:02:00Z Memon2025 21315 371931 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga نم پروٽو سلوڪ) | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}<ref>{{GEOnet2|32FA87888EC23774E0440003BA962ED3|Volga}}</ref> | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ <ref name="auto2"/> | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياء]] * [[لئنا ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] dftbcctg81lzr2fceakk0xeg6cuqx90 371932 371931 2026-04-17T15:05:04Z Memon2025 21315 371932 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياء]] * [[لئنا ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * {{Cite EB1911|wstitle= Volga |volume= 28 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin|last2= Bealby |first2=John Thomas| pages = 193&ndash;195 |short= 1}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] e6hz0f5aolybllncouo1jxffezwgoeo 371933 371932 2026-04-17T15:07:54Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 371933 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياء]] * [[لئنا ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] n9gqtbgl6i0ucwemsshft5xvqas4f3f 371934 371933 2026-04-17T15:09:46Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 371934 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] * [[لئنا ندي]] * [[يورال ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] jlk0umig8wrva455fykk96wfgzyasll 371935 371934 2026-04-17T15:10:36Z Memon2025 21315 371935 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. And. while [[Khazaria]] controlled the lower stretches of the river. Such Volga cities as [[Atil]], [[Saqsin]], or [[Sarai (city)|Sarai]] were among the largest in the medieval world. The river [[Volga trade route|served as an important trade route]] connecting [[Viking Age|Scandinavia]], [[Baltic Finnic peoples|Finnic]] areas with the various Slavic tribes and Turkic, [[Germanic peoples|Germanic]], Finnic and other people in Old [[Rus' (people)|Rus']], and [[Volga Bulgaria]] with [[Khazars|Khazaria]], [[Persia]] and the [[Arab world]]. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] * [[لئنا ندي]] * [[يورال ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] lzrmco6t0o8u9qann5kw2xrk24c4hra 371977 371935 2026-04-18T09:12:06Z Memon2025 21315 371977 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|[[Ilya Yefimovich Repin]]'s 1870–1873 painting ''[[Barge Haulers on the Volga]]'']] Khazars were replaced by [[Kipchaks]], [[Kimeks]] and [[Mongols]], who founded the [[Golden Horde]] in the lower reaches of the Volga. Later their empire divided into the [[Khanate of Kazan]] and [[Khanate of Astrakhan]], both of which were conquered by the Russians in the course of the 16th century [[Russo-Kazan Wars]]. The Russian people's deep feeling for the Volga echoes in national culture and literature, starting from the 12th century [[Lay of Igor's Campaign]].<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> [[The Volga Boatman's Song]] is one of many songs devoted to the national river of Russia. Construction of [[Soviet Union]]-era dams often involved enforced resettlement of huge numbers of people, as well as destruction of their historical heritage. For instance, the town of [[Mologa]] was flooded for the purpose of constructing the [[Rybinsk Reservoir]] (then the largest artificial lake in the world). The construction of the [[Uglich Reservoir]] caused the flooding of several monasteries with buildings dating from the 15th and 16th centuries. In such cases the ecological and cultural damage often outbalanced any economic advantage.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ====20th-century conflicts==== {{Main|Battle of Stalingrad|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] * [[لئنا ندي]] * [[يورال ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] repq7r84ca2qo7bctk1go5xliu90gvj 371978 371977 2026-04-18T09:29:08Z Memon2025 21315 371978 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري "وولگا تي بارج هولرز" (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]] خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (<small>Golden</small> <small>Hordes</small>) قائم ڪيا. بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي "لي آف ايگور" جي مهم کان شروع ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> "وولگا بوٽ مين جو گيت" روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي. سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ==== 20 هين صدي جا تڪرار ==== {{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|Kazan Operation}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Soviet Union|Soviet]] [[Russian Naval Infantry#World War II|Marines]] charge the Volga [[Bank (geography)|river bank]].]] During the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] * [[لئنا ندي]] * [[يورال ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] 50n8azz2junul1qjd7i3ukevkj43x1n 371980 371978 2026-04-18T09:43:07Z Memon2025 21315 371980 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Russia; longest river in Europe}} {{Infobox river | name = وولگا<br>Volga | native_name = Волга | name_other = | name_etymology = "وولگا" (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ | image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg | image_size = 300 | image_caption = وولگا ياروسلاول ۾ | map = volgarivermap.png | map_size = 300 | map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = جڳھ | subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]] | subdivision_type2 = [[ملڪ]] | subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]] | subdivision_type3 = وفاقي مضمون | subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]] • [[ماري ايل|جمهوريه ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] • [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] • [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]] | subdivision_type4 = [[شهر]] | subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري • قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي | length = 3531 ڪلوميٽر | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ: 13,91,271 چورس ڪلوميٽر) | discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ 8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ [[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن | source1 = | source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]] | source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}} | source1_elevation = 228 ميٽر<ref name="readersnatural" /> | mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]] | mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]] | mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 28 ميٽر | progression = | river_system = | basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر 14,04,108 چورس ڪلوميٽر | tributaries_left = ڪاما ندي | tributaries_right = اوڪا ندي | custom_label = | custom_data = | discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر) | discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge3_location = سمارا (بيسن جي ماپ: 12,18,995 چورس ڪلوميٽر) | discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ: 4,97,637 چورس ڪلوميٽر) | discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر): 993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر) | discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ<br> 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300 | mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3 }} [[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] '''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}</ref> اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه <small>3,531</small> ڪلوميٽر (<small>2,194</small> ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا <small>13,60,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,30,000</small> چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، <small>8,000</small> ۽ <small>8,500</small> ڪيوبڪ ميٽر (<small>2,80,000</small> ۽ <small>3,00,000</small> ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي<ref name="gvr2">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry</ref> ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. <ref name="Gannholm2">{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}</ref> درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي. دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي "وولگا-ماتوشڪا" (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا. ==نالو== روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ "vòlga" 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها "نمي) وولگا جو سٿين نالو "راها", لفظي معنيٰ 'نم' هو. هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب "نم" آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: * اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي "وسيع". ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. * اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ "ايتل/ايرتل" ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. * ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. * ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي. ==وضاحت== [[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]] [[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]] [[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]] وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً <small>320</small> ڪلوميٽر (<small>200</small> ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ <small>13,50,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>5,20,000</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.<ref name="readersnatural">{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}</ref> زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن. === سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) === [[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]] [[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]] [[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]] * اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ * بالشوائي ارجيز (وولسڪ جي ويجهو) * سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾) * ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) * قازانڪا (قازان ۾) * سوويگا (اولهه قازان) * ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ جي ويجهو) * سورا (واسيلسرسڪ ۾) * کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو) * اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) * ازولا (بلخنا جي ويجهو) * اونڌا (يورويٽس جي ويجهو) * ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾) * ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) * شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) * مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو) * ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) * نيرل (ڪليزين جي ويجهو) * ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو) * ڊبنا (ڊبنا ۾) * شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو) * ٽويرٽسا ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾) * وازوزا (زيوبٽسو ۾) * سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾) ==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ==== * سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: * وولگوگراڊ ذخيرو * ساراٽوف ذخيرو * ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو * چيبوڪسري ذخيرو * گورڪي ذخيرو * ريبنسک ذخيرو * يوگليچ ذخيرو * ايوانڪوو ذخيرو ==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ==== * قازان * نزني نووگوروڊ * سمارا * وولگوگراڊ * سراتوف * ٽولياٽِي * ياروسلاوِل * آسٽراخان * اوليانووسک * چيبوڪسري * ٽيور ==== وولگا جي پار پل ==== * ڪوسٽروما ريل پل === انساني تاريخ === [[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]] وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. <ref>Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.</ref> ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}</ref> وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. <ref>{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي "را" سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. "A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.<ref>{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}</ref> ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾ بوزان ندي. <ref>{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}</ref> بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي. بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو. [[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري "وولگا تي بارج هولرز" (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]] خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (<small>Golden</small> <small>Hordes</small>) قائم ڪيا. بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي "لي آف ايگور" جي مهم کان شروع ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}</ref> "وولگا بوٽ مين جو گيت" روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي. سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.<ref>"In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&nbsp;sq. km. of forestland". Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.</ref> ==== 20 هين صدي جا تڪرار ==== {{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}} [[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]] روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) "وولگا فلوٽلا" وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو. خانه جنگي دوران جوزف اسٽالن وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا. ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ سوويت يونين ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ ڪيسپين سمنڊ جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. هٽلر مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ آذربائيجان جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه. جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو. درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ. درياهه کي کڻي. هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت. جرمني سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو. * انهي سبب لاءِ. درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾. سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي. ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو. the [[Russian Civil War]], both sides fielded warships on the Volga. In 1918, the Red [[Volga Flotilla]] participated in driving the Whites eastward, from the Middle Volga [[Kazan Operation|at Kazan]] to the Kama and eventually to [[Ufa]] on the [[Belaya River (Kama)|Belaya]].<ref>[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.</ref> During the Civil War, [[Joseph Stalin]] ordered the imprisonment of several military specialists on a barge in the Volga and the sinking of a floating prison in which the officers perished.<ref>{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&dq=stalin+trotsky+military+specialist&pg=PA129 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}</ref> During World War II, the city on the big bend of the Volga, currently known as [[Volgograd]], witnessed the [[Battle of Stalingrad]], possibly the [[List of battles by casualties|bloodiest battle]] in human history, in which the Soviet Union and the German forces were deadlocked in a [[stalemate]] battle for access to the river. The Volga was (and still is) a vital transport route between central Russia and the Caspian Sea, which provides access to the oil fields of the [[Apsheron Peninsula|Absheron Peninsula]]. [[Hitler]] planned to use access to the oil fields of [[Azerbaijan]] to fuel future German conquests. Apart from that, whoever held both sides of the river could move forces across the river, to defeat the enemy's [[fortification]]s beyond the river.<ref>{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> By taking the river, Hitler's [[Nazi Germany|Germany]] would have been able to move [[cargo|supplies]], [[gun]]s, and men into the northern part of Russia. At the same time, Germany could permanently deny this transport route by the Soviet Union, hampering its access to oil and to supplies via the [[Persian Corridor]]. For this reason, many [[Amphibious warfare|amphibious]] military assaults were brought about in an attempt to remove the other side from the banks of the river. In these battles, the Soviet Union was the main [[Offensive (military)|offensive]] side, while the [[Wehrmacht|German troops]] used a more [[defense (military)|defensive]] stance, though much of the fighting was [[close combat|close quarters combat]], with no clear offensive or defensive side. ==نسلي گروهه== ==نيويگيشن== ==سيٽلائيٽ تصويرون== <gallery widths=200 heights=200> File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space. File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. </gallery> ==ثقافتي اهميت== وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست "روس خگنيٽ" (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي. == جاگرافيائي بناوٽ == وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي. ==ثقافتي اهميت== ===ادب=== * ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو * ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول * يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو * "فاصلي کان پوءِ فاصلو" - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم * "وولگا تي" - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم * "وولگا ۽ وازوزا" - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم * دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول * وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. ===سينيما=== * وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم * ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم * دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم * هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما * اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم ===موسيقي=== * "دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين" ===ويڊيو گيم=== * ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. ==پڻ ڏسو== * [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] * [[لئنا ندي]] * [[يورال ندي]] * [[ڍنڍ بيڪال]] * [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]] * ڪيسپين ڊپريشن * روس جي دريائن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|وولگا}} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] * [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو] * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space] * [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts] * [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga] {{Authority control}} [[زمرو:وولگا درياهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:پيچدار درياهه]] [[زمرو:چوواشيا جا درياهه]] [[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]] [[زمرو:تاتارستان جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]] [[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]] mjjihozxj7a2ktfc0814rik5zbb7hrn 0 94857 371936 371097 2026-04-17T17:58:36Z Alin2808 22068 /* Operators */ 371936 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multi-role fighter aircraft}} {{Infobox settlement |name = F-16 Fighting Falcon |image = F-16 June 2008.jpg |caption = A USAF F-16C over the desert in [[Iraq]], 2008 |alt = Aerial view of jet aircraft, carrying cylindrical fuel tanks and ordnance, overflying desert |type = [[Multirole combat aircraft|Multirole fighter]],<br>[[air superiority fighter]] |national_origin = |manufacturer = Introduction: {{Start date and age|1978|08|17|df=yes|br=y}} |builder = |first_flight = |introduction = First flight:{{ubl|{{Start date and age|1974|01|20|df=yes|br=y}} (unplanned);|{{Start date and age|1974|02|02|df=yes|br=y}} (official)}} |retired =Status: In service Variants: [[General Dynamics X-62 VISTA]] Produced: 1973–2017 Primary User: [[United States Air Force]], Pakistan More Users: 25 other [[#Operators|users]]<br>(see ''[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators|operators page]]'') |status = |number_built = Country of Origin: United States |primary_user = Number Built: 4,604<ref>{{cite web |url= https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |work= Fort Worth Star-Telegram |access-date= 24 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171124152750/http://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 24 November 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="bahrain">{{Cite press release |url=https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |title=Lockheed Martin Awarded Contract to Build F-16 Block 70 Aircraft for Bahrain |publisher=[[Lockheed Martin]] |date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022206/https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}</ref> |more_users = Manufacturers:{{ubl|[[General Dynamics]]<br>(1974–1993)|[[Lockheed Corporation]]<br>(1993–1995)|[[Lockheed Martin]]<br>(1995–2017)}} |produced = |variants = |developed_into = |image_skyline=F-16 June 2008.jpg|image_size=250px|established_title6=Developed into|established_date6={{ubl|[[Vought Model 1600]]|[[General Dynamics F-16XL]]|[[Mitsubishi F-2]]|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}|established_title7=Builder|established_date7={{ubl|[[SABCA]] (1979–1985)|[[Fokker]] (1979–1982)|[[Korea Aerospace Industries|KAI]] (1994–2004)|[[Turkish Aerospace Industries|TUSAŞ]] (1987–2011)}}}} '''ايف-16 فائٽنگ فالڪن''' (F-16 Fighting Falcon) جيٽ هڪ آمريڪي سنگل انجن سپرسونڪ ملٽي رول چوٿين نسل جو فائٽر جهاز آهي جيڪو جنرل ڊائنامڪس (هاڻي لاڪ هيڊ مارٽن) پاران تيار ڪيو ويو آهي ۽ ڪيترن ئي ڪمپنين پاران تيار ڪيو ويو آهي، جن ۾ 1993 تائين جنرل ڊائنامڪس ۽ 2017 تائين لاڪ هيڊ مارٽن شامل آهن. هڪ ايئر سپريويرٽي ڊي فائٽر جي طور تي ڊزائين ڪيو ويو، اهو هڪ ڪامياب آل-ويدر ملٽي رول جهاز ۾ تبديل ٿيو جنهن ۾ <small>1976</small> کان وٺي <small>4,600</small> کان وڌيڪ تعمير ڪيا ويا آهن. جيتوڻيڪ اصل نسخا هاڻي پيداوار ۾ نه آهن، لاڪ هيڊ مارٽن <small>'''ايف-16'''</small> وي وائپر خاندان جا بهتر نسخا لاڪ هيڊ مارٽن جي هڪ نئين پيداوار جي سهولت ۾ برآمد لاءِ ٺاهيا ۽ اپ گريڊ ڪيا پيا وڃن. 2026 تائين، اهو فوجي سروس ۾ دنيا جو سڀ کان عام فڪسڊ ونگ جهاز آهي، جنهن ۾ ايف-16 خاندان مان 2,102 آپريشنل آهن، جيڪي سڀني فعال جنگي جهازن جو %15 آهن. The '''General Dynamics''' (now '''Lockheed Martin''') '''F-16 Fighting Falcon''' is an American single-engine [[supersonic]] [[Multirole combat aircraft|multirole]] [[fourth-generation fighter|fourth-generation]] [[fighter aircraft]] developed by [[General Dynamics]] and produced by multiple companies, including General Dynamics until 1993 and [[Lockheed Martin]] until 2017.<ref>{{Cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=[[Lockheed Martin]]}}</ref> Designed as an [[air superiority]] [[day fighter]], it evolved into a successful [[night fighter|all-weather]] multirole aircraft with over 4,600 built since 1976.<ref>{{cite web |date=2 April 2012 |title=Lockheed Martin to deliver 4,500th F-16 fighter |url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/national/article24727069.html |work=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731002852/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/02/143842/lockheed-martin-to-deliver-4500th.html |archive-date=31 July 2014 |url-status=live}}</ref> Although the original versions are no longer in production, improved versions of the [[Lockheed Martin F-16V Viper]] family are being built and upgraded for export in a new production facility of Lockheed Martin.<ref name="Last F-16 leaves Texas nest">{{cite web |last=Gunner |first=Jerry |title=Last F-16 leaves Texas nest |url=https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |archive-url=http://web.archive.org/web/20260224034100/https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |url-status=live |date=2017-12-28 |archive-date=2026-02-24 |access-date=2026-02-24 |website=Key.Aero}}</ref><ref name="Inside The Lockheed Martin Plant That’s Spearheading Resurgent F-16 Sales">{{cite web |last=Trevithick |first=Joseph |title=Inside The Lockheed Martin Plant That's Spearheading Resurgent F-16 Sales |url=https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |website=The War Zone |date=December 9, 2024 |access-date=February 24, 2026 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251209170830/https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live}}</ref> {{As of|2026}}, it is the world's most common [[fixed-wing aircraft]] in military service, with 2,102 from the F-16 family operational, comprising 15% of all active combat aircraft.<ref name="i536">{{cite web |last=Honeywell |first=Exclusive partner |date=2025-11-13 |title=2026 World Air Forces directory |url=https://www.flightglobal.com/defence/2026-world-air-forces-directory/165267.article |access-date=2026-03-19 |website=Flight Global}}</ref> The aircraft was first developed by [[General Dynamics]] in 1974. In 1993, General Dynamics sold its aircraft manufacturing business to [[Lockheed Corporation|Lockheed]],<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |last=Rosenwald |first=Michael S. |title=Downside of Dominance? Popularity of Lockheed Martin's F-16 Makes Its F-35 Stealth Jet a Tough Sell. |date=17 December 2007 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014055458/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |archive-date=14 October 2017 |url-status=live}}</ref> which became part of [[Lockheed Martin]] after a 1995 merger with [[Martin Marietta]].<ref>{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html |title=Company Histories – Lockheed Martin Corporation|work=Funding universe|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417221322/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}</ref> The F-16's key features include a frameless [[bubble canopy]] for enhanced cockpit visibility, a [[side-stick]] to ease control while maneuvering, an [[ejection seat]] reclined 30 degrees from vertical to reduce the effect of [[g-force]]s on the pilot, and the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[fly-by-wire]] flight control system that helps to make it an agile aircraft. The fighter has a single turbofan engine, an internal [[M61 Vulcan]] cannon and 11 [[hardpoint]]s. Although officially named "Fighting Falcon", the aircraft is commonly known by the nickname '''"Viper"''' among its crews and pilots.{{sfn|Peacock|1997|p=100}} Since its introduction in 1978, the F-16 became a mainstay of the U.S. Air Force's tactical airpower, where it mainly replaced the [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]], [[LTV A-7 Corsair II|A-7 Corsair II]], and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]]. The F-16 primarily performed strike and [[Suppression of Enemy Air Defenses|suppression of enemy air defenses]] (SEAD) missions, and in the latter role, it replaced the [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II#Variants|F-4G]] [[Wild Weasel]] by 1996. In addition to active duty in the U.S. Air Force, [[Air Force Reserve Command]], and [[Air National Guard]] units, the aircraft is also used by the [[U.S. Air Force Thunderbirds]] aerial demonstration team, the US Air Combat Command F-16 Viper Demonstration Team,<ref>{{cite web |url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3328261/meet-the-2023-air-combat-command-demonstration-team-pilots/ |title=Meet the 2023 Air Combat Command Demonstration Team Pilots |publisher=[[Air Combat Command]] |date=14 March 2023}}</ref> and as an adversary/aggressor aircraft by the [[United States Navy]]. The F-16 has also been procured by the air forces of 25 other nations. F-16s from various US-led coalitions [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history|flew combat missions]] in the [[Gulf War]], [[NATO intervention in Bosnia and Herzegovina|Bosnia]], [[NATO bombing of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[War in Afghanistan (2001–2021)|Afghanistan]], [[2011 military intervention in Libya|Libya]], and [[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|Iraq and Syria]]. F-16s have also seen extensive combat use by [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Israel|Israel]], [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Pakistan|Pakistan]], and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Ukraine|Ukraine]]. Since 1982, it has been a [[Dual Capable Aircraft]] platform for US nuclear weapons in Europe. Numerous countries have begun replacing the aircraft with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II]] and [[Lockheed Martin F-16V Viper]], although the original versions of F-16 also remains in service with many operators.<ref>{{cite press release |last1=Stout |first1=Joe |last2=Quincy |first2=Laurie |title=United States Government Awards Lockheed Martin Contract to Begin Production of Advanced F-16 Aircraft for Morocco |url=https://news.lockheedmartin.com/2008-06-06-United-States-Government-Awards-Lockheed-Martin-Contract-to-Begin-Production-of-Advanced-F-16-Aircraft-for-Morocco |work=[[Lockheed Martin]] |date=8 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104091800/http://www.lockheedmartin.com/news/press_releases/2008/060608ae_f16morocco.html |archive-date=4 January 2009 |url-status=live}}</ref> ==Development== ===Lightweight Fighter program=== {{main|Lightweight Fighter program}} US [[Vietnam War]] experience showed the need for [[Air supremacy|air superiority]] fighters and better air-to-air training for fighter pilots.{{sfn|Spick|2000|p=190}} Based on his experience in the [[Korean War]] and as a fighter tactics instructor in the early 1960s, Colonel [[John Boyd (military strategist)|John Boyd]] with mathematician [[Thomas P. Christie|Thomas Christie]] developed the [[energy–maneuverability theory]] to model a fighter aircraft's performance in combat. Boyd's work called for a small, lightweight aircraft that could maneuver with the minimum possible energy loss and which also incorporated an increased [[thrust-to-weight ratio]].<ref name="Hillaker-Boyd">{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=156 |title=John Boyd, USAF Retired, Father of the F-16. |access-date=7 June 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601193605/http://www.codeonemagazine.com/archives/1997/articles/jul_97/july2a_97.html |archive-date=1 June 2009 |publisher=Code One: An Airpower Projection Magazine |date=April 1997}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hehs |first1=Eric |title=F-16 Designer Harry Hillaker |url=http://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=37 |website=www.codeonemagazine.com |publisher=Lockheed Martin Aeronautics Company |access-date=25 April 2023 |language=en-us |date=15 April 1991}}</ref> In the late 1960s, Boyd gathered a group of like-minded innovators who became known as the [[Fighter Mafia]], and in 1969, they secured [[United States Department of Defense|Department of Defense]] funding for General Dynamics and Northrop to study design concepts based on the theory.{{sfn|Richardson|1990|pp=7–8}}{{sfn|Coram|2002|pp=245–246}} Air Force F-X proponents were opposed to the concept because they perceived it as a threat to the [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15]] program, but the USAF's leadership understood that its budget would not allow it to purchase enough F-15 aircraft to satisfy all of its missions.<ref name="bjorkman 2014">{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air & Space Magazine}}</ref> The Advanced Day Fighter concept, renamed ''F-XX'', gained civilian political support under the reform-minded Deputy Secretary of Defense [[David Packard]], who favored the idea of competitive [[prototype|prototyping]]. As a result, in May 1971, the Air Force Prototype Study Group was established, with Boyd a key member, and two of its six proposals would be funded, one being the [[Lightweight Fighter program|Lightweight Fighter]] (LWF). The [[request for proposal]]s issued on 6 January 1972 called for a {{convert|20000|lb|kg|sigfig =2|adj =mid}} class air-to-air day fighter with a good turn rate, acceleration, and range, and optimized for combat at speeds of {{nowrap|Mach 0.6–1.6}} and altitudes of {{convert|30000|–|40000|ft|sigfig=2}}. This was the region where USAF studies predicted most future air combat would occur. The anticipated average flyaway cost of a production version was {{nowrap|$3 million}}. This production plan was hypothetical as the USAF had no firm plans to procure the winner.{{sfn|Peacock|1997|pp=9–10}}{{sfn|Richardson|1990|pp=7–9}} ====Selection of finalists and flyoff==== [[File:YF-16 and YF-17 in flight.jpg|thumb|A right-side view of a YF-16 (foreground) and a [[Northrop YF-17]], each armed with AIM-9 Sidewinder missiles|alt=Two jet aircraft flying together over mountain range and cloud]] Five companies responded, and in 1972, the Air Staff selected General Dynamics' Model 401 and Northrop's P-600 for the follow-on prototype development and testing phase. GD and Northrop were awarded contracts worth {{nowrap|$37.9 million}} and {{nowrap|$39.8 million}} to produce the YF-16 and [[Northrop YF-17|YF-17]], respectively, with the first flights of both prototypes planned for early 1974. To overcome resistance in the Air Force hierarchy, the [[Fighter Mafia]] and other LWF proponents{{which|date=December 2021}} successfully advocated the idea of complementary fighters in a high-cost/low-cost force mix.<ref>{{cite web |url=https://warontherocks.com/2017/01/re-thinking-the-high-low-mix-part-i-origins-story/ |title=Re-Thinking the High-Low Mix, Part I: Origins Story |date=25 January 2017}}</ref> The "high/low mix" would allow the USAF to be able to afford sufficient fighters for its overall fighter force structure requirements. The mix gained broad acceptance by the time of the prototypes' flyoff, defining the relationship between the LWF and the F-15.{{sfn|Peacock|1997|pp=10–11}}{{sfn|Richardson|1990|pp=8–9}} The YF-16 was developed by a team of General Dynamics engineers led by [[Robert H. Widmer]].<ref>{{cite news |last1=Douglas |first1=Martin |title=Robert H. Widmer, Designer of Military Aircraft, Dies at 95. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228092722/http://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html?_r=1&ref=deathsobituaries |archive-date=28 December 2016 |date=2 July 2011}}</ref> The first YF-16 was rolled out on 13 December 1973. Its 90-minute [[maiden flight]] was made at the Air Force Flight Test Center at [[Edwards AFB]], California, on 2 February 1974. Its actual first flight occurred accidentally during a high-speed taxi test on 20 January 1974. While gathering speed, a roll-control oscillation caused a fin of the port-side wingtip-mounted missile and then the starboard [[stabilator]] to scrape the ground, and the aircraft then began to veer off the runway. The test pilot, [[Phil Oestricher]], decided to lift off to avoid a potential crash, safely landing six minutes later. The slight damage was quickly repaired and the official first flight occurred on time.<ref>{{cite magazine |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |last=Mizokami |first=Kyle |title=That Time When the F-16 Accidentally Had Its First Flight |date=23 January 2020 |magazine=[[Popular Mechanics]] |access-date=31 July 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210803011108/https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |url-status=live}}</ref> The YF-16's first supersonic flight was accomplished on 5 February 1974, and the second YF-16 prototype first flew on 9 May 1974. This was followed by the first flights of Northrop's YF-17 prototypes on 9 June and 21 August 1974, respectively. During the flyoff, the YF-16s completed 330 [[sorties]] for a total of 417 flight hours;{{sfn|Richardson|1990|pp=12–13}} the YF-17s flew 288 sorties, covering 345 hours.{{sfn|Jenkins|2000|p=14}} ===Air Combat Fighter competition=== Increased interest turned the LWF into a serious acquisition program. [[NATO]] allies Belgium, Denmark, the Netherlands, and Norway were seeking to replace their [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104G Starfighter]] [[fighter-bomber]]s.<ref>Osborne, Phil, Executive Producer. "F-16 Fighting Falcon" (video #9-315842-037444). ''Magna Pacific'', 2009. Quote: At 17:29, "Another development, which both manufacturers were aware of, was the aging F-104 Starfighters, which equip several European NATO air forces, would soon need to be replaced."</ref> In early 1974, they reached an agreement with the U.S. that if the USAF ordered the LWF winner, they would consider ordering it as well. The USAF also needed to replace its [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]] and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]] fighter-bombers. The U.S. Congress sought greater commonality in fighter procurements by the Air Force and Navy, and in August 1974 redirected Navy funds to a new Navy Air Combat Fighter program that would be a naval fighter-bomber variant of the LWF. The four NATO allies had formed the Multinational Fighter Program Group (MFPG) and pressed for a U.S. decision by December 1974; thus, the USAF accelerated testing.{{sfn|Jenkins|2000|pp=14–15, 19–20}}<ref name=Richardson_p14/><ref name=Peacock_p12-3/> [[File:YF-16 VASC.JPG|thumb|YF-16 on display at the [[Virginia Air and Space Center]]]] To reflect this serious intent to procure a new fighter-bomber, the LWF program was rolled into a new Air Combat Fighter (ACF) competition in an announcement by [[United States Secretary of Defense|U.S. Secretary of Defense]] [[James R. Schlesinger]] in April 1974. The ACF would not be a pure fighter, but [[Multirole combat aircraft|multirole]], and Schlesinger made it clear that any ACF order would be in addition to the F-15, which extinguished opposition to the LWF.<ref name=Richardson_p14>Richardson 1990, p. 14.</ref><ref name=Peacock_p12-3>Peacock 1997, pp. 12–13.</ref><ref name="f-16.net">{{cite web |title=YF-16 The Birth of a Fighter|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|website=f-16.net|access-date=29 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709010820/http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|archive-date=9 July 2017|url-status=live}}</ref> ACF also raised the stakes for GD and Northrop because it brought in competitors intent on securing what was touted at the time as "the arms deal of the century".<ref>{{cite book |last1=Dörfer |first1=Ingemar |title=Arms Deal: The Selling of the F-16 |date=June 1983 |publisher=Praeger |access-date=23 April 2011 |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/37508/andrew-j-pierre/arms-deal-the-selling-of-the-f-16 |isbn=9780030623691}}</ref> These were [[Dassault Aviation|Dassault-Breguet's]] proposed [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M-53]], the Anglo-French [[SEPECAT Jaguar]], and the proposed [[Saab 37 Viggen|Saab 37E "Eurofighter"]]. Northrop offered the P-530 Cobra, which was similar to the YF-17. The Jaguar and Cobra were dropped by the MFPG early on, leaving two European and two U.S. candidates. On 11 September 1974, the U.S. Air Force confirmed plans to order the winning ACF design to equip five tactical fighter wings. Though computer modeling predicted a close contest, the YF-16 proved significantly quicker going from one maneuver to the next and was the unanimous choice of those pilots that flew both aircraft.{{sfn|Coram|2002|p=305}} On 13 January 1975, [[Secretary of the Air Force]] [[John L. McLucas]] announced the YF-16 as the winner of the ACF competition.{{sfn|Peacock|1997|pp=13–16}} The chief reasons given by the secretary were the YF-16's lower operating costs, greater range, and maneuver performance that was "significantly better" than that of the YF-17, especially at supersonic speeds. Another advantage of the YF-16 – unlike the YF-17 – was its use of the [[Pratt & Whitney F100]] turbofan engine, the same [[aircraft engine|powerplant]] used by the F-15; such commonality would lower the cost of engines for both programs.{{sfn|Richardson|1990|p=13}} Secretary McLucas announced that the USAF planned to order at least 650, possibly up to 1,400 production F-16s. In the Navy Air Combat Fighter competition, on 2 May 1975, the Navy selected the YF-17 over the YF-16 (in the form of the [[Vought Model 1600]] proposal) as the basis for what would become the [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]].{{sfn|Peacock|1997|pp=14, 17–19, 33–34}}<ref>{{cite book |last1=Donald |first1=David |title=Warplanes of the Fleet |location=[[London]] |publisher=AIRtime |date=2005 |isbn=9781880588819 |chapter=Boeing F/A-18 Hornet}}</ref> ===Production=== [[File:F-16C Fighting Falcon.JPEG|thumb|left|upright|An F-16C of the [[Colorado Air National Guard]] with [[AIM-9 Sidewinder]] missiles, an [[Air Combat Maneuvering Instrumentation]] pod, and a centerline fuel tank ({{convert|300|USgal|L|abbr=on|disp=or}} capacity)|alt=Upright aerial photo of gray jet aircraft flying above clouds]] The U.S. Air Force initially ordered 15 full-scale development (FSD) aircraft (11 single-seat and four two-seat models) for its flight test program which was reduced to eight (six F-16A single-seaters and two F-16B two-seaters).<ref name=Darling_p17>{{harvnb|Darling|2003|p=17}}</ref> The YF-16 design was altered for the production F-16. The fuselage was lengthened by {{convert|10.6|in|m|sigfig=3|abbr=on}}, a larger nose radome was fitted for the [[AN/APG-66]] radar, wing area was increased from {{convert|280|to|300|sqft|m2|sigfig=2|abbr=on}}, the tailfin height was decreased, the ventral fins were enlarged, two more stores stations were added, and a single door replaced the original nosewheel double doors. The F-16's weight was increased by 25% over the YF-16 by these modifications.{{sfn|Peacock|1997|pp=31–32}}{{sfn|Spick|2000|p=196}} The FSD F-16s were manufactured by General Dynamics in [[Fort Worth, Texas]], at [[United States Air Force Plant 4]] in late 1975; the first F-16A rolled out on 20 October 1976 and first flew on 8 December. The initial two-seat model achieved its first flight on 8 August 1977. The initial production-standard F-16A flew for the first time on 7 August 1978 and its delivery was accepted by the USAF on 6 January 1979. The aircraft entered USAF operational service with the [[34th Tactical Fighter Squadron]], [[388th Tactical Fighter Wing]], at [[Hill AFB]] in Utah, on 1 October 1980.{{sfn|Peacock|1997|pp=17–19, 33–34}} The F-16 was given its name of "Fighting Falcon" on 21 July 1980. Its pilots and crews often use the name "Viper" instead, because of a perceived resemblance to a [[Viperidae|viper]] snake as well as to the fictional Colonial Viper [[Starfighter (science fiction)|starfighter]] from the television program ''[[Battlestar Galactica (1978 TV series)|Battlestar Galactica]]'', which aired at the time the F-16 entered service.<ref name="EyeoftheViper xxii">{{harvnb|Aleshire|2004|p=[https://books.google.com/books?id=7c1kYLn6-O0C&pg=PR22 xxii]}}</ref>{{sfn|Peacock|1997|p=100}} On 7 June 1975, the four European partners, now known as the [[List of F-16 Fighting Falcon operators#Original NATO partners|European Participation Group]], signed up for 348 aircraft at the [[Paris Air Show]]. This was split among the European Participation Air Forces (EPAF) as 116 for Belgium, 58 for Denmark, 102 for the Netherlands, and 72 for Norway. Two European production lines, one in the Netherlands at [[Fokker]]'s Schiphol-Oost facility and the other at [[Société Anonyme Belge de Constructions Aéronautiques|SABCA's]] [[Brussels South Charleroi Airport|Gosselies]] plant in Belgium, would produce 184 and 164 units respectively. Norway's [[Kongsberg Defence & Aerospace|Kongsberg Vaapenfabrikk]] and Denmark's [[Terma A/S]] also manufactured parts and subassemblies for EPAF aircraft. European co-production was officially launched on 1 July 1977 at the Fokker factory. Beginning in November 1977, Fokker-produced components were sent to Fort Worth for fuselage assembly, then shipped back to Europe for final assembly of EPAF aircraft at the Belgian plant on 15 February 1978; deliveries to the [[Belgian Air Force]] began in January 1979. The first [[Royal Netherlands Air Force]] aircraft was delivered in June 1979. In 1980, the first aircraft were delivered to the [[Royal Norwegian Air Force]] by Fokker and to the [[Royal Danish Air Force]] by SABCA.{{sfn|Peacock|1997|pp=14–16, 21}}{{sfn|Richardson|1990|pp=13–15}} During the late 1980s and 1990s, [[Turkish Aerospace Industries]] (TAI) produced 232 [[Block Number (aircraft)|Block]] 30/40/50 F-16s on a production line in Ankara [[Licensed production|under license]] for the [[Turkish Air Force]]. TAI also produced 46 Block 40s for Egypt in the mid-1990s and 30 Block 50s from 2010 onwards. [[Korean Aerospace Industries]] opened a production line for the KF-16 program, producing 140 Block 52s from the mid-1990s to mid-2000s (decade). If India had selected the F-16IN for its [[Indian MRCA Competition|Medium Multi-Role Combat Aircraft]] procurement, a sixth F-16 production line would have been built in India.<ref name="JAWA">{{cite book |editor-last1=Jackson |editor-first1=Paul |editor-last2=Munson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Peacock |editor-first3=Lindsay |title=[[Jane's All the World's Aircraft]] |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon |url= |date=1 January 2008 |publisher=Jane's |isbn=9780710628374}}</ref> In May 2013, Lockheed Martin stated there were currently enough orders to keep producing the F-16 until 2017.<ref>{{cite news |last1=Fuquay |first1=Jim |title=Iraq to buy 18 more Lockheed F-16 fighters |url=http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213001614/http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |archive-date=13 December 2013 |date=1 May 2013 |publisher=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}</ref> ===Improvements and upgrades=== One change made during production was augmented pitch control to avoid [[deep stall]] conditions at high angles of attack. The stall issue had been raised during development but had originally been discounted. Model tests of the YF-16 conducted by the [[Langley Research Center]] revealed a potential problem, but no other laboratory was able to duplicate it. YF-16 flight tests were not sufficient to expose the issue; later flight testing on the FSD aircraft demonstrated a real concern. In response, the area of each horizontal stabilizer was increased by 25% on the Block 15 aircraft in 1981 and later retrofitted to earlier aircraft. In addition, a manual override switch to disable the horizontal stabilizer flight limiter was prominently placed on the control console, allowing the pilot to regain control of the horizontal stabilizers (which the flight limiters otherwise lock in place) and recover. Besides reducing the risk of deep stalls, the larger horizontal tail also improved stability and permitted faster takeoff rotation.<ref>{{cite book |last1=Chambers |first1=Joseph R. |title=Partners in Freedom: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Military Aircraft of the 1990s |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon: Curing Deep Stall |location=Washington, DC |date=1 October 2000 |publisher=[[NASA]] |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20000115606 |id=20000115606 |access-date=22 June 2008}}</ref><ref name="Darling_p56">{{harvnb|Darling|2003|p=56}}</ref> In the 1980s, the Multinational Staged Improvement Program (MSIP) was conducted to evolve the F-16's capabilities, mitigate risks during technology development, and ensure the aircraft's worth. The program upgraded the F-16 in three stages. The MSIP process permitted the quick introduction of new capabilities, at lower costs and with reduced risks compared to traditional independent upgrade programs.<ref>{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |title=The F-16 Multinational Staged Improvement Program: A Case Study of Risk Assessment and Risk Management |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA281706 |id=ADA281706 |date=1993 |publisher=[[RAND Corporation]] |access-date=2 June 2008}}</ref> In 2012, the USAF had allocated $2.8&nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=2800000000|start_year=2012}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) to upgrade 350 F-16s while waiting for the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] to enter service.<ref>{{cite news |last1=Wolf |first1=Jim |title=U.S. plans $2.8 billion upgrade of F-16 fighter |url=https://www.reuters.com/article/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002034719/http://www.reuters.com/article/2012/02/03/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |archive-date=2 October 2015 |publisher=Reuters |date=2 February 2012}}</ref> One key upgrade has been an auto-GCAS ([[Airborne collision avoidance system|ground collision avoidance system]]) to reduce instances of [[controlled flight into terrain]].<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |title=Savings in aircraft losses swing the argument in favour of auto-GCAS |website=FlightGlobal |date=13 September 2013 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113257/http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |archive-date=17 September 2013 |url-status=live}}</ref> Onboard power and cooling capacities limit the scope of upgrades, which often involve the addition of more power-hungry avionics.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |title=DoD clears AESA export policy as F-16 sales await |publisher=Reed Business Information Limited |date=4 February 2009 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324015154/http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |archive-date=24 March 2014 |url-status=live}}</ref> Lockheed won many contracts to upgrade foreign operators' F-16s. BAE Systems also offers various F-16 upgrades, receiving orders from South Korea, Oman, Turkey, and the US Air National Guard;<ref>{{cite news |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/AW_08_06_2012_p38-482308.xml |title=BAE Wins Korean F-16 Upgrade Contract.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=wstagqwl5_1 |title=Continuing to Provide Critical F-16 Support Equipment to Oman. |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013204748/http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=wstagqwl5_1|archive-date=13 October 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents |title=BAE Systems Growing Steadily in Defense Services By Beating Incumbents.|date=12 August 2013 |work=Forbes |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022035924/http://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents/ |archive-date=22 October 2014 |url-status=live}}</ref> BAE lost the South Korean contract because of a price breach in November 2014.<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |title=South Korea kills BAE Systems F-16 upgrade programme |last1=Waldron |first1=Greg |date=6 November 2014 |work=[[FlightGlobal]] |access-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134751/http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |archive-date=6 November 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014b}}</ref> In 2012, the USAF assigned the total upgrade contract to Lockheed Martin.<ref>{{cite news |last1=Majumdar |first1=Dave |title=US Air Force changes acquisitions strategy for F-16 radar modernization |url=https://www.flightglobal.com/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization/107410.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015042333/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization-377627/ |archive-date=15 October 2012 |date=12 October 2012 |work=[[FlightGlobal]]}}</ref> Upgrades include Raytheon's Center Display Unit, which replaces several analog flight instruments with a single digital display.<ref>{{cite news |url=http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html |title=New Mega Display Cleared for F-16s' Primary Flight Reference|website=defense-update.com|date=14 March 2013|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141422/http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html|archive-date=19 August 2014|url-status=live}}</ref> In 2013, [[budget sequestration in 2013|sequestration budget cuts]] cast doubt on the USAF's ability to complete the Combat Avionics Programmed Extension Suite (CAPES), a part of secondary programs such as Taiwan's F-16 upgrade.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |archive-url=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |url-status=dead |archive-date=20 September 2013 |title=US Budget Woes Could Affect Taiwan F-16 Upgrades |last1=Minnick |first1=Wendell |date=19 September 2013 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media Corporation |access-date=19 September 2013}}</ref> [[Air Combat Command]]'s General [[Gilmary M. Hostage III|Mike Hostage]] stated that if he only had money for a service life extension program (SLEP) or CAPES, he would fund SLEP to keep the aircraft flying.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |archive-url=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |url-status=dead |archive-date=2 February 2014 |title=Unfunded F-16 Upgrades Put Jet's Combat Value in Doubt |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=2 February 2014 |work= Defense News |publisher=Gannett Government Media |access-date=2 February 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014a}}</ref> Lockheed Martin responded to talk of CAPES cancellation with a fixed-price upgrade package for foreign users.<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |title=SINGAPORE: Lockheed offers fixed-price F-16 upgrade |last1=Waldron |first1=Greg |date=11 February 2014 |work=FlightGlobal |access-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045021/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |archive-date=22 February 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014a}}</ref> CAPES was not included in the Pentagon's 2015 budget request.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |archive-url=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |url-status=dead |archive-date=8 March 2014 |title=Taiwan Faces Tough Choices After US Cancels F-16 Upgrade |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=8 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=8 March 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014b}}</ref> The USAF said that the upgrade package will still be offered to Taiwan's [[Republic of China Air Force]], and Lockheed said that some common elements with the F-35 will keep the radar's unit costs down.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |archive-url=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |url-status=dead |archive-date=20 March 2014 |title=USAF: Taiwan Will Still Receive F-16 Radar Upgrades |last1=MEHTA |first1=AARON |date=19 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=20 March 2014}}</ref> In 2014, the USAF issued a RFI to SLEP 300 F-16 C/Ds.<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |title=US Air Force moves ahead with F-16 service life extension |last1=Parsons |first1=Dan |date=9 October 2014 |website=FlightGlobal |access-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011122955/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |archive-date=11 October 2014 |url-status=live}}</ref> ===Production relocation=== To make more room for assembly of its newer [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35 Lightning II]] fighter aircraft, Lockheed Martin moved the F-16 production from Fort Worth, Texas to its plant in [[Greenville, South Carolina]].<ref name="Def1_F-16_line_to_SC">{{cite news |last1=Weisgerber |first1=Marcus |title=Lockheed to Move F-16 Production to South Carolina |url= https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |access-date= 28 June 2018 |work= Defense One |date= 22 March 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170322111521/https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |archive-date= 22 March 2017 |url-status=live}}</ref> Lockheed delivered the last F-16 from Fort Worth to the [[Iraqi Air Force]] on 14 November 2017, ending 40 years of F-16 production there. The company started serial production of the [[Lockheed Martin F-16V Viper]] in 2019, though engineering and modernization work will remain in Fort Worth.<ref>{{cite news |last1= Baker |first1=Max |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |url=https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |access-date=28 June 2018 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022341/https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017b}}</ref> A gap in orders made it possible to stop production during the move; after completing orders for the last Iraqi purchase,<ref name="Star Telegram F-16 to SC Announced">{{cite news |last1= Baker |first1= Max |title= Lockheed Martin to shift F-16 production line to South Carolina |url= https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |access-date= 28 June 2018 |work= [[Fort Worth Star-Telegram]] |date= 22 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180629050031/https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017a}}</ref> the company was negotiating an F-16 sale to [[Bahrain]] that would be produced in Greenville. This contract was signed in June 2018,<ref name="bahrain" /> and the first planes rolled off the Greenville line in 2023.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/shownews/paris-air-show/lockheed-martin-rolls-out-second-f-16-bahrain |title=Lockheed Martin Rolls Out Second F-16 for Bahrain |last=Everstine |first=Brian |date=2023-06-21 |publisher=[[Aviation Week & Space Technology]] |access-date=2023-06-28}}</ref> ==Design== ===Overview=== {{multiple image |align = right |direction = vertical |total_width = 220 |image1 = F16cannon.JPG |width1 = 1600 |height1 = 1200 |alt1 = |caption1 = Early |image2 = F16cannon-late.jpg |width2 = 628 |height2 = 468 |alt2 = |caption2 = Late |footer = Comparison between F-16's inset cannon; early aircraft had four leading vents, a grille, and four trailing vents, while later aircraft had only two trailing vents }} The F-16 is a single-engine, highly maneuverable, supersonic, multirole tactical fighter aircraft. It is much smaller and lighter than its predecessors but uses advanced [[aerodynamics]] and avionics, including the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[Aircraft flight control system#Fly-by-wire control systems|fly-by-wire]] (RSS/FBW) flight control system, to achieve enhanced maneuver performance. Highly agile, the F-16 was the first fighter aircraft purpose-built to pull 9-''g'' maneuvers and can reach a maximum speed of over [[Mach number|Mach]] 2. Innovations include a frameless [[bubble canopy]] for better visibility, a side-mounted control stick, and a reclined seat to reduce [[g-force]] effects on the pilot. It is armed with an internal 20&nbsp;mm M61 Vulcan [[Cannon#Autocannon|cannon]] in the left wing root and has multiple locations for mounting various missiles, bombs and pods. It has a thrust-to-weight ratio greater than one, providing power to climb and vertical acceleration.<ref name=AF_fact_sh>{{cite web |url=https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ |title=F-16 Fact Sheet |work=Air Force |publisher=U.S. Air Force |date=23 September 2015 |access-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129162437/http://www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/tabid/224/Article/104505/f-16-fighting-falcon.aspx |archive-date=29 January 2017 |url-status=live}}</ref> The F-16 was designed to be relatively inexpensive to build and simpler to maintain than earlier-generation fighters. The airframe is built with about 80% aviation-grade [[aluminum alloy]]s, 8% steel, 3% composites, and 1.5% [[titanium]]. The leading-edge flaps, stabilators, and ventral fins make use of bonded aluminum [[honeycomb structure]]s and [[Carbon-fiber-reinforced polymer|graphite epoxy]] [[lamination]] [[Skin (aeronautics)|coatings]]. The number of lubrication points, fuel line connections, and [[line-replaceable unit|replaceable modules]] is significantly less than in preceding fighters; 80% of the access panels can be accessed without stands.<ref name="JAWA"/> The air intake was placed so it was rearward of the nose but forward enough to minimize air flow losses and reduce [[aerodynamic drag]].<ref>{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |title=Technology and the F-16 Fighting Falcon Jet Fighter |date=1 March 2004 |url=https://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528045925/http://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |archive-date=28 May 2010 |website=nae.edu |publisher=[[National Academy of Engineering]] |access-date=25 October 2009}}</ref> Although the LWF program called for a structural life of 4,000 flight hours, capable of achieving {{nowrap|7.33-''g''}} with 80% internal fuel; GD's engineers decided to design the F-16's airframe life for 8,000 hours and for {{nowrap|9-''g''}} maneuvers on full internal fuel. This proved advantageous when the aircraft's mission changed from solely air-to-air combat to multirole operations. Changes in operational use and additional systems have increased weight, necessitating multiple structural strengthening programs.<ref name="Richardson 1990, p. 10">{{harvnb|Richardson|1990|p=10}}</ref> ===General configuration=== [[File:F-16 CJ Fighting Falcon.jpg|thumb|left|F-16CJ of the [[20th Fighter Wing]] from [[Shaw AFB]], [[South Carolina]], armed with a mix of [[air-to-air missile]]s, [[anti-radiation missile]]s, external fuel tanks and support equipment|alt=Jet heavily armed with weapons under wings taking off.]] The F-16 has a cropped-[[delta wing]] incorporating [[blended wing body|wing-fuselage blending]] and forebody [[vortex]]-control [[Strake (aviation)|strakes]]; a fixed-geometry, underslung air intake (with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]]<ref>{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=I.H. |last2=Ng |first2=E.Y.K. |last3=Wong|first3=K. |title=Flight Maneuverability Characteristics of the F-16 CFD and Correlation with its Intake Total Pressure Recovery and Distortion |journal=Engineering Applications of Computational Fluid Mechanics |date=19 November 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=223–234 |doi=10.1080/19942060.2011.11015366 |s2cid=124964283| issn = 1994-2060}}</ref>) to the single turbofan jet engine; a conventional tri-plane [[empennage]] arrangement with all-moving horizontal "stabilator" tailplanes; a pair of ventral fins beneath the fuselage aft of the wing's trailing edge; and a tricycle [[landing gear]] configuration with the aft-retracting, steerable nose gear deploying a short distance behind the inlet lip. The fixed-geometry pitot-type intake is lighter and simpler than variable-geometry designs, at the expense of pressure recovery performance at higher Mach numbers; the designers considered this a worthwhile tradeoff for an aircraft maneuvering primarily at subsonic and transonic speeds.<ref name="aero_integration">{{cite book |first1=Jeffrey W. |last1=Hamstra |first2=Brent N. |last2=McCallum |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |title=Tactical Aircraft Aerodynamic Integration |doi=10.1002/9780470686652.eae490 |isbn=9780470754405 |date=15 September 2010 |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019070031/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |url-status=live}}</ref> There is a boom-style [[aerial refueling]] receptacle located behind the single-piece "bubble" canopy of the cockpit. Split-flap [[Air brake (aircraft)|speedbrakes]] are located at the aft end of the wing-body fairing, and a [[tailhook]] is mounted underneath the fuselage. A fairing beneath the rudder often houses [[Electronic countermeasure|ECM equipment]] or a [[drag chute]]. Later F-16 models feature a long dorsal fairing along the fuselage's "spine", housing additional equipment or fuel.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|pp=99–102}} Aerodynamic studies in the 1960s demonstrated that the "[[vortex lift]]" phenomenon could be harnessed by highly [[swept wing]] configurations to reach higher [[angle of attack|angles of attack]], using [[leading edge]] vortex flow off a slender lifting surface. As the F-16 was being optimized for high combat agility, GD's designers chose a slender cropped-delta wing with a leading-edge sweep of 40° and a straight trailing edge. To improve maneuverability, a [[Camber (aerodynamics)|variable-camber]] wing with a NACA 64A-204 [[airfoil]] was selected; the camber is adjusted by leading-edge and trailing edge [[flaperon]]s linked to a digital [[flight control system]] regulating the [[flight envelope]].<ref name="JAWA"/><ref name="Richardson 1990, p. 10"/> The F-16 has a moderate wing loading, reduced by fuselage lift.<ref>{{cite magazine |last1=Dryden |first1=Joe Bill |title=F-16 Aerodynamics |date=April 1986 |access-date=7 August 2011 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828124207/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |archive-date=28 August 2008 |publisher=Code One Magazine |website=www.codeonemagazine.com |ref=CITEREFDryden1986a}}</ref> The vortex lift effect is increased by leading-edge extensions, known as strakes. Strakes act as additional short-span, triangular wings running from the [[wing root]] (the junction with the fuselage) to a point further forward on the fuselage. Blended into the fuselage and along the wing root, the strake generates a high-speed vortex that remains attached to the top of the wing as the angle of attack increases, generating additional lift and allowing greater angles of attack without stalling. Strakes allow a smaller, lower-[[Aspect ratio (wing)|aspect-ratio]] wing, which increases roll rates and [[directional stability]] while decreasing weight. Deeper wing roots also increase structural strength and internal fuel volume.<ref name="Richardson 1990, p. 10"/>{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=3–8}} ===Armament=== [[File:F16A FAP linksup KC-10.jpg|left|thumb|A [[Portuguese Air Force]] F-16A outfitted with AIM-9 Sidewinder missiles, AN/ALQ-131 ECM pod, and external fuel tanks|alt=Aircraft carrying missiles on tips of wings during flight over ocean. Under each wing is a cylindrical external fuel tank with pointed nose]] Early F-16s could be armed with up to six [[AIM-9 Sidewinder]] heat-seeking short-range [[air-to-air missile]]s (AAM) by employing rail launchers on each wingtip, as well as radar-guided [[AIM-7 Sparrow]] medium-range AAMs in a weapons mix.<ref name="Spick226232">Spick 2000, pp. 226–228, 232.</ref> More recent versions support the [[AIM-120 AMRAAM]], and US aircraft often mount that missile on their wingtips to reduce [[wing flutter]].<ref>{{Cite news |last=Rogoway |first=Tyler |title=The Definitive Answer on Why F-16s Carry AIM-120 AMRAAMs on Their Wingtip Rails |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |website=The War Zone |date=6 May 2021 |publisher=The Drive |access-date=7 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142356/https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |url-status=live}}</ref> The aircraft can carry various other AAMs, a wide variety of air-to-ground missiles, rockets or bombs; [[electronic countermeasure]]s (ECM), navigation, [[Targeting pod|targeting]] or [[Gun pod|weapons pod]]s; and fuel tanks on 9 [[hardpoint]]s – six under the wings, two on wingtips, and one under the fuselage. Two other locations under the fuselage are available for sensor or radar pods.<ref name="Spick226232"/> The F-16 carries a [[20 mm caliber|{{convert|20|mm|in|abbr=on}}]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan cannon]], which is mounted inside the fuselage to the left of the cockpit.<ref name="Spick226232"/> ===Relaxed stability and fly-by-wire=== [[File:F16 SCANG InFlight.jpg|thumb|F-16C of the [[South Carolina Air National Guard]] in-flight over North Carolina equipped with air-to-air missiles, bomb rack, targeting pods, and electronic countermeasures pods]] The F-16 is the first production fighter aircraft intentionally designed to be slightly aerodynamically unstable, also known as relaxed static stability (RSS), to both reduce drag and improve maneuverability.<ref name=Frawley_Military>{{harvnb|Frawley|2002|p=114}}</ref> Most aircraft are designed to have positive static stability, which induces the aircraft to return to straight and level flight [[Aircraft attitude|attitude]] if the pilot releases the controls. This reduces maneuverability as the inherent stability has to be overcome and increases a form of drag known as [[trim drag]]. Aircraft with ''relaxed'' stability are designed to be able to augment their stability characteristics while maneuvering to increase lift and reduce drag, thus greatly increasing their maneuverability. At {{nowrap|Mach 1}}, the F-16 gains positive stability because of aerodynamic changes.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|pp=11ff}}{{sfn|Aronstein|Piccirillo|1996|p=21}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=8–13}} To counter the tendency to depart from controlled flight and avoid the need for constant trim inputs by the pilot, the F-16 has a quadruplex (four-channel) [[fly-by-wire]] (FBW) [[Aircraft flight control system|flight control system]] (FLCS). The flight control computer (FLCC) accepts pilot input from the stick and rudder controls and manipulates the control surfaces in such a way as to produce the desired result without inducing control loss. The FLCC conducts thousands of measurements per second on the aircraft's flight attitude to automatically counter deviations from the pilot-set flight path. The FLCC further incorporates limiters governing movement in the [[aircraft flight dynamics|three main axes]] based on attitude, airspeed, and angle of attack (AOA)/''g''; these prevent control surfaces from inducing instability such as [[slip (aerodynamic)|slips]] or [[skid (aerodynamic)|skids]], or a high AOA inducing a stall. The limiters also prevent maneuvers that would exert more than a {{nowrap|9-''g''}} load.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|p=5}}{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=4: Unique Flight Control System Functional Features}} Flight testing revealed that "assaulting" multiple limiters at high AOA and low speed can result in an AOA far exceeding the 25° limit, colloquially referred to as "departing"; this causes a deep stall; a near-freefall at 50° to 60° AOA, either upright or inverted. While at a very high AOA, the aircraft's attitude is stable but control surfaces are ineffective. The pitch limiter locks the stabilators at an extreme pitch-up or pitch-down attempting to [[Departure resistance|recover]]. This can be overridden so the pilot can "rock" the nose via pitch control to recover.<ref>{{cite web |last1=Dryden |first1=Joe Bill |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |title=Recovering From Deep Stalls And Departures. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050146/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |archive-date=27 June 2009 |publisher=Code One Magazine |date=July 1986 |access-date=17 April 2010 |ref=CITEREFDryden1986b}}</ref> Unlike the YF-17, which had [[Aircraft flight control system#Hydro-mechanical|hydromechanical]] controls serving as a backup to the FBW, General Dynamics took the innovative step of eliminating mechanical linkages from the control stick and rudder pedals to the [[flight control surface]]s.{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=14–19}} The F-16 is entirely reliant on its electrical systems to relay flight commands, instead of traditional mechanically linked controls, leading to the early moniker of "the electric jet" and aphorisms among pilots such as "You don't fly an F-16; it flies you."<ref>{{cite magazine |last1=Greenwood |first1=Cynthia |title=Air Force Looks at the Benefits of Using CPCs on F-16 Black Boxes |date=Spring 2007 |magazine=CorrDefense |access-date=16 June 2008 |url=http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192605/http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |archive-date=11 October 2008}}</ref> The quadruplex design permits "[[Fault tolerance|graceful degradation]]" in flight control response in that the loss of one channel renders the FLCS a "triplex" system.{{sfn|Richardson|1990|p=12}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=53–62}} The FLCC began as an analog system on the A/B variants but has been supplanted by a digital computer system beginning with the F-16C/D Block 40.<ref>{{cite web |last1=Nielson |first1=Mats |title=Total Immersion Fuel Tank Airborne Cable Assemblies: Glenair's Manufacturing Model and Qualification Process |date=2007 |publisher=Glenair |url=http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502214022/http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |archive-date=2 May 2007 |access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite web |last1=Day |first1=Dwayne A. |title=Computers in Aviation |date=2003 |url=https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607155928/http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |archive-date=7 June 2007 |publisher=US [[Centennial of Flight Commission]] |access-date=16 June 2008}}</ref> The F-16's controls suffered from a sensitivity to static electricity or [[electrostatic discharge]] (ESD) and [[lightning]].{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=3.4: Lightning Protection}} Up to 70–80% of the C/D models' electronics were vulnerable to ESD.<ref>{{cite conference |last1=Thompson |first1= William H. |title=Electrical Overstress-Electrostatic Discharge Symposium Proceedings, 1984: EOS-6 |chapter=F-16 Study |page=23 |publisher=EOS/ESD Association, Inc. |access-date=14 November 2010 |url=https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&pg=PA23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163300/https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&pg=PA23 |archive-date=13 March 2023}}</ref> ===Cockpit and ergonomics=== [[File:A U.S. Air Force Airman from the 169th Fighter Wing conducts post flight tasks in an F-16 Fighting Falcon aircraft during a phase II operational readiness evaluation at McEntire Joint National Guard Base, S.C. 080412-F-WT236-013.jpg|thumb|Bubble canopy, allowing all-round visibility]] A key feature of the F-16's cockpit is the exceptional field of view. The single-piece, [[Bird strike|bird-proof]] [[polycarbonate]] bubble canopy provides 360° all-round visibility, with a 40° look-down angle over the side of the aircraft, and 15° down over the nose (compared to the common 12–13° of preceding aircraft); the pilot's seat is elevated for this purpose. Additionally, the F-16's canopy omits the forward bow frame found on many fighters, which is an obstruction to a pilot's forward vision.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|p=99}} The F-16's [[Ejection seat#Egress systems|ACES II]] [[Zero-zero ejection seat|zero/zero ejection seat]] is reclined at an unusual tilt-back angle of 30°; most fighters have a tilted seat at 13–15°. The tilted seat can accommodate taller pilots and increases {{nowrap|''g''-force}} tolerance; however, it has been associated with reports of neck aches, possibly caused by incorrect headrest usage.<ref>{{cite journal |last1=Albano |first1=J. J. |last2=Stanford |first2=J. B. |title=Prevention of minor neck injuries in F-16 pilots |journal=[[Aviation, Space, and Environmental Medicine]] |date=December 1998 |issue=69 |volume=12 |pages=1193–1199 |pmid=9856546}}</ref> Subsequent U.S. fighters have adopted more modest tilt-back angles of 20°.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|pp=99–100}} Because of the seat angle and the canopy's thickness, the ejection seat lacks canopy-breakers for emergency egress; instead the entire canopy is jettisoned prior to the seat's rocket firing.<ref>{{cite web |last1=Sherman |first1=Robert |title=F-16 Fighting Falcon |date=30 May 2008 |access-date=23 March 2011 |url=https://fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234034/http://www.fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |archive-date=2 December 2013}}</ref> [[File:F16 Cockpit, Asian Aerospace 2006.JPG|thumb|left|F-16 ground trainer cockpit (F-16 Mid-Life Update (MLU))|alt=Cramped cockpit of jet trainer, showing dials and instruments]] The pilot flies primarily by means of an armrest-mounted [[side-stick]] controller (instead of a traditional [[centre stick|center-mounted stick]]) and an engine throttle; conventional rudder pedals are also employed. To enhance the pilot's degree of control of the aircraft during {{nowrap|high-''g''}} combat maneuvers, various switches and function controls were moved to centralized [[HOTAS|hands on throttle-and-stick]] (HOTAS) controls upon both the controllers and the throttle. Hand pressure on the side-stick controller is transmitted by electrical signals via the FBW system to adjust various flight control surfaces to maneuver the F-16. Originally, the side-stick controller was non-moving, but this proved uncomfortable and difficult for pilots to adjust to, sometimes resulting in a tendency to "over-rotate" during takeoffs, so the control stick was given a small amount of "play". Since the introduction of the F-16, HOTAS controls have become a standard feature on modern fighters.{{citation needed|date=December 2022}} [[File:170614-F-RH756-282 (34929964880) crop.jpg|thumb|upright|F-16 pilot with [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] and cockpit [[head-up display]]]] The F-16 has a [[head-up display]] (HUD), which projects visual flight and combat information in front of the pilot without obstructing the view; being able to keep their head "out of the cockpit" improves the pilot's [[situation awareness]].<ref>{{cite report |last1=Task |first1=H.L. |title=Optical Effects of F-16 Canopy-HUD (Head Up Display) Integration |date=December 1983 |id=ADP003222 |publisher=Air Force Aerospace Medical Research Lab |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADP003222}}</ref> Further flight and systems information are displayed on [[multi-function display]]s (MFD). The left-hand MFD is the [[primary flight display]] (PFD), typically showing radar and moving maps; the right-hand MFD is the system display (SD), presenting information about the engine, landing gear, slat and flap settings, and fuel and weapons status. Initially, the F-16A/B had monochrome [[cathode-ray tube]] (CRT) displays; replaced by color [[liquid-crystal display]]s on the Block 50/52.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Spick|2000|p=222}} The Mid-Life Update (MLU) introduced compatibility with [[night vision device|night-vision goggles]] (NVG). The [[Boeing]] [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] (JHMCS) is available from Block 40 onwards for targeting based on where the pilot's head faces, unrestricted by the HUD, using high-[[gun harmonisation|off-boresight]] missiles like the [[AIM-9X]].<ref>{{cite web |author=Boeing Integrated Defense Systems |title=Joint Helmet Mounted Cueing System (JHMCS) |access-date=25 October 2009 |url=http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611011835/http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |archive-date=11 June 2012 |publisher=[[Boeing]]}}</ref> The newer [[Helmet-mounted display#Helmet Mounted Integrated Targeting (HMIT)/Scorpion|Scorpion Helmet Mounted Display]] is also available and would later replace the JHMCS in U.S. service.<ref>{{cite web |last=Waldron |first=Greg |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/thales-to-provide-new-helmet-display-for-usaf-f-16s/162564.article |title=Thales to provide new helmet display for USAF F-16s |work=Flight Global |date=10 April 2025}}</ref> In November 2024 it was announced that the US Air Force had awarded a $9 million contract to Danish defense company Terma A/S, to supply its [[3-D audio]] system for the aircraft, with a program of upgrades over the following two years. The system will provide high-fidelity digital audio by spatially separating radio signals, aligning audio with threat directions, and integrating [[active noise reduction]].<ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/military/f16-gets-3d-audio-system |title=US Air Force F-16 jets to get 3D audio system for faster, clearer pilot alerts |website=Interesting Engineering |last=Kajal |first=Kapil |date=6 November 2024 |access-date=22 January 2025}}</ref> ===Fire-control radar=== The F-16A/B was originally equipped with the [[Westinghouse Electronic Systems|Westinghouse]] AN/APG-66 [[fire-control radar]]. Its slotted [[planar array]] antenna was designed to be compact to fit into the F-16's relatively small nose. In uplook mode, the APG-66 uses a low [[pulse-repetition frequency]] (PRF) for medium- and high-altitude target detection in a low-[[Clutter (radar)|clutter]] environment, and in [[look-down/shoot-down]] employs a medium PRF for heavy clutter environments. It has four operating frequencies within the X band, and provides four air-to-air and seven air-to-ground operating modes for combat, even at night or in bad weather. The Block 15's APG-66(V)2 model added more powerful [[signal processing]], higher output power, improved reliability, and increased range in cluttered or [[Radar jamming and deception|jamming]] environments. The Mid-Life Update (MLU) program introduced a new model, APG-66(V)2A, which features higher speed and more memory.<ref>{{cite web |url=http://www.avitop.com/interact/radar.htm |title=The AN/APG-66 Radar.|first=John|last= Raahauge|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130014311/http://www.avitop.com/interact/radar.htm |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[File:F-16 Cockpit part.JPG|thumb|AN/APG-68, as fitted to the nose]] The [[AN/APG-68]], an evolution of the APG-66, was introduced with the F-16C/D Block 25. The APG-68 has greater range and resolution, as well as 25 operating modes, including ground-mapping, Doppler beam-sharpening, ground [[moving target indication]], sea target, and [[track while scan]] (TWS) for up to 10 targets. The Block 40/42's APG-68(V)1 model added full compatibility with Lockheed Martin [[LANTIRN|Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night]] (LANTIRN) pods, and a high-PRF pulse-Doppler track mode to provide Interrupted Continuous Wave guidance for [[semi-active radar homing]] (SARH) missiles like the AIM-7 Sparrow. Block 50/52 F-16s initially used the more reliable APG-68(V)5 which has a programmable signal processor employing [[VHSIC|Very High Speed Integrated Circuit]] (VHSIC) technology. The Advanced Block 50/52 (or 50+/52+) is equipped with the APG-68(V)9 radar, with a 30% greater air-to-air detection range and a [[synthetic aperture radar]] (SAR) mode for high-resolution mapping and target detection-recognition. In August 2004, Northrop Grumman was contracted to upgrade the APG-68 radars of Block 40/42/50/52 aircraft to the (V)10 standard, providing all-weather autonomous detection and targeting for [[Global Positioning System]] (GPS)-aided precision weapons, SAR mapping, and [[terrain-following radar]] (TF) modes, as well as interleaving of all modes.<ref name="JAWA"/> The F-16E/F is outfitted with Northrop Grumman's [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar.<ref>{{cite journal |last1=Kopp |first1=Carlo |title=Active Electronically Steered Arrays: A Maturing Technology |date=June 2002 |issue=June |publisher=[[Air Power Australia]] |journal=[[Australian Aviation]] |volume=2002 |access-date=21 June 2008 |url=http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619091200/http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |archive-date=19 June 2008}}</ref> Northrop Grumman developed the latest AESA radar upgrade for the F-16 (selected for USAF and Taiwan's Republic of China Air Force F-16 upgrades), named the [[AN/APG-83]] Scalable Agile Beam Radar (SABR).<ref>{{cite news |url=http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |title=NGC's SABR to Help Extend Viability of USAF F-16s Beyond 2025 |work=ASDNews.com |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |archive-date=5 February 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |title=SABR (Scalable Agile Beam Radar) APG-83 AESA for the F-16 and Legacy Aircraft |work=Northrop Grumman |access-date=28 April 2020 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093039/https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |url-status=live}}</ref> In July 2007, Raytheon announced that it was developing a Next Generation Radar (RANGR) based on its earlier [[AN/APG-79]] AESA radar as a competitor to Northrop Grumman's AN/APG-68 and AN/APG-80 for the F-16.<ref name="JAWA"/> On 28 February 2020, Northrop Grumman received an order from USAF to extend the service lives of their F-16s to at least 2048 with AN/APG-83 as part of the service-life extension program (SLEP).<ref>{{cite news |last1=Donald |first1=David |title=U.S. Air Force Orders AESA Radar for F-16s |date=3 March 2020 |work=AINOnline |access-date=29 April 2020 |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032843/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |archive-date=31 July 2020}}</ref> ===Propulsion=== [[File:Pratt & Whitney F100-PW-220 turbofan engine.jpg|thumb|upright|left|Afterburner – concentric ring structure inside the exhaust]] The initial powerplant selected for the single-engined F-16 was the Pratt & Whitney F100-PW-200 [[Turbofan#Afterburning turbofan|afterburning turbofan]], a modified version of the F-15's F100-PW-100, rated at {{cvt|23830|lbf|kN}} thrust. During testing, the engine was found to be prone to compressor stalls and "rollbacks", wherein the engine's thrust would spontaneously reduce to idle. Until resolved, the Air Force ordered F-16s to be operated within "[[dead-stick landing]]" distance of its bases.<ref name="bjorkman 2014" /> It was the standard F-16 engine through the Block 25, except for the newly built Block 15s with the Operational Capability Upgrade (OCU). The OCU introduced the {{cvt|23770|lbf|kN}} F100-PW-220, later installed on Block 32 and 42 aircraft: the main advance being a Digital Electronic Engine Control (DEEC) unit, which improved reliability and reduced [[Stall (engine)|stall]] occurrence. Beginning production in 1988, the "-220" also supplanted the F-15's "-100", for commonality. Many of the "-220" engines on Block 25 and later aircraft were upgraded from 1997 onwards to the "-220E" standard, which enhanced reliability and maintainability; unscheduled engine removals were reduced by 35%.<ref name="Peacock 1997, pp. 102–103">{{harvnb|Peacock|1997|pp=102–103}}</ref> [[File:F-16 Exhaust.JPG|thumb|Adjustable exhaust nozzle in contracted position]] The F100-PW-220/220E was the result of the USAF's Alternate Fighter Engine (AFE) program (colloquially known as "the Great Engine War"), which also saw the entry of General Electric as an F-16 engine provider. Its [[General Electric F110|F110-GE-100]] turbofan was limited by the original inlet to a thrust of {{cvt|25735|lbf|kN}}, the Modular Common Inlet Duct allowed the F110 to achieve its maximum thrust of {{cvt|28984|lbf|kN}}. (To distinguish between aircraft equipped with these two engines and inlets, from the Block 30 series on, blocks ending in "0" (e.g., Block 30) are powered by GE, and blocks ending in "2" (e.g., Block 32) are fitted with Pratt & Whitney engines.)<ref name="Peacock 1997, pp. 102–103"/><ref>{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |last2=Glennan, Jr. |first2=Thomas K. |title=The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines |publisher=[[RAND Corporation]] |date=1993 |access-date=21 June 2008 |id=N-3618-AF |url=https://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605070804/http://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |archive-date=5 June 2007}}</ref> The Increased Performance Engine (IPE) program led to the {{cvt|29588|lbf|kN}} F110-GE-129 on the Block 50 and {{cvt|29160|lbf|kN}} F100-PW-229 on the Block 52. F-16s began flying with these IPE engines in the early 1990s. Altogether, of the 1,446 F-16C/Ds ordered by the USAF, 556 were fitted with F100-series engines and 890 with F110s.<ref name="JAWA"/> The United Arab Emirates' Block 60 is powered by the General Electric F110-GE-132 turbofan with a maximum thrust of {{cvt|32500|lbf|kN}}, the highest thrust engine developed for the F-16.<ref name="Peacock 1997, p. 103">{{harvnb|Peacock|1997|p=103}}</ref> {{clear left}} ==Operational history== {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history}} ===United States=== [[File:F-16 takeoff in Germany.jpg|thumb|A U.S. Air Force F-16 from the [[480th Fighter Squadron]] takes off from [[Spangdahlem Air Base]] in support of [[Operation Odyssey Dawn]]]] The F-16 is used by the active duty USAF, [[Air Force Reserve]], and [[Air National Guard]] units, the USAF aerial demonstration team, the [[U.S. Air Force Thunderbirds]], and as an adversary-aggressor aircraft by the [[United States Navy]] at the [[Naval Strike and Air Warfare Center]].<ref>{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-05-28 |title=Navy Details Its Plans To Add Ex-Air Force F-16s To Its Fleet |url=https://www.twz.com/40846/navy-details-its-plans-to-add-ex-air-force-f-16s-to-its-fleet |access-date=2025-06-29 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Although initially designed to be a highly maneuverable fighter for air combat, the F-16 would primarily be flown by squadrons focused on ground attack that previously flew aircraft such as the F-105 Thunderchief or A-7 Corsair II.<ref>{{cite web |url=https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |title=In History: Wing looks back on F-105, F-16 legacy |date=7 March 2019 |work=419th Fighter Wing |publisher=U.S. Air Force}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dvidshub.net/image/8613210/day-coang-history-7-replaced-f-16 |title=This day in COANG history: A-7 replaced by F-16 |work=Colorado Air National Guard |publisher=Defense Visual Information Distribution Service |date=23 August 2015}}</ref> The U.S. Air Force, including the Air Force Reserve and the Air National Guard, flew the F-16 in combat during [[Operation Desert Storm]] in 1991 and in the Balkans during the [[Yugoslav Wars]] later in the 1990s. During the [[NATO bombing of Yugoslavia]], on 2 May 1999 an F-16 piloted by [[David L. Goldfein]], later [[Chief of Staff of the United States Air Force]], was shot down over western [[Serbia]] by the [[250th Air Defence Missile Brigade]]. F-16s also patrolled the no-fly zones in Iraq during [[Operation Northern Watch]] and [[Operation Southern Watch]] and served during the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] and the [[Iraq War|War in Iraq]] from 2001 and 2003 respectively. In 2011, Air Force F-16s took part in the [[2011 military intervention in Libya|intervention in Libya]].<ref>{{cite news|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1/ |title=Libya live blog: Coalition confirms strike on Gadhafi compound|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}</ref> On 11 September 2001, two unarmed F-16s were launched in an attempt to ram and down [[United Airlines Flight 93]] before it reached [[Washington D.C.]] during the [[September 11 attacks|11 September 2001 terrorist attacks]], but Flight 93 was prematurely brought down by the hijackers after passengers attacked the cockpit, so the F-16s were retasked to patrol the local airspace and later escorted [[Air Force One]] back to Washington.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html |title=Heather Penney, the 9/11 fighter pilot, says celebrating normalcy is a way to honor heroes|last=Penney|first=Heather|author-link=Heather Penney|date=13 September 2013|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-url=https://archive.today/20200911154300/https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html|archive-date=11 September 2020|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name=WashingtonPost>{{cite news|last1=Hendrix|first1=Steve|title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11|url=http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=8 September 2011|access-date=25 June 2021|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912191720/https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|url-status=live}}</ref>{{importance inline|date=May 2021}} The F-16 had been scheduled to remain in service with the U.S. Air Force until 2025.<ref>{{cite magazine|last1=Tirpak|first1=John A.|title=Making the Best of the Fighter Force|date=March 2007|magazine=[[Air Force Magazine]]|publisher=[[Air Force Association]]|page=44|url=https://www.airandspaceforces.com/app/uploads/2007/03/0307_March2007.pdf#page=46|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916044238/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2007/March%202007/0307force.pdf|archive-date=16 September 2025|volume=90|issue=3|access-date=20 May 2007}}</ref> Its replacement is planned to be the F-35A variant of the Lockheed Martin F-35 Lightning II, which is expected to gradually begin replacing several multirole aircraft among the program's member nations. However, owing to delays in the F-35 program, all USAF F-16s will receive service life extension upgrades.<ref>{{cite web|url=http://www.airforcetimes.com/article/20130416/NEWS/304160020/AF-seeks-F-16-fleet-upgrade-requests-19-more-F-35As |title=AF seeks F-16 fleet upgrade, requests 19 more F-35As.|work=Air Force Times|access-date=13 September 2014}}</ref> In 2022, it was announced the USAF would continue to operate the F-16 for another two decades.<ref>{{cite web|last=Tirpak|first=John A.|url=https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|title=F-16s to Serve Nearly Two More Decades, Replacement Choice Still 6–8 Years Away|website=[[Air & Space Forces Magazine]] (Daily Report)|date=4 April 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=29 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829140233/https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|url-status=live}}</ref> ===Israel=== [[File:F-16-Netz-107-fighter-and-killmarks-01.jpg|thumb|[[Israeli Air Force]] [[IAF F-16 Netz 107|F-16A Netz 107]] with 6.5 kill marks of other aircraft, a record for an F-16, as well as one kill mark of an [[Operation Opera|Iraqi nuclear reactor]].<ref>{{cite news |last1=Etzion |first1=Udi |title=Record-breaking F-16 Falcon to be retired from IDF service |date=11 February 2015 |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213133717/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |archive-date=13 February 2015}}</ref>]] The F-16's first air-to-air combat success was achieved by the [[Israeli Air Force]] (IAF) over the [[Bekaa Valley]] on 28 April 1981, against a Syrian [[Mil Mi-8|Mi-8]] helicopter, which was downed with cannon fire.<ref name="ACIG F-16">{{cite web |last1=Iskra |first1=Alex |title=GD/L-M F-16A/B Netz in Israeli Service |date=26 September 2003 |publisher=Air Combat Information Group (ACIG) |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510123618/http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |archive-date=10 May 2012 |access-date=16 May 2008}}</ref> On 7 June 1981, eight Israeli F-16s, escorted by six F-15s, executed [[Operation Opera]], their first employment in a significant air-to-ground operation. This raid severely damaged [[Osirak]], an Iraqi [[nuclear reactor]] under construction near [[Baghdad]], to prevent the regime of [[Saddam Hussein]] from using the reactor for the creation of [[nuclear weapon]]s.<ref>{{cite magazine |last1=Rebecca |first1=Grant |title=Osirak and Beyond |date=August 2002 |access-date=8 December 2011 |magazine=[[Air Force Magazine]] |publisher=[[Air & Space Forces Association]] |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426115420/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |archive-date=26 April 2023}}</ref> The following year, during the [[1982 Lebanon War]] Israeli F-16s engaged Syrian aircraft in one of the largest air battles involving jet aircraft, which began on 9 June and continued for two more days. Israeli Air Force F-16s were credited with 44 air-to-air kills during the conflict.<ref name="ACIG F-16" /><ref>{{cite report |last1=Schow, Jr. |first1=Kenneth C. |title=Falcons Against the Jihad: Israeli Airpower and Coercive Diplomacy in Southern Lebanon. |date=November 1995 |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA301572 |id=ADA301572 |publisher=[[Air University Press]] |access-date=16 May 2008}}</ref> In January 2000, Israel completed a purchase of 102 new F-16I aircraft in a deal totaling {{nowrap|$4.5 billion}}.<ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |title=F-16 Air Forces – Israel |work=F-16.net |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902045655/http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live}}</ref> F-16s were also used in their ground-attack role for strikes against targets in Lebanon. IAF F-16s participated in the [[2006 Lebanon War]] and the [[Gaza War (2008–09)|2008–09 Gaza War]].<ref>{{cite news |last1=Colvin |first1=Marie |last2=Allen-Mills |first2=Tony |title=Israeli jets kill 'at least 225' in strikes on Gaza |date=28 December 2008 |work=The Sunday Times |publisher=[[The Times]] |access-date=25 October 2009 |url=https://www.thetimes.com/article/israeli-jets-kill-at-least-225-in-strikes-on-gaza-7vxt2pmrb39 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082825/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5404501.ece |archive-date=29 April 2011}}</ref> During and after the 2006 Lebanon war, IAF F-16s shot down [[Iran]]ian-made [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]s launched by [[Hezbollah]], using [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Python 5]] air-to-air missiles.<ref name= "f-16.net2">{{cite web|url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482/ |title=Airframe Details for F-16 #87-1672|work=F-16.net|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902003936/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482|archive-date=2 September 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=IAF shoots down hostile drone from Lebanon off Haifa|url=https://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|newspaper=The [[Jerusalem Post]]|date=25 April 2013|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |title=IAF shoots down UAV in northern Negev |work=The Jerusalem Post |date=6 October 2012 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084555/http://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |archive-date=27 August 2017 |url-status=live}}</ref> On 10 February 2018, an Israeli Air Force F-16I [[February 2018 Israel–Syria incident|was shot down]] in northern Israel when it was hit by a relatively old model [[S-200 (missile)|S-200]] (NATO name SA-5 Gammon) surface-to-air missile of the Syrian Air Defense Force.<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |title=Investigation finds pilots of downed F-16 failed to defend themselves |date=25 February 2018 |newspaper=Ynetnews |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311082643/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |archive-date=11 March 2018 |url-status=live|last1=Zitun |first1=Yoav}}</ref> The pilot and navigator ejected safely in Israeli territory. The F-16I was part of a bombing mission against Syrian and Iranian targets around Damascus after an Iranian drone entered Israeli airspace and was shot down.<ref>{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |title=Israeli F-16 jet crashes after Syrian fire |first1=Andrew | last1=Carey | first2=Laura | last2=Smith-Spark | first3=Nicole | last3=Chavez |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210071644/https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> An Israel Air Force investigation determined on 27 February 2018 that the loss was due to pilot error since the IAF determined the air crew did not adequately defend themselves.<ref>{{cite news |url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |title=Israel Air Force Investigation into F-16 Crash Blames Pilot Error |newspaper=Haaretz |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227161755/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref> Following the aftermath of the [[October 7 attacks]], F-16Is have played a major role in Israel's [[Operation Swords of Iron]], executing numerous airstrikes against [[Hamas]] targets in Gaza. The IAF has also employed F-16s in operations against [[Hezbollah]] in Lebanon and in strikes on Iranian-linked assets in Syria and [[Iraq]], demonstrating the aircraft's versatility and reach.<ref>{{Cite web |last=D'Urso |first=Stefano |date=2023-10-12 |title=Configuration And Payload Of The Aircraft Employed By Israel In The Fight Against Hamas |url=https://theaviationist.com/2023/10/12/iaf-aircraft-war-with-hamas/?utm_ |access-date=2025-05-25 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> On 16 July 2024, the last single-seat F-16C Barak-1 ('Lightning' in Hebrew) were retired; the IAF continue to use the F-16D Brakeet and F-16I Sufa two-seat variants.<ref>{{cite web |date=16 July 2024 |title=Israel retires Barak 1-variant F-16s |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/israel-retires-barak-1-variant-f-16s |accessdate=5 October 2024 |website=janes.com}}</ref> In October 2024, during [[October 2024 Israeli strikes on Iran|Operation Days of Repentance]] F-16Is took part in significant operations against Iranian military infrastructure as the Israeli forces launched coordinated strikes on Iranian air defense systems and missile production facilities, aiming to degrade Iran's military capabilities and deter further aggression.<ref>{{Cite web |date=2024-10-29 |title=Israel attacks Iranian missile production, air-defence sites |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/israel-attacks-iranian-missile-production-air-defence-sites |access-date=2025-05-25 |website=Default |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Israel's "Days of Repentance" Operation Strikes Iran – NIAC |url=https://niacouncil.org/israels-days-of-response-operation-strikes-iran/ |access-date=2025-05-25 |language=en-US}}</ref> Israeli F-16s have been instrumental in operations against [[Houthis|Houthi]] targets in Yemen, taking advantage of the F-16's extended operational range and strategic reach, flying a distance of approximately 1,700 kilometers (about 1,056 miles).<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=2024-07-20 |title=Israel Fighter Jets Carry Out Long-Range Retaliation Strike On Houthi Oil Depot In Yemen (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/israel-fighter-jets-carry-out-long-range-retaliation-strike-on-houthi-oil-depot-in-yemen |access-date=2025-05-25 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Notably, on 26 December 2024, as part of [[Operation Tselilei HaKerem|Operation Tzelilei HaKerem]], the IAF conducted airstrikes targeting [[Sanaa International Airport|Sana'a International Airport]] and other strategic locations, responding to Houthi missile and drone attacks on Israeli territory.<ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Israel launches airstrikes on Yemen a day after Houthi rebels strike Israeli airport |url=https://apnews.com/article/israel-airstrikes-houthi-rebels-airport-ea0ea0ca695a3a07c71c18bedc987c3e |access-date=2025-05-25 |website=AP News |language=en}}</ref> On 28 February 2026, Israeli F-16s participated in [[2026 Israeli–United States strikes on Iran|Operation Roaring Lion]] ({{langx|he|מטס בראשית}}), a large-scale joint US-Israeli military operation against Iran. Approximately 200 Israeli Air Force jets, including F-16s, simultaneously struck around 500 targets across at least 14 Iranian cities, including [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Qom]], [[Karaj]], and [[Kermanshah]]. Targets included Iranian air defence systems, ballistic missile launchers, command-and-control facilities, and military airfields. The Israeli military described it as a "much more wide-ranging campaign" than the previous US-Israeli strikes on Iran during the [[Twelve-Day War]] of June 2025.<ref>{{cite news |title=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |work=BBC News |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=A visual guide to US-Israeli strikes on Iran – and Tehran's response |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/28/us-israel-strikes-iran-tehran-response-visual-guide |work=The Guardian |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}</ref> In March 2026 during the Iran war the IRGC claims that it has shot down an Israeli F-16<ref>{{Cite web |title=Israeli F-16 shot down by Iran's modern air defense systems, claims IRGC |url=https://www.india.com/news/world/israeli-f-16-shot-down-by-irans-modern-air-defense-systems-claims-irgc-us-military-aircraft-mq-9-reaper-f-15-kc-135-stratotanker-f-35-lebanon-usa-8351502/ |access-date=2026-03-22 |website=www.india.com |language=en}}</ref> however the IDF denies any damage to any of their aircraft.<ref>{{Cite news |date=2026-03-21 |title=Israeli F-16 hit? IRGC claims jet struck over central Iran; IDF says aircraft not damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israeli-f-16-hit-irgc-claims-jet-struck-over-central-iran-idf-says-aircraft-not-damaged/articleshow/129720773.cms |access-date=2026-03-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ===Pakistan=== [[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|thumb|left|The PAF F-16BM (S. No. 84-606)]] During the [[Soviet–Afghan War]], [[Pakistan Air Force]] (PAF) F-16As shot down between 20 and 30 Soviet and Afghan [[warplanes]]; the political situation however resulted in PAF officially recognizing only 9 kills which were made inside Pakistani airspace.<ref>{{cite journal|quote=due to political reasons, the kills made inside Afghan airspace by the PAF (estimated to be between 20 and 30, were never officially recognized or disclosed. To date, PAF officially recognized only the eight kills made inside Pakistani airspace and one forced manoeuvre kill.|website=Defence Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20030422020522/http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|url=http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|archive-date=22 April 2003|title=An Airman Remembered|author=Rai Muhammad Saleh Azam|access-date=10 November 2022|url-status=live}}</ref> From May 1986 to January 1989, PAF F-16s from the [[Tail Choppers]] and [[No. 9 Squadron PAF|Griffin]] squadrons using mostly AIM-9 Sidewinder missiles, shot down four [[Afghan Air Force|Afghan]] [[Sukhoi Su-17|Su-22s]], two [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]], one [[Sukhoi Su-25|Su-25]], and one [[Antonov An-26|An-26]].<ref>{{cite web |url= http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |title= PAF F-16 air kills illustrations |publisher= PAFwallpapers.com |access-date= 5 July 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120115121441/http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |archive-date= 15 January 2012 |url-status= dead}}</ref> Most of these kills were by missiles, but at least one, a Su-22, was destroyed by cannon fire. One F-16 was lost in these battles. The downed F-16 was likely [[friendly fire|hit accidentally]] by the other F-16.<ref>{{cite web |url= http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |title= F-16 Air Forces – Pakistan |publisher= F-16.net |access-date= 8 September 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110529022627/http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |archive-date= 29 May 2011 |url-status=live}}</ref> The Pakistan Air Force has used its F-16s in various foreign and internal military exercises, such as the "Indus Vipers" exercise in 2008 conducted jointly with Turkey.<ref>{{cite news |last1=Bokhari |first1=Farhan |title=Pakistan and Turkey organise air force exercises |date=17 April 2008 |work=[[Jane's Defence Weekly]] |publisher=[[IHS Markit|IHS Inc.]] |url=https://janes.ihs.com/CustomPages/Janes/DisplayPage.aspx?DocType=News&ItemId=+++1176797&Pubabbrev=JDW}}</ref>{{failed verification |date=April 2023 |reason=Access to this article may no longer be possible; see [https://www.researchgate.net/publication/293458559_Pakistan_and_Turkey_organise_air_force_exercises link]}} Between May 2009 and {{As of|2011|11|alt=November 2011}}, the PAF F-16 fleet flew more than 5,500 sorties{{Update inline|date=May 2019|reason=7.5-year-old count needs updating}} in support of the [[Pakistan Army]]'s [[War in North-West Pakistan|operations]] against the Taliban insurgency in the [[FATA]] region of [[North-West Pakistan]]. More than 80% of the dropped munitions were [[laser-guided bomb]]s.<ref name="NY Times, Pakistan injects precision">Schmitt, Eric. [https://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html?_r=1 "Pakistan Injects Precision Into Air War on Taliban."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119014733/http://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html|date=19 January 2017}} ''[[The New York Times]]'', 29 July 2009. Retrieved 30 July 2009.</ref><ref name="TPK-20111114">{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |title=PAF conducted 5,500 bombing runs in Fata since 2008 |author=PPI |work=[[The Express Tribune]] |language=en |date=14 November 2011 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128202816/http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}</ref> On 27 February 2019, following [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|six Pakistan Air Force airstrikes in Jammu and Kashmir, India]], Pakistani officials said that two of its fighter jets shot down one [[MiG-21]] and one [[Sukhoi Su-30MKI|Su-30MKI]] belonging to the Indian Air Force.<ref>{{cite web|url=https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|title=In a first, PAF Chief reveals shooting down of IAF Russian made Su 30 MKI, inside details of Indian Combat Helicopter downing|date=17 April 2019|work=Times of Islamabad|access-date=27 October 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101021905/https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |title=Pakistan shoots down two Indian fighter jets: Military |date=27 February 2019 |publisher=Al Jazeera |access-date=3 January 2020 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228124544/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |title=Pakistan says it downed two IAF jets, identifies pilots behind act |date=6 March 2019 |website=Hindustan Times |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103111401/https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |title=Pakistan says it shot down two Indian jets as Kashmir border crisis deepens |author1=Helen Regan |author2=Nikhil Kumar |author3=Adeel Raja |author4=Swati Gupta |publisher=CNN |date=27 February 2019 |access-date=26 March 2020 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227081256/https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |url-status=live}}</ref> Indian officials only confirmed the loss of one MiG-21 but denied losing any Su-30MKI in the clash and claimed the Pakistani claims as dubious.<ref>{{Cite web |date=8 October 2019 |title=On Air Force Day, India flies the Sukhoi-30MKI that Pak claimed to have shot down |url=https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |access-date=17 January 2023 |website=The News Minute |language=en |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929143143/https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 October 2019 |title=Sukhoi Fighter Jet 'Shot Down' by Pakistan Makes Appearance at Indian Air Force Day Flypast |url=https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |access-date=17 January 2023 |website=News18 |language=en |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163302/https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |url-status=live}}</ref> Additionally Indian officials also claimed to have shot down one F-16 belonging to the Pakistan Air Force.<ref name="iex">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|title=India's Exhibit A: Debris of AMRAAM missile that nails Pakistan's F-16 denial|date=1 March 2019|access-date=25 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625074908/https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|url-status=live}}</ref><ref name="japantimes">{{cite web |date=9 April 2019 |title=Radar images prove Pakistan F-16 shot down, says Indian Air Force |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410132333/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/#.XK3ucGjP3IU |archive-date=10 April 2019 |work=The Japan Times}}</ref> This was denied by the Pakistani side,<ref>{{cite magazine |last1=Marlow |first1=Iain |title=India Never Shot Down Pakistani F-16, New Report Says |url=https://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |magazine=Time |access-date=6 June 2020 |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405172535/http://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |url-status=live}}</ref> considered dubious by neutral sources,<ref>{{Cite web |title=IAF Did Not Shoot Down Pak F-16 in Balakot Aftermath, Says US Scholar Christine Fair |url=https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |access-date=30 January 2023 |website=The Wire |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109175530/https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2019 |title=No proof India shot down Pakistan F-16 |url=https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |access-date=30 January 2023 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219105218/https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |url-status=live}}</ref> and later backed by a report by ''[[Foreign Policy]]'' magazine, reporting that the US had completed a physical count of Pakistan's F-16s and found none missing.<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|title=Did India Shoot Down a Pakistani Jet? U.S. Count Says No.|last=Seligman|first=Lara|website=Foreign Policy|date=4 April 2019 |language=en|access-date=5 April 2019|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123193754/https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|url-status=live}}</ref> A report by ''[[The Washington Post]]'' noted that [[the Pentagon]] and [[United States Department of State|State Department]] refused public comment on the matter but did not deny the earlier report.<ref name=wapo>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |title=Analysis &#124; Did India shoot down a Pakistani F-16 in February? This just became a big deal. |first1=Sameer |last1=Lalwani |first2=Emily |last2=Tallo |newspaper=The Washington Post |quote=Indian media reported that a U.S. Defense Department spokesman said he was unaware of any investigation. The Pentagon, like the State Department, has yet to issue a public statement on the F-16 count, but there have been no counter-leaks contradicting the Foreign Policy report. |access-date=26 March 2020 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130122209/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |url-status=live}}</ref> In October 2025, [[Indian Air Force]] Chief of the Air Staff [[Amar Preet Singh]] claimed that five "high tech fighters" between F-16 and JF-17 class were downed by Indian air defense systems.<ref>{{cite news |last1=Philip |first1=Snehesh Alex |title=IAF chief says around 13 Pakistani jets destroyed in Op Sindoor—4-5 F-16s on ground, S-400 downed 6 more |url=https://theprint.in/defence/iaf-chief-says-around-13-pakistani-jets-destroyed-in-op-sindoor-4-5-f-16s-on-ground-s-400-downed-6-more/2756690/ |agency=ThePrint |publisher=ThePrint |date=3 October 2025}}</ref> Though refraining to provide the evidences, he also reiterated his claim of August 2025 that 4-5 F-16s in the hangars at [[PAF Base Shahbaz]] were hit in Indian strikes during the [[2025 India–Pakistan conflict]]. However, the U.S. defense officials had earlier refuted the Indian claims by having told the [[Reuters]] that they were not aware of any F-16 being hit inside Pakistan.<ref>{{cite news |title=India shot down six Pakistani military aircraft in May, air force chief says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-shot-down-six-pakistani-military-aircraft-may-air-force-chief-says-2025-08-09/ |access-date=10 August 2025 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Pakistani fighter jets, one aircraft taken down during Operation Sindoor: IAF Chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/air-chief-marshal-ap-singh-on-operation-sindoor-at-16th-air-chief-marshal-lm-katre-memorial-lecture-in-bengaluru/article69912822.ece |access-date=10 August 2025 |agency=The Hindu}}</ref> Following the [[2026 Iran war ceasefire]] in April 2026, Indian media sources reported that the [[Pakistan Air Force]] had mobilised its [[CAC/PAC JF-17 Thunder|JF-17]] and F-16 fighters, as well as [[Ilyushin Il-78|IL-78]] tankers and [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] cargo planes. The fighters are expected to fly an escort mission for the Iranian representatives and the PAF set up a protective shield over Iran and the [[Persian Gulf]] for the Iranian delegation to travel to [[Islamabad]] for further negotiations with the [[United States]].<ref>{{Cite web |last=News Desk |first=India Today |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan scrambled fighter jets to Middle East ahead of US-Iran talks |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-paf-fighter-jets-air-defence-us-iran-peace-talks-islamabad-2894187-2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan launched ‘air armada’ to the middle east ahead of US-Iran ceasefire talks |url=https://www.financialexpress.com/world-news/why-pakistannbsplaunched-air-armada-to-the-middle-east-ahead-of-us-iran-ceasefire-talksnbsp/4202822/ |access-date=2026-04-10 |website=The Financial Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-10 |title=US-Iran peace talks: How Pakistan came to host the talks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dl0g4rgn5o |access-date=2026-04-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> five PAF F-16s also escorted the US [[Vice President of the United States|Vice president]] [[JD Vance|JD Vance's]] [[Boeing C-32|C-32]] to [[PAF Base Nur Khan|Nur Khan base]] in Islamabad for negotiations.<ref>{{Cite web |last=Mishra |first=Chandrajit |date=11 April 2026 |title=Pak F-16s Escort JD Vance's Aircraft As He Arrives In Islamabad For Iran Talks |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-talks-live-news-pakistan-f-16s-escort-jd-vances-aircraft-as-he-arrives-in-islamabad-for-iran-talks-11342470/amp/1 |url-status=live |access-date=11 April 2026 |website=NDTV}}</ref> ===Turkey=== [[File:F16 - RIAT 2014 (34306872320).jpg|thumb|F-16 SoloTürk aerial aerobatic aircraft]] The Turkish Air Force acquired its first F-16s in 1987. F-16s were later produced in Turkey under four phases of ''Peace Onyx'' programs. In 2015, they were upgraded to Block 50/52+ with [[Constantly computed impact point|CCIP]] by Turkish Aerospace Industries.<ref>{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|title=F-16 Air Forces – Turkey|website=f-16.net|access-date=19 May 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412212033/https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|url-status=live}}</ref> Turkish F-16s are being fitted with indigenous AESA radars and EW suite called SPEWS-II.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|title=Turkey's F-16 jets equipped with new domestic electronic warfare systems|date=7 February 2019|website=Daily Sabah|access-date=21 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123508/https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|url-status=live}}</ref> On 18 June 1992, a Greek Mirage F1 crashed during a [[dogfight]] with a Turkish F-16.<ref>{{YouTube|gyqq7lMyTnI|HUD footage}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0 |title=While engaged by two THK F-16Cs, Sialmas entered a break that was too much for the F.1CG at low level: the aircraft entered a spin and crashed into the sea, killing the pilot.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102015020/http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0|archive-date=2 November 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ACIG 2004" /> On 8 February 1995, a Turkish F-16 crashed into the Aegean Sea after being intercepted by Greek Mirage F1 fighters.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html |title=F-16 crash heightens tension in Aegean|work=The Independent|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013710/http://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html|archive-date=12 March 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{YouTube|knT8NA9Ggko|Greek TV: A pilot of Hellenic Air Force explain how the Turkish F-16 crashed over Aegean Sea}}</ref> Turkish F-16s have participated in [[Bosnia-Herzegovina]] and [[Kosovo]] since 1993 in support of [[United Nations]] resolutions.<ref>{{cite web |author=[[Turkish Air Force]] |title=Our History |website=hkvv.tsk.tr |access-date=3 February 2012 |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111013955/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |archive-date=11 January 2012}}</ref> On 8 October 1996, seven months after the escalation a Greek [[Mirage 2000]] reportedly fired an [[R.550 Magic|R.550 Magic II]] missile and shot down a Turkish F-16D over the Aegean Sea.<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212512/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |url-status=dead |archive-date=4 November 2012 |title=Turkish F-16 jet crashes after Greek interception |work= Chicago Sun-Times |date= 9 October 1996 |access-date= 8 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html |title=Deadly 1996 Aegean clash is confirmed|work=f-16.net|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015725/http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html|archive-date=27 November 2015|url-status=live}}</ref> The Turkish pilot died, while the co-pilot ejected and was rescued by Greek forces.<ref name="ACIG 2004">{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=47 |title=Greek & Turkish Air-to-Air Victories|author=Sander Peeters|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084111/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=47|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{YouTube|2-aAb97Re9Y|Turkish Pilot at 0:46}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html |title=F-16 Aircraft Database: F-16 Airframe Details for 91-0023|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084845/http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html|archive-date=6 May 2008|url-status=live}}</ref> In August 2012, after the [[Turkish-Syrian relations#Friction due to Syrian civil war|downing of an RF-4E]] on the Syrian coast, Turkish Defence Minister [[İsmet Yılmaz]] confirmed that the Turkish F-16D was shot down by a Greek Mirage 2000 with an R.550 Magic II in 1996 near [[Chios]] island.<ref>{{cite news |last1=Cenciotti |first1=David |title=30 years later, Ankara admits Turkish Air Force jet was shot down by Iraq |date=6 September 2012 |publisher=The Aviationist |url=http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130040159/http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |archive-date=30 January 2015}}</ref> Greece denies that the F-16 was shot down.<ref>{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |title=Court rejects Turkish request for trial of Greek pilot who allegedly shot down F-16 jet |date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |access-date=8 November 2021 |archive-date=24 February 2017}}</ref> Both Mirage 2000 pilots reported that the F-16 caught fire and they saw one [[parachute]].<ref>{{Cite web |url=https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |title=Κατάρριψη τουρκικού F-16 – Τι δήλωσε ο Έλληνας πιλότος &#124; Newsbomb |date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114060239/https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |access-date=8 November 2021 |archive-date=14 November 2018}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208734/article/ekathimerini/news/turkish-court-wants-trial-of-greek-pilot-for-allegedly-shooting-down-fighter-jet |title=Turkish court wants trial of Greek pilot for allegedly shooting down fighter jet |website=Ekathimerini.com |access-date=14 July 2020 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |url-status=live}}</ref> On 23 May 2006, two Greek F-16s intercepted a Turkish RF-4 reconnaissance aircraft and two F-16 escorts off the coast of the Greek island of [[Karpathos]], within the Athens [[Flight information region|FIR]]. A mock dogfight ensued between the two sides, resulting in a midair collision<ref>{{YouTube|YkIXc8-GPNU|Turkish F-16 pilots attitude-2:22}}</ref> between a Turkish F-16 and a Greek F-16. The Turkish pilot ejected safely, but the Greek pilot died owing to damage caused by the collision.<ref>{{cite web |url=http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |title=It will be recalled that on 23 May 2006, a Greek F-16 aircraft crashed into a Turkish F-16 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322030232/http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |archive-date=22 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/news_article1809.html |title=Greek F-16 and Turkish F-16 collide – 1 pilot OK |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115085633/http://www.f-16.net/news_article1809.html |archive-date=15 January 2014 |url-status=live}}</ref> Turkey used its F-16s extensively in its [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|conflict with Kurdish insurgents]] in southeastern parts of Turkey and Iraq. Turkey launched its first cross-border raid on 16 December 2007, a prelude to the [[2008 Turkish incursion into northern Iraq]], involving 50 fighters before [[Operation Sun]]. This was the first time Turkey had mounted a night-bombing operation on a massive scale, and also the largest operation conducted by the Turkish Air Force.<ref>{{cite news |last1=Gürgen |first1=Murat |title=Uçaklar nasıl vurdu? |date=17 December 2007 |work=[[Vatan (2002 newspaper)|Vatan]] |access-date=3 February 2012 |language=tr |url=https://www.gazetevatan.com/gundem/ucaklar-nasil-vurdu-152129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520150423/http://haber.gazetevatan.com/Ucaklar_nasil_vurdu_152129_1/152129/1/Haber |archive-date=20 May 2013}}</ref> During the [[Syrian Civil War]], Turkish F-16s were tasked with airspace protection on the Syrian border. After the [[June 2012 interception of Turkish aircraft|RF-4 downing in June 2012]] Turkey changed its rules of engagement against Syrian aircraft, resulting in scrambles and downings of Syrian combat aircraft.<ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html |title=Turkish F-16 jets scramble to intercept 2 Syrian Su-24s|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505153249/http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html|archive-date=5 May 2015|url-status=live}}</ref> On 16 September 2013, a Turkish Air Force F-16 shot down a [[Syrian Arab Air Force]] [[Mil Mi-17]] helicopter near the Turkish border.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html|work=The New York Times |first1=Kareem |last1=Fahim |first2=Sebnem |last2=Arsu |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Military Helicopter Flying in Its Airspace |date=16 September 2013 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131453/http://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html?_r=0 |archive-date=3 August 2017 |url-status=live}}</ref> On 23 March 2014, a Turkish Air Force F-16 shot down a Syrian Arab Air Force MiG-23 when it allegedly entered Turkish air space during a ground attack mission against [[Al Qaeda]]-linked insurgents.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329065339/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-date= 29 March 2014 |title= Al Qaeda-Linked Islamists Capture Christian Town |publisher=CBN |access-date=26 March 2014 |url-status=dead}}</ref> On 16 May 2015, two Turkish Air Force F-16s shot down a Syrian [[Ghods Mohajer|Mohajer 4]] UAV firing two [[AIM-9]] missiles after it trespassed into Turkish airspace for 5 minutes.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Helicopter |work=ABC News |agency=Associated Press |last1=Butler |first1=Desmond |date=16 May 2015 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100733/https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/ |title=F-16'ların vurduğu İHA, İran yapımı 'Muhacir'|date=18 May 2015|work=MİLLİYET HABER – TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ|access-date=28 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013709/http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}</ref> A Turkish Air Force F-16 [[2015 Russian Sukhoi Su-24 shootdown|shot down a Russian Air Force Sukhoi Su-24]] on the Turkey-Syria border on 24 November 2015.<ref>{{cite news |title=Putin calls plane's downing by Turkey 'stab in the back'|url=http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|access-date=24 November 2015|publisher=[[CNN]]|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124084424/http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|archive-date=24 November 2015|url-status=live}}</ref> On 1 March 2020, two Syrian Sukhoi Su-24s were shot down by Turkish Air Force F-16s using air-to-air missiles over Syria's [[Idlib Governorate]].<ref>{{cite web |title=بعد إسقاطها لمروحيتين الشهر الفائت.. القوات التركية تسقط طائرتين حربيتين تابعة للنظام السوري في أجواء محافظة إدلب |url=http://www.syriahr.com/?p=366361 |website=SOHR |date=March 2020 |access-date=1 March 2020 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195817/http://www.syriahr.com/?p=366361 |url-status=live}}</ref> All four pilots safely ejected.<ref>{{cite web|url=https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|title=Two Syrian jets shot down near Turkish border, pilots survive|work=CP24 Toronto News|date=1 March 2020|access-date=19 May 2021|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124154541/https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|url-status=live}}</ref> On 3 March 2020, a Syrian Arab Army Air Force [[Aero L-39 Albatros|L-39]] combat trainer was shot down by a Turkish F-16 over Syria's Idlib province.<ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|title=Joint Turkish-Russian patrols to begin on March 15 – latest updates|date=7 March 2020|access-date=15 February 2021|archive-date=29 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029122955/https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|url-status=live}}</ref> The pilot died.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|title=Syrian pilot killed as Turkey downs warplane: monitor|date=3 March 2020|publisher=Radio France Internationale|access-date=16 July 2020|archive-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913201320/https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|url-status=live}}</ref> As a part of Turkish F-16 modernization program new air-to-air missiles are being developed and tested for the aircraft. [[GÖKTUĞ]] program led by [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|TUBITAK SAGE]] has presented two types of air-to-air missiles named as Bozdogan ([[Merlin (bird)|Merlin]]) and Gokdogan ([[Peregrine falcon|Peregrine]]). While Bozdogan has been categorized as a Within Visual Range Air-to-Air Missile (WVRAAM), Gokdogan is a Beyond Visual Range Air-to-Air Missile ([[Beyond-visual-range missile|BVRAAM]]). On 14 April 2021, first live test exercise of Bozdogan have successfully completed and the first batch of missiles are expected to be delivered throughout the same year to the Turkish Air Force.<ref>{{Cite web|date=14 April 2021|title=Turkey's air-to-air missile Bozdoğan successfully hits target|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|access-date=14 April 2021|website=Daily Sabah|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414083244/https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkey becomes 1 of few countries with air-to-air missile|url=https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|access-date=14 April 2021|website=aa.com.tr|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085258/https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|url-status=live}}</ref> ===Egypt=== [[File:An F-16 of the Egyptian Air Force fly in support of exercise Agile Phoenix.jpg|thumb|An F-16C of the Egyptian Air Force in 2022]] On 16 February 2015, Egyptian F-16s [[February 2015 Egyptian airstrikes in Libya|struck weapons caches and training camps]] of the [[Islamic State]] (ISIS) in Libya in retaliation for the murder of 21 Egyptian [[Copts|Coptic Christian]] construction workers by masked militants affiliated with ISIS. The airstrikes killed 64 ISIS fighters, including three leaders in [[Derna, Libya|Derna]] and [[Sirte]] on the coast.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |title=Egyptian air strikes in Libya kill dozens of Isis militants |first=Chris|last=Stephen |newspaper=The Guardian |date=17 February 2015 |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202000126/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |archive-date=2 December 2016 |url-status=live}}</ref> ===Europe=== {{see also||General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}} F-16s contribute to the NATO [[Dual Capable Aircraft]] program for delivery of US nuclear weapons stored in Europe. F-16 wings for this mission are operated by the [[Belgian Air Component]] at [[Kleine Brogel Air Base|Kleine Brogel]], the [[Royal Netherlands Air and Space Force]] at [[Volkel Air Base|Volkel]], by the USAF at [[Aviano Air Base|Aviano]] in Italy, as well as potentially the [[Turkish Air Force]] at [[Incirlik Air Base|Incirlik]] in an emergency scenario.<ref name="s446">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-01-02 |title=United States nuclear weapons, 2025 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=81 |issue=1 |pages=53–79 |bibcode=2025BuAtS..81a..53K |doi=10.1080/00963402.2024.2441624 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}</ref><ref name="o622">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2023-11-02 |title=Nuclear weapons sharing, 2023 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=79 |issue=6 |pages=393–406 |bibcode=2023BuAtS..79f.393K |doi=10.1080/00963402.2023.2266944 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}</ref> F-16s deployed in Europe have had a nuclear mission since 1982.<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406012309/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-date=2023-04-06 |access-date=2025-10-11 |website=www.airandspaceforces.com}}</ref> They are intended to be replaced in this capacity by the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|Lockheed Martin F-35A Lightning II]].<ref name="s446" /><ref name="o622" /> [[File:RDAF General Dynamics F-16AM Fighting Falcon E-006 Royal International Air Tattoo 2025 02.jpg|thumb|F-16AM in the type's last year of service for the Royal Danish Air Force in 2025.]] The Royal Netherlands Air Force, Belgian Air Component, Royal Danish Air Force and Royal Norwegian Air Force all fly the F-16.{{sfn|Senior|2002|p=92}} All F-16s in most European air forces are equipped with [[drag chutes]] specifically to allow them to operate from automobile highways.<ref name="kp1">{{cite news |url=https://www.kyivpost.com/analysis/31630 |title=Analysis: French Expert's Claims Ukraine's F-16s and Pilots Won't be 'Up to the Job' Disproved |date=25 April 2024}}</ref> A Yugoslavian [[MiG-29]] was shot down by a Dutch F-16AM during the [[Kosovo War]] in 1999.<ref name=Spick_241>{{harvnb|Spick|2000|p=241}}</ref> Belgian and Danish F-16s also participated in joint operations over Kosovo during the war.<ref name=Spick_241/> Dutch, Belgian, Danish, and Norwegian F-16s were deployed during the 2011 intervention in Libya and in Afghanistan.<ref>{{cite web |author=[[Belgian Armed Forces]] |title=Composante Air de la Défense |access-date=19 February 2014 |url=https://www.mil.be/fr/a-propos-de-la-defense/composante-air/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218185301/http://www.mil.be/fr/composante-air |archive-date=18 February 2014}}</ref> In Libya, Norwegian F-16s dropped almost 550 bombs and flew 596 missions,<ref>{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/ |title=Norway withdraws fighter jets from Libya mission: military|work=defencetalk.com|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325045733/https://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref> some 17% of the total strike missions<ref>{{cite web|url=https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|title=Accidental Heroes : Britain, France and the Libya Operation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010145939/https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|access-date=8 November 2021|archive-date=10 October 2014}}</ref> including the bombing of [[Muammar Gaddafi]]'s headquarters.<ref>{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |title=Norway involved in Gaddafi bombing |author=Ramona Tancau |work=theforeigner.no |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007055625/http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead}}</ref> In late March 2018, Croatia announced its intention to purchase 12 used Israeli F-16C/D "Barak"/"Brakeet" jets, pending U.S. approval.<ref name=croa1>{{cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets |title=Government Adopts Final Decision to Buy Israeli F-16 Jets|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404200830/https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets|archive-date=4 April 2018|url-status=live}}</ref> Acquiring these F-16s would allow Croatia to retire its aging MiG-21s.<ref name=aatr1>{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |title=Croatia agrees to buy Israeli F-16s for $500&nbsp;million |date=26 January 2018 |publisher=Anadolu Agency |access-date=28 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201151030/http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}</ref> In January 2019, the deal was canceled because U.S. would only allow the resale if Israel stripped the planes of all the modernized electronics, while Croatia insisted on the original deal with all the upgrades installed.<ref>{{Cite web |location=Zagreb |agency=HINA |date=2019-01-10 |title=Israel-Croatia F-16 deal officially pronounced dead |url=https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}</ref> At the end of November 2021, Croatia signed with France instead, for 12 [[Dassault Rafale|Rafales]].<ref>{{Cite web |agency=Hina |date=2021-11-25 |title=Croatia signs €999 purchase deal to buy 12 Rafale fighter jets from France |url=https://n1info.hr/english/news/croatia-signs-e999-purchase-deal-to-buy-12-rafale-fighter-jets-from-france/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}</ref> ===Ukraine=== [[File:F-16 UAF (cropped).jpg|thumb|Ukrainian Air Force F-16s]] In May 2023, an international coalition consisting of the United Kingdom, the Netherlands, Belgium and Denmark announced their intention to train [[Ukrainian Air Force]] pilots on the F-16 ahead of possible future deliveries to increase the Ukrainian Air Force capabilities in the current [[Russian invasion of Ukraine|Russo-Ukrainian War]]. The U.S. confirmed that it would approve the re-export from these countries to Ukraine.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65649471 |title=Ukraine war: US to support providing F-16 fighter jets to Ukraine |work=BBC News |date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023}}</ref> Denmark has agreed to help train Ukrainians on their usage of the fighter. Denmark's acting Defence Minister [[Troels Lund Poulsen]] said that Denmark "will now be able to move forward for a collective contribution to train Ukrainian pilots to fly F-16s".<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/20/zelenskky-hails-bidens-decision-on-f-16-jet-training-for-ukraine |title=Zelenskky hails Biden's decision on F-16 jet training for Ukraine |publisher=Aljazeera |date=20 May 2023}}</ref> On 6 July 2023, Romania announced that it will host the future training center after the meeting of the [[Supreme Council of National Defence (Romania)|Supreme Council of National Defense]].<ref>{{cite web |url=https://www.defenseromania.ro/romania-devine-oficial-centru-regional-de-f-16-pilotii-romani-ucraineni-si-aliati-vor-fi-pregatiti-aici_623459.html |title=România devine oficial centru regional de F-16. Piloții români, ucraineni și aliați vor fi pregătiți aici |language=ro |work=DefenseRomania |date=6 July 2023}}</ref> During the [[2023 Vilnius summit]], [[F-16 training coalition|a coalition]] was formed consisting of Denmark, the Netherlands, Belgium, Canada, Luxembourg, Norway, Poland, Portugal, Romania, Sweden, the United Kingdom, and Ukraine.<ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/07/11/7410869/ |title=Group of 11 countries forms coalition for training Ukrainian pilots on F-16 fighters |work=[[Ukrainska Pravda]] |date=11 July 2023}}</ref> A number of Ukrainian pilots began training in Denmark and the U.S.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/eight-ukrainian-pilots-begin-f-16-training-denmark-2023-08-22/ |title=Eight Ukrainian pilots begin F-16 training in Denmark |author=Johannes Birkebaek |work=[[Reuters]] |date=22 August 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2023/10/25/politics/ukrainian-pilots-begin-f-16-training-in-us/index.html |title=Ukrainian pilots begin F-16 training in US |first=Oren |last=Liebermann |work=[[CNN]] |date=25 October 2023}}</ref> The [[European F-16 Training Center]], organized by Romania, the Netherlands, and Lockheed Martin through several subcontractors, officially opened on 13 November 2023. It is located at the [[Romanian Air Force]]'s [[RoAF 86th Air Base|86th Air Base]],<ref>{{cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/romania-debuts-f-16-center-hosts-ukrainian-pilots-for-joint-exercises/ |title=Romania Debuts F-16 Center, Hosts Ukrainian Pilots for Joint Exercises |website=mil.in.ua |date=14 November 2023}}</ref> and Ukrainian pilots began training there in September 2024.<ref>{{cite web|url=https://euromaidanpress.com/2024/09/12/ukrainian-f-16-training-underway-in-romania/|title=Ukrainian F-16 training underway in Romania|author=Olena Mukhina|website=euromaidanpress.com|date=12 September 2024}}</ref> On 17 August 2023, the U.S. approved the transfer of F-16s from the Netherlands and Denmark to Ukraine after the Ukrainian pilots have completed their training.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us-approves-sending-f-16s-ukraine-denmark-netherlands-2023-08-17/ |title=US approves sending F-16s to Ukraine from Denmark and Netherlands |author=Steve Holland |author2=Idrees Ali |date=2023-08-17 |publisher=Reuters |access-date=2023-08-18}}</ref> The Netherlands and Denmark have announced that together they will donate up to 61 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|F-16AM/BM Block 15 MLU]] fighters to Ukraine once pilot training has been completed.<ref>{{Cite web |title=Ukraine conflict – Analysis: Dutch and Danish F-16 options for Ukraine |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-analysis-dutch-and-danish-f-16-options-for-ukraine |access-date=2024-01-08 |website=Janes.com |date=26 June 2023 |language=en}}</ref><ref name="Sabbagh2023Guardian">{{cite web |last1=Sabbagh |first1=Dan |author-link1=Dan Sabbagh |date=20 August 2023 |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=[[The Guardian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000549/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |archive-date=21 August 2023}}</ref> On 13 May 2024, Danish Prime Minister [[Mette Frederiksen]] said that "F-16 from Denmark will be in the air over Ukraine within months." Denmark is sending 19 F-16s in total.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=F-16 fighters from Denmark will be in Ukraine within month - Danish PM|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/f-16-fighters-from-denmark-will-be-in-ukraine-1715625056.html |access-date=2024-05-14 |website=RBC-Ukraine}}</ref> By the end of July 2024, the first F-16s were delivered to Ukraine.<ref name=Bloomberg>{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=31 July 2024}}</ref> On 4 August 2024, President Zelensky announced to the public that the F-16 was now in operational service with Ukraine. Zelensky stated at an opening ceremony that: "F-16s are in Ukraine. We did it. I am proud of our guys who are mastering these jets and have already started using them for our country,".<ref>{{Cite news |last=Cole |first=Deborah |date=2024-08-04 |title=Ukrainian pilots have started flying F-16s, says Zelenskiy |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/04/ukrainian-pilots-have-started-flying-f-16s-says-zelenskiy |access-date=2024-08-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> On [[26 August 2024 Russian strikes on Ukraine|26 August 2024]], F-16s were reportedly used to intercept Russian cruise missiles for the first time.<ref>{{Cite web|last1=Axe |first1=David |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/08/27/ukraines-f-16s-have-scored-their-first-aerial-kills/|title=Forbes: Ukraine's F-16s Have Scored Their First Aerial Kills|website=[[Forbes]]}}</ref> Also on 26 August, a Ukrainian F-16 crashed and the pilot, [[Oleksii Mes]], was killed while intercepting Russian aerial targets during the cruise missile strikes. The cause is under investigation.<ref>{{Cite web |last1=Tarasova-Markina |first1=Daria |last2=Kottasová |first2=Ivana |date=2024-08-29 |title=Exclusive: Top Ukrainian pilot killed when US-made F-16 fighter jet crashed |url=https://edition.cnn.com/2024/08/29/europe/ukraine-f16-crashes-intl/index.html |access-date=2024-08-29 |website=CNN |language=en}}</ref> <!-- On 20 August 2023, [[Denmark]] and the [[Netherlands]] announced the joint transfer of up to 61 F-16s to the [[Ukrainian Air Force]].<ref>{{Cite web |title=Denmark joins Netherlands in offering F-16 jets to Ukraine as Zelenskyy visits |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits/ |website=CTV News |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820221204/https://www.ctvnews.ca/world/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits-1.6526668}}</ref><ref>{{Cite news |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=The Guardian |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820223416/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |last1=Sabbagh |first1=Dan}}</ref> Four days later, Norway announced the donation of 5–10 aircraft, depending on how many can be made operational.<ref name=NRK2023-08-24 /> In January 2024, the Netherlands announced the transfer of another 6 F-16s, bringing the total which will be donated by the country to 24.<ref>{{cite web |url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |title=Nederland haalt F-16's uit de verkoop |trans-title=Netherlands pulls F-16s from sale |language=Dutch |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205135314/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |archive-date=5 February 2024 |url-status=live}}</ref> In May 2024, Belgium pledged 30 F-16 aircraft, bringing the total number of F-16s pledged to Ukraine by its allies to 85.<ref>{{cite web |url= https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/05/28/the-ukrainian-air-force-wanted-four-squadrons-of-f-16s-its-finally-getting-them/?sh=690fb9e57a36 |title=The Ukrainian Air Force Wanted Four Squadrons Of F-16s. It's Finally Getting Them. |website=[[Forbes]] |date=28 May 2024 |access-date=7 June 2024}}</ref> The first F-16s were delivered by the end of July 2024.<ref name=Bloomberg>{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=July 31, 2024}}</ref> Text moved from Operators section. This should be added and/or combined with other text in this subsection. --> On 13 December 2024, the Ukrainian Air Force stated that an F-16 shot down six Russian cruise missiles. Two were downed with "medium-range missiles", another two with "short-range missiles", and two were claimed to be downed by 20&nbsp;mm cannon.<ref>{{Cite news |date=2024-12-13 |title= In historic record, Ukrainian F-16 pilot downs 6 cruise missiles in single mission, Air Force claims |url= https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-downs-6-cruise-missiles/ |work=The Kyiv Independent |author= Martin Fornusek |language=en}}</ref> On 12 April 2025, a Ukrainian Air Force F-16AM Block 20 was shot down in Sumy oblast, most likely by the S-400 missile system.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=Accident General Dynamics F-16AM Block 20 Fighting Falcon , Saturday 12 April 2025 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/497457 |access-date=2025-10-23 |website=asn.flightsafety.org}}</ref> The crew of the S-400 system received a reward of 15 million roubles from a Russian private oil extraction company.<ref name=":2" /> As of October 2025, 4 F-16 fighters were lost by Ukrainian Air Force.<ref>{{Cite web |title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The Russian Invasion Of Ukraine |url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html |access-date=2025-10-23 |website=Oryx}}</ref> ==== Combat losses ==== Ukraine has confirmed the loss of four F-16 fighters and three pilots as of June 2025.<ref>{{Cite web |author1=Ivana Kottasová |author2=Kostya Gak |author3=Helen Regan |author4=Billy Stockwell|date=2025-06-29 |title=Ukraine loses an F-16 pilot and his jet while fighting one of Russia's biggest ever aerial attacks |url=https://www.cnn.com/2025/06/29/europe/ukraine-f-16-pilot-killed-russia |access-date=2025-06-30 |website=CNN |language=en}}</ref> The first crash occurred on 26 August 2024. An F-16 of the Ukrainian Air Force crashed in an undisclosed location in Ukraine during a Russian missile and drone attack. The pilot of the aircraft, [[Oleksii Mes]], died in the crash.<ref>{{cite web |date=24 August 2024 |title=Ukraine F-16 crashes, pilot dies repelling Russian strike |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-f-16-jet-destroyed-crash-monday-wsj-reports-2024-08-29/ |work=Reuters}}</ref> On 30 August 2024, the [[Commander of the Air Force (Ukraine)|Commander of the Ukrainian Air Force]], [[Mykola Oleshchuk]], was dismissed by President Zelenskyy and replaced by Lieutenant General [[Anatolii Kryvonozhko]],<ref>{{Cite web |title=President Zelensky sacks Ukraine air force commander Mykola Oleshchuk |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1m0jvd4m3zo |access-date=2024-08-31 |website=BBC|date=31 August 2024 |language=en-GB}}</ref> which was partially attributed to "indications" that the F-16 that crashed on 26 August was shot down in "a friendly fire incident". Ukrainian parliamentarian [[Maryana Bezuhla]] and Oleshchuk had previously argued over the cause of the F-16 loss.<ref>{{Cite web |title= Zelensky Dismisses the Head of the Air Force Days After F-16 Crash |url= https://www.nytimes.com/2024/08/30/world/europe/ukraine-f16-crash.html |access-date=2024-08-31 |author= Matthew Mpoke Bigg |author2= Eric Schmitt |website=New York Times|date= 30 August 2024 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title= Ukrainian president Zelenskyy fires air force commander after fatal F-16 crash |url= https://www.npr.org/2024/08/31/g-s1-20449/ukraine-president-zelenskyy-fires-air-force-commander-f16-crash |access-date=2024-08-31 |website=NPR |date= 31 August 2024 |language=en-US}}</ref> The second crash occurred on 12 April 2025. Ukraine stated that pilot Pavlo Ivanov was killed in action flying an F-16.<ref name=nw-20250412>{{cite news |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-f-16-pilot-killed-2058982 |title=Ukrainian F-16 Fighter Pilot Killed in Action |last=Cole |first=Brendan |newspaper=Newsweek |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref><ref name=ki-20250412>{{cite news |url=https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-pavlo-ivanov-killed-during-combat-mission/ |title=Ukrainian F-16 pilot Pavlo Ivanov killed during combat mission |last=Bandouil |first=Sonya |website=The Kyiv Independent |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref> BBC Ukraine reported that [[Russian Armed Forces]] fired three missiles at the F-16, which was probably flying over the [[Sumy region]], either from an [[S-400 missile system|S-400 ground-to-air system]] or [[R-37 (missile)|R-37]] air-to-air missiles.<ref name=bbc-20250412>{{cite news |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cly189xz210o |title=Україна заявила про загибель пілота F-16. За даними ВВС, його літак збила ракета РФ |trans-title=Ukraine says F-16 pilot killed. According to BBC, his plane was shot down by Russian missile |work=BBC Україна |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref> The third crash occurred on 16 May 2025. The Ukrainian Air Force Command stated that a third F-16 was lost due to an unspecified onboard emergency while carrying out a mission to repel a Russian aerial attack.<ref>{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Ukrainian Air Force reports loss of contact with F-16 jet, pilot ejects |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3993539-ukrainian-air-force-reports-loss-of-contact-with-f16-jet-pilot-ejects.html |access-date=2025-05-16 |website=www.ukrinform.net |language=en}}</ref> The pilot was stated to have steered the aircraft from populated areas before ejecting and was rescued in a stable condition.<ref>{{Cite news |date=16 May 2024 |title=Ukraine Loses F-16 in Combat, Pilot Safe After Downing 3 Russian Air Threats |url=https://www.kyivpost.com/post/52751 |work=Kyiv Post}}</ref> The fourth crash occurred on 29 June 2025. A Ukrainian F-16 was lost and the pilot killed while repelling a Russian missile and drone attack, the third F-16 Ukraine has lost in such a way. The pilot, Lieutenant Colonel [[Maksym Ustymenko]], "used all of his onboard weapons and shot down seven air targets". The seventh damaged his fighter and forced him to fly away from a residential area before crashing.<ref>{{Cite web |title= Ukraine pilot killed, F-16 fighter jet lost, Ukrainian military says |url= https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-pilot-killed-f-16-fighter-jet-lost-ukrainian-military-says-2025-06-29/| author= Pavel Polityuk |access-date=2025-06-29 |website=Reuters|date= 29 June 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title= Ukrainian F-16 pilot Maksym Ustymenko killed while repelling Russian attack |url= https://newsukraine.rbc.ua/news/ukrainian-f-16-pilot-maksym-ustymenko-killed-1751178073.html |author= OLEKSANDRA BASHCHENKO |access-date=2025-06-29 |website=RBC News Ukraine|language=en}}</ref> === Venezuela === The [[Venezuela Air Force]] was the first Latin American operator of the F-16 and have used them on combat missions.{{sfn|Senior|2002|p=92}} Venezuela was granted permission to acquire 24 F-16s in the early 1980s, ordering 24 A/B models built to the Block 15 standard though they had originally sought 72. The purchase was rationalized to the American Government as a defense against Communism, specifically [[Cuban Revolutionary Air and Air Defense Force|Cuban]] [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]] and [[Mikoyan-Gurevich MiG-21|MiG-21s]] and were used to equip Escuadrón 161 “Caribes” and Escuadrón 162 “Gavilanes” of Grupo Aéreo de Caza No.16 “Dragones”.<ref name=":3">{{cite web |url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=47 |title=Venezuelan Coup Attempt, 1992 |publisher=ACIG.info |last1=Cooper |first1=Tom |last2=Sosa |first2=Juan |date=26 August 2007 |access-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200843/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=47 |archive-date=29 October 2013 |url-status=dead}}</ref> During the [[November 1992 Venezuelan coup attempt]], two F-16A belonging to the government loyalist managed to shoot down two [[OV-10 Bronco]] and an [[Embraer EMB 312 Tucano|AT-27 Tucano]] flown by the rebels and establishing aerial superiority for the government forces.<ref name=":3" /> Two armed F-16s of the Venezuelan Air Force flew over the U.S. Navy destroyer [[USS Jason Dunham|USS ''Jason Dunham'']] while in international waters, in what the [[U.S. Department of Defense]] described as a "show of force" and "highly provocative move". The action happened amidst tension between the U.S. and Venezuela due to ongoing [[2025 United States military campaign against cartels|U.S. military campaign]] against certain Latin American drug cartels.<ref>{{cite web |first1=James |last1=LaPorta |first2=Charlie |last2=D'Agata |url=https://www.cbsnews.com/news/venezuela-fighter-jets-navy-ship-trump-maduro/ |title=Venezuelan fighter jets flew over U.S. Navy ship in "show of force" |website=CBS News |date=4 September 2025 |access-date=5 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Kanishka |last2=Singh |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/venezuelan-military-aircraft-fly-near-us-warship-provocative-move-pentagon-says-2025-09-05/ |title=Venezuelan military aircraft fly near US warship in 'provocative move', Pentagon says |website=Reuters |date=5 September 2025 |access-date=5 September 2025}}</ref> ===Others=== [[File:Iraqi Air Force F-16 Fighting Falcon flies over an undisclosed location July 18 2019.jpg|thumb|right|[[Iraqi Air Force]] F-16C]] Two F-16B of the [[Indonesian Air Force]] intercepted and engaged several US Navy F/A-18 Hornets over the [[Java Sea]] in the [[2003 Bawean incident]].<ref>{{cite news |title=Indonesian, U.S. Jets Face Off Near Java |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-05-fg-indo5-story.html |work=[[The Los Angeles Times]] |date=5 July 2003 |access-date=31 December 2024}}</ref> The [[Royal Moroccan Air Force]] and the [[Royal Bahraini Air Force]] each lost a single F-16C, both shot down by [[Houthi]] anti-aircraft fire during the [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen]], respectively on 11 May 2015 and on 30 December 2015.<ref>{{Cite web |url=https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |title=The Houthis' Do-It-Yourself Air Defenses |date=23 January 2018 |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085719/https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |archive-date=27 March 2019 |url-status=live}}</ref> On 11 October 2023, Deputy Assistant Secretary for Regional Security Mira Resnick confirmed to [[Jorge Argüello]], [[Argentina|Argentinean]] ambassador to the US, that the State Department has approved the transfer of 38 F-16s from [[Denmark]].<ref>{{cite web |date=13 October 2023 |title=US State Department clears transfer of 38 F-16 fighters from Denmark to Argentina |url=https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |website=airrecognition.com |access-date=16 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013093058/https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |url-status=dead}}</ref> On 16 April 2024, it was announced by defense minister [[Luis Petri]] that the country went through with the purchase of 24+1 Danish F-16s, that are to be brought up to date before they are sent to Argentina.<ref name="Mainardi">{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-10-16 |title=F-16 Fighting Falcon: ¿cuándo arribarán a Argentina los 24 aviones comprados a Dinamarca? |url=https://defonline.com.ar/defensa/f-16-fighting-falcon-cuando-arribaran-a-argentina-los-24-aviones-comprados-a-dinamarca/ |access-date=2025-01-06 |website=DefOnline |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024a}}</ref> The 25th plane, an F-16B MLU Block 10, meant for mechanics training, came disassembled in an Argentinian [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] in late December 2024.<ref>{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-12-21 |title=El primer F-16 ya está en Argentina: cuántos llegarán en 2025 y el balance de Petri sobre su primer año de gestión |url=https://www.infobae.com/def/2024/12/21/el-primer-f-16-ya-esta-en-argentina-cuantos-llegaran-en-2025-y-el-balance-de-petri-sobre-su-primer-ano-de-gestion/ |access-date=2025-01-06 |website=infobae |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024b}}</ref><ref>{{Cite web |title=Argentina chooses US-built F-16 fighters over Chinese JF-17s |url=https://en.mercopress.com/2024/01/29/argentina-chooses-us-built-f-16-fighters-over-chinese-jf-17s |access-date=2024-02-01 |website=MercoPress |language=en}}</ref> The first aircraft, a F-16B, was unveiled in [[Buenos Aires]] on 24 February 2025.<ref name="ArgDeliv">{{cite web |title=Argentine Air Force unveils first F-16 Fighting Falcon |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/argentine-air-force-unveils-first-f-16-fighting-falcon |website=Jane's |access-date=29 April 2025 |date=28 February 2025}}</ref> F-16s of the [[Royal Thai Air Force]] were used to strike several Cambodian military targets during the [[2025 Cambodia–Thailand conflict]] in July<ref>{{cite news |first1=Panarat |last1=Thepgumpanat |first2=Chantha |last2=Lach |first3=Panu |last3=Wongcha-um |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |work=[[Reuters]] |date=25 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053114 |title=Thailand's F-16s and Gripens jointly bomb Cambodian indirect fire positions to defend two strategic areas |website=NationThailand.com |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}</ref> and December 2025.<ref>{{cite news |first1=Thomas |last1=Newdick |url=https://www.twz.com/news-features/thai-f-16s-bomb-targets-along-disputed-cambodian-border |title=Thai F-16s Bomb Targets Along Disputed Cambodian Border |work=TWZ.com |date=8 December 2025 |access-date=12 December 2025 |language=EN}}</ref> ===Civilian operators=== ====Top Aces==== In January 2021, Canadian defence contractor [[Top Aces]] announced that they had taken delivery of the first civilian owned F-16s to their US HQ in Mesa, Arizona.<ref>{{cite web |title=Top Aces Brings 1st Israeli F-16s Back to the US |date=19 February 2021 |url=https://www.airandspaceforces.com/top-aces-brings-1st-israeli-f-16s-back-to-the-us/}}</ref> In an approval process that had taken years, they had purchased a batch of 29 F-16A/B ''Netz'' from the Israeli Air Force, including several that had taken part in Operation Opera. A year later, the first of these aircraft had finished the extensive AAMS mission system upgrades including AESA radar, HMCS, ECM, and Tactical Datalink. In late 2022 they began regular operations flying as contracted aggressors for USAF F-22 and F-35 squadrons in Luke AFB and Eglin AFB, as well as supporting exercises in other USAF and USMC bases.<ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/top-aces-private-f-16-fleet-wins-usaf-contract-for-adversary-air/150198.article|title=Top Aces' private F-16 fleet wins USAF contract for adversary air|website=Flight Global}}</ref> ==Variants== {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants}} [[File:ROCAF F-16B 6826 Taxiing at Hualien Air Force Base 20170923b.jpg|thumb|A Republic of China Air Force F-16B landing at [[Hualien Air Force Base]]]] [[File:Take-off F-16B Venezuela (11037665315).jpg|thumb|[[Venezuelan Air Force]] F-16B]] [[File:F-35 Divertless Supersonic Inlet F-16.jpg|thumb|Testing of the F-35 [[diverterless supersonic inlet]] on an F-16 testbed. The original intake with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]] is shown in the top image.]] F-16 models are denoted by increasing block numbers to denote upgrades. The blocks cover both single- and two-seat versions. A variety of software, hardware, systems, weapons compatibility, and structural enhancements have been instituted over the years to gradually upgrade production models and [[retrofit]] delivered aircraft.{{Citation needed|date=March 2023}} While many F-16s were produced according to these block designs, there have been many other variants with [[F-16 Fighting Falcon variants#Major modification variants|significant changes]], usually because of [[F-16 Fighting Falcon variants#Major upgrade programs|modification programs]]. Other changes have resulted in role-specialization, such as the [[F-16 Fighting Falcon variants#Special mission variants|close air support and reconnaissance variants]]. Several models were also developed to [[F-16 Fighting Falcon variants#Technology demonstrators, and test variants|test new technology]]. The F-16 design also inspired the design of other aircraft, which are considered [[F-16 Fighting Falcon variants#Derivative fighters|derivatives]]. Older F-16s are being converted into [[F-16 Fighting Falcon variants#QF-16|QF-16 drone targets]].<ref name="QF-16">{{cite web |publisher=Boeing |title=Boeing Receives 1st F-16 for Conversion into QF-16 Aerial Drone |date=27 May 2010 |url=https://boeing.mediaroom.com/2010-05-27-Boeing-Receives-1st-F-16-for-Conversion-into-QF-16-Aerial-Drone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601034224/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&item=1229 |archive-date=1 June 2010}}</ref> ; {{visible anchor|F-16A/B}}: The F-16A (single seat) and F-16B (two seat) were initial production variants. These variants include the Block 1, 5, 10, 15, and 20 versions. Block 15 was the first major change to the F-16 with larger horizontal stabilizers. It is the most numerous of all F-16 variants with 983 produced. Around 300 earlier USAF F-16A and B aircraft were upgraded to the Block 15 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|Mid-Life Update]] (MLU) standard, getting analogous capability to F-16C/D Block 50/52 aircraft.<ref name=":0">{{Cite web |last=Hehs |first=Eric |date=2014-02-19 |title=History Of The F-16 Fighting Falcon |url=https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402092757/https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |archive-date=2023-04-02 |access-date=2023-11-05 |website=Code One Magazine}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jennings |first=Gareth |date=12 October 2023 |title=Ukraine conflict: Belgium joins Denmark, Norway, the Netherlands in promising F-16s to Kyiv |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-belgium-joins-denmark-norway-the-netherlands-in-promising-f-16s-to-kyiv |access-date=2023-11-05 |website=Janes.com |language=en}}</ref> From 1987 a total of 214 Block 15 aircraft were upgraded to OCU (Operational Capability Upgrade) standard, with engines, structural and electronic improvements, and from 1988 all Block 15 were directly built to OCU specifications. Between 1989 and 1992 a total of 271 Block 15OCU airframes (246 F-16A and 25 F-16B) were converted at the Ogden Air Logistic Center to the ADF (Air Defense Fighter) variant, with improved IFF system, radio and radar, the ability to carry advanced Beyond Visual Range missiles and the addition of a side-mounted 150,000 candlepower spotlight for visual night identification of intruders. Originally intended for Cold-War air defense of the continental U.S. airspace, with the fall of the Berlin Wall the ADF lost a clear mission, and most were mothballed starting from 1994. Some mothballed ADFs were later exported to Jordan (12 -A and 4 -B models) and Thailand (15 -A and 1 -B), while 30 -A and 4 -B models were leased to Italy from 2003 to 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_versions_article14.html|title=F-16 ADF - Air Defense Fighter - F-16.net|website=www.f-16.net}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fanpage.it/attualita/addio-agli-f-16-restituiti-agli-usa-dopo-9-anni-di-leasing/ |title=Addio agli F-16, restituiti agli USA dopo 9 anni di leasing (VIDEO) |work=Fanpage |date=23 May 2012}}</ref> [[File:190320-F-BU402-0064.jpg|thumb|An F-16D assigned to the 416th Flight Test Squadron, 412th Test Wing, Air Force Test Center, flies over the Mojave Desert near Edwards AFB, California]] ; {{visible anchor|F-16C/D}}: [[File:F-16C Block 50M de la Fuerza aerea de Chile.jpg|thumb|F-16C Block 50M of the [[Chilean Air Force]]]]The F-16C (single seat) and F-16D (two seat) variants entered production in 1984. The first C/D version was the Block 25 with improved cockpit avionics and radar which added all-weather capability with [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) AIM-7 and AIM-120 air-air missiles. Block 30/32, 40/42, and 50/52 were later C/D versions.<ref name=Darling_p58-62>{{harvnb|Darling|2003|pp=58–62}}</ref> The F-16C/D had a unit cost of US$18.8&nbsp;million (1998).<ref name=AF_fact_sh/> [[Operating cost|Operational cost]] per flight hour has been estimated at $7,000<ref>{{cite news |last1=Saurabh |first1=Joshi |title=Gripen operational cost lowest of all western fighters: Jane's |date=4 July 2012 |publisher=Stratpost |access-date=4 July 2012 |url=https://stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216090306/http://www.stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes |archive-date=16 February 2014}}</ref> to $22,470<ref>{{cite report |id=DD-A&T(Q&A)823–198 |date=31 December 2011 |last1=Venlet |first1=David |title=F-35 Selected Acquisition Report (SAR) |page=84 |publisher=Defense Acquisition Management Information Retrieval |access-date=27 August 2012 |url=https://www.acqnotes.com/Attachments/F-35%20Selected%20Acquisition%20Report%20Dec%2011.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513233905/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/F-35Dec11FinalSAR-3-29-2012.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> or $24,000, depending on the calculation method.<ref>{{cite web |last1=Trimble |first1=Steven |title=EXCLUSIVE: US Air Force combat fleet's true operational costs revealed |date=26 August 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=27 August 2012 |url=http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129021417/http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |archive-date=29 January 2012 |ref=CITEREFTrimble2011b}}</ref>{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available.}} [[File:F-16e block60.jpg|thumb|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16E Block 60 with the IFTS pod, CFTs, and various external armament taking off]] ; {{visible anchor|F-16E/F}}: The F-16E (single seat) and F-16F (two seat) are newer F-16 Block 60 variants based on the F-16C/D Block 50/52. The [[United Arab Emirates]] invested heavily in their development. They feature improved [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, [[infrared search and track]] (IRST), avionics, [[conformal fuel tank]]s (CFTs), and the more powerful [[General Electric F110]]-GE-132 engine.<ref name=Darling_p62-3>{{harvnb|Darling|2003|pp=62–63}}</ref><ref name=fg1>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |title=Dubai 2007: UAE shows off its most advanced Falcons |publisher=Reed Business Information Limited |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402230254/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |archive-date=2 April 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="def">{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/ |title=Top Falcons: The UAE's F-16 Block 60/61 Fighters|work=Defense Industry Daily|date=19 July 2018|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043827/https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/|archive-date=26 August 2018|url-status=live}}</ref>{{#tag:ref|The [[F-16XL]] was originally referred to as "F-16E", with "F-16F" reserved for a variant, however this was dropped after the decision was made to procure the [[F-15E Strike Eagle]] instead.<ref>{{harvnb|Darling|2003|p=63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Piccirillo |first1=Albert C. |title=Elegance in Flight: A Comprehensive History of the F-16XL Experimental Prototype and its Role in NASA Flight Research |date=2014 |publisher=National Aeronautics and Space Administration |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-62683-022-6 |page=143}}</ref>|group=N}} ; {{visible anchor|F-16IN}}: For the [[Indian MRCA competition]] for the [[Indian Air Force]], Lockheed Martin offered the ''F-16IN Super Viper''.<ref>Pandey, Vinay. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/F-16-maker-Lockheed-mounts-an-India-campaign/articleshow/2706209.cms "F-16 maker Lockheed mounts an India campaign."] ''[[Times of India]]'', 17 January 2008. Retrieved 23 March 2011.</ref> The F-16IN is based on the F-16E/F Block 60 and features conformal fuel tanks; AN/APG-80 AESA radar, General Electric F110-GE-132A engine with [[FADEC]] controls; electronic warfare suite and [[Infra-red search and track|infrared search and track (IRST)]] unit; updated glass cockpit; and a helmet-mounted cueing system.<ref name="F-16IN page">{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |title=F-16IN page |access-date=11 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041043/http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |archive-date=21 February 2009 |publisher=[[Lockheed Martin]]}}</ref> As of 2011, the F-16IN is no longer in the competition.<ref>{{cite web |last1=Trimble |first1=Stephen |title=Tellis: US fighters lost MMRCA contract due to technical faults |date=3 June 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=9 September 2011 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164144/http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |archive-date=3 September 2011 |ref=CITEREFTrimble2011a}}</ref>{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available}} In 2016, Lockheed Martin offered the new F-16 Block 70/72 version to India under the [[Make in India]] program.<ref name="block70/72">{{cite news |title=In exclusive deal, India to get 'most advanced' F-16 fighter jets by 2019–20|url=http://m.thehindubusinessline.com/economy/in-exclusive-deal-india-to-get-most-advanced-f16-fighter-jets-by-201920/article8835851.ece|access-date=11 July 2016|newspaper=The Hindu|date=11 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html |title=F-16 Block 70 Under Make in India|website=lockheedmartin.com|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814172356/http://www.lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html|archive-date=14 August 2016|url-status=live}}</ref> In 2016, the Indian government offered to purchase 200 (potentially up to 300) fighters in a deal worth $13–15bn.<ref>{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |title=Govt offers to buy 200 foreign fighter jets if they are Made in India |access-date=21 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609023740/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |archive-date=9 June 2017}}</ref> As of 2017, Lockheed Martin has agreed to manufacture F-16 Block 70 fighters in India with the Indian defense firm Tata Advanced Systems Limited. The new production line could be used to build F-16s for India and for exports.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/ |title=Lockheed Martin Agrees to Build F-16 Fighter Jets in India|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=20 June 2017 |access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620172516/https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/|archive-date=20 June 2017|url-status=live|website=The Diplomat |ref=CITEREFGady2017b}}</ref> ; {{visible anchor|F-16IQ}}: In September 2010, the [[Defense Security Cooperation Agency]] informed the [[United States Congress]] of a possible Foreign Military Sale of 18 F-16IQ aircraft along with the associated equipment and services to the newly reformed [[Iraqi Air Force]]. The total value of sale was estimated at {{US$|4.2 billion}}.<ref>{{cite press release |last1=Taylor |first1=Charles |last2=Ebner |first2=Paul |title=IRAQ – F-16 AIRCRAFT |date=15 September 2010 |publisher=[[Defense Security Cooperation Agency]] |id=10-23 |access-date=4 February 2011 |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/iraq-f-16-aircraft-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928173307/http://www.dsca.osd.mil/PressReleases/36-b/2010/iraq_10-23.pdf |archive-date=28 September 2010}}</ref> The Iraqi Air Force purchased those 18 jets in the second half of 2011, then later exercised an option to purchase 18 more for a total of 36 F-16IQs.<ref>{{Cite news |first=Tyler |last=Rogoway |date=2014-05-07 |title=Iraq's F-16s Have A Cool Paint Job But Antiquated Weapons |url=https://jalopnik.com/iraqs-f-16s-have-a-cool-paint-job-but-antiquated-weapon-1573085398 |access-date=2023-05-04 |website=Jalopnik |language=en}}</ref> {{as of|2021}}, the Iraqi had lost two in accidents.<ref>{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-01-07 |title=The Iraqi Air Force's F-16 Fleet Is On The Brink Of Collapse Despite Showy Flybys |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/38594/the-iraqi-air-forces-f-16-fleet-is-on-the-brink-of-collapse-despite-showy-flybys |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}</ref> By 2023, the US government reported that these jets were Iraq's most capable airborne platforms with a 66 percent mission-capable rate. Their maintenance was being supported by private contractors. At the same time, Iraq's Russian-made systems were suffering from sanctions imposed in the wake of [[Russian invasion of Ukraine|Russia's invasion of Ukraine]].<ref>{{Cite web |last=Trevithick |first=Joseph |date=2023-05-03 |title=Iraq's F-16 Fleet Surges In Importance Thanks In Part To War In Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/iraqs-f-16-fleet-surges-in-importance-thanks-in-part-to-war-in-ukraine |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}</ref> ; {{visible anchor|F-16N}}: The F-16N was an adversary aircraft operated by the [[United States Navy]]. It is based on the standard F-16C/D Block 30, is powered by the General Electric F110-GE-100 engine, and is capable of [[supercruise]].<ref>{{cite web |title=What it Was Like Flying and Fighting the F-16N Viper, Topgun's Legendary Hotrod|date=9 May 2016 |url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145615/http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|archive-date=18 December 2018|url-status=live}}</ref> The F-16N has a strengthened wing and is capable of carrying an Air Combat Maneuvering Instrumentation (ACMI) pod on the starboard wingtip. Although the single-seat F-16Ns and twin-seat (T)F-16Ns are based on the early-production small-inlet Block 30 F-16C/D airframe, they retain the APG-66 radar of the F-16A/B. In addition, the aircraft's {{nowrap|20 mm}} cannon has been removed, as has the airborne self-protection jammer (ASPJ), and they carry no missiles. Their EW fit consists of an ALR-69 radar warning receiver (RWR) and an ALE-40 chaff/flare dispenser. The F-16Ns and (T)F-16Ns have the standard Air Force tailhook and undercarriage and are not aircraft carrier–capable. Production totaled 26 airframes, of which 22 are single-seat F-16Ns and 4 are twin-seat TF-16Ns. The initial batch of aircraft was in service between 1988 and 1998. At that time, hairline cracks were discovered in several bulkheads, and the Navy did not have the resources to replace them, so the aircraft were eventually retired, with one aircraft sent to the collection of the [[National Naval Aviation Museum]] at [[NAS Pensacola]], Florida, and the remainder placed in storage at [[Davis-Monthan AFB]]. These aircraft were later replaced by embargoed ex-Pakistani F-16s in 2003. The original inventory of F-16Ns was previously operated by adversary squadrons at [[NAS Oceana]], Virginia; [[NAS Key West]], Florida; and the former [[NAS Miramar]], California. The current F-16A/B aircraft are operated by the [[Naval Strike and Air Warfare Center]] at [[NAS Fallon]], Nevada.<ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html |title=F-16 Versions – (T)F-16N|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232819/http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html|archive-date=17 October 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnic.navy.mil/Regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc/ |title=Naval Strike and Air Warfare Center|access-date=13 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222307/http://www.cnic.navy.mil/regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc.html|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1150&ct=1 |title=The US Navy – Fact File: F-16A/B Fighting Falcon Fighter|author=Petty, Dan |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814052614/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1150&ct=1|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}</ref> ; {{visible anchor|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}: At the 2012 Singapore Air Show, Lockheed Martin unveiled plans for the new F-16V variant with the V suffix for its Viper nickname. It features an [[AN/APG-83]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a new mission computer and electronic warfare suite, an automated ground collision avoidance system, and various cockpit improvements; this package is an option on current production F-16s and can be retrofitted to most in service F-16s.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/ |title=Singapore: Lockheed Martin announces F-16V development. |publisher=Reed Business Information Limited|access-date=13 September 2014|date=15 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822145007/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/|archive-date=22 August 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/2015/10/21/lockheeds-new-f-16v-flies-advanced-aesa-radar/74319238/ |title=Lockheed's New F-16V Flies With Advanced AESA Radar |last1=Seligman |first1=Lara |date= 21 October 2015 |website= Defense News |access-date=7 May 2016}}</ref> First flight took place 21 October 2015.<ref>{{cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight |title=First F-16V Developed for Taiwan Requirement Takes Flight|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108233505/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}</ref> Taiwanese media reported that Taiwan and the U.S. both initially invested in the development of the F-16V.<ref>{{cite web |last1=Salmonsen |first1=Renée |title=Taiwan earns money off Korean fighter jet purchase |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |work=Taiwan News |date=23 February 2018 |access-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607200632/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |archive-date=7 June 2019 |url-status=live}}</ref> Upgrades to Taiwan's F-16 fleet began in January 2017.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/ |title=Taiwan Begins Upgrade of 144 F-16 Fighter Jets|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=24 January 2017 |work=The Diplomat|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181043/https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/|archive-date=9 January 2018|url-status=live |ref=CITEREFGady2017a}}</ref> The first country to confirm the purchase of 16 new F-16 Block 70/72 was Bahrain.<ref>{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/ |title=Bahrain order keeps F-16 production ticking over|date=25 June 2018|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720002739/https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/|archive-date=20 July 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&yptr=yahoo |title=Lockheed lands first customer for its new F-16 fighter jet |website=The Business Journals |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095555/https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&yptr=yahoo |archive-date=8 March 2021 |url-status=live}}</ref> [[Greece]] announced the upgrade of 84 F-16C/D Block 52+ and Block 52+ Advanced (Block 52M) to the latest V (Block 70/72) variant in October 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration/ |title=Government of Greece – Upgrade of F-16 Aircraft to F-16 Block V Configuration |publisher=Defence Security Cooperation Agency |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084934/https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |title=F-16V for the Hellenic Air Force |website=Lockheed Martin |date=2 March 2018 |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084925/https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |url-status=live}}</ref> Slovakia announced on 11 July 2018 that it intends to purchase 14 F-16 Block 70/72 aircraft.<ref>{{cite web |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |title=Slovakia to purchase 14 Lockheed Martin F-16s |date=12 July 2018 |first=Reim |last=Garrett |website=FlightGlobal |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713205639/https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |archive-date=13 July 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |title=With F-16 buy, Slovakia 'cutting off' Russian hardware |last=Gould |first=Joe |date=18 November 2018 |website=Defense News |language=en-US |access-date=17 January 2019 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181120160527/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |url-status=live}}</ref> Lockheed Martin has redesignated the F-16V Block 70 as the "F-21" in its offering for India's fighter requirement.<ref>{{Cite web|url = https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/ |title = AERO INDIA: F16V rechristened 'F-21' for New Delhi fighter deal|date = 20 February 2019|access-date = 23 February 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190221224144/https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/|archive-date = 21 February 2019|url-status=live}}</ref> Taiwan's [[Republic of China Air Force]] announced on 19 March 2019 that it formally requested the purchase of an additional 66 F-16V fighters.<ref>{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |title=Pressured by China's Military Updates, Taiwan Asks US for More Weapons |date=22 March 2019 |access-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407235541/https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live}}</ref> The [[Donald Trump|Trump]] administration approved the sale on 20 August 2019.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-date=2 January 2022 |url-access=limited |url-status=live |title=Trump Administration Approves F-16 Fighter Jet Sales to Taiwan|last=Wong|first=Edward |date=16 August 2019 |work=The New York Times|access-date=19 August 2019 |language=en-US |issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |title=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States (TECRO) – F-16C/D Block 70 Aircraft and Related Equipment and Support |website=dsca.mil |access-date=21 August 2019 |archive-date=26 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826201111/https://dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |url-status=live}}</ref> On 14 August 2020, Lockheed Martin was awarded a [[United States dollar|US$]]62&nbsp;billion contract by the US DoD<ref>{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931// |title=Contracts For Aug. 14, 2020 AIR FORCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815133519/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931/ |archive-date=15 August 2020 |url-status=dead |access-date=19 August 2020}}</ref> that includes 66 new F-16s at US$8&nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=8000000000|start_year=2020}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) for Taiwan.<ref>{{cite web|title=66 new fighter jets to arrive in Taiwan by 2026|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|website=[[Taiwan News]]|date=12 November 2019|access-date=7 October 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919125520/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|url-status=live}}</ref> [[File:QF-16.JPG|thumb|USAF QF-16A, on its first unmanned test flight, over the Gulf of Mexico]] ; {{visible anchor|QF-16}}: In September 2013, [[Boeing]] and the U.S. Air Force tested an unmanned F-16, with two US Air Force pilots controlling the airplane from the ground as it flew from [[Tyndall Air Force Base|Tyndall AFB]] over the [[Gulf of Mexico]].<ref>{{cite web|url= http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx |title= Forget drones – F-16 makes unmanned flight|publisher= 3 news|access-date= 13 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20131104021338/http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx|archive-date= 4 November 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place/ |title= First unmanned QF-16 flight takes place |date= 24 September 2013 |publisher= AF |access-date= 13 September 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140915031154/http://www.af.mil/News/ArticleDisplay/tabid/223/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place.aspx |archive-date= 15 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page |title=Boeing|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101012154/http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}</ref> ===Related developments=== ;[[Vought Model 1600]]: Proposed naval variant ;[[General Dynamics F-16XL]]: 1980s technology demonstrator ;[[General Dynamics NF-16D VISTA]]: 1990s experimental fighter ;[[Mitsubishi F-2]]: 1990s Japanese multirole fighter based on the F-16 {{clear}} ==Operators== [[File:F-16 Operators.svg|alt=World map showing F-16 operators. Current operators are the US, Venezuela, Chile, Portugal, Morocco, The Netherlands, Belgium, Poland, Romania, Ukraine, Greece, Turkey, Iraq, Israel, Jordan, Egypt, Bahrain, the UAE, Oman, Pakistan, Thailand, Indonesia, South Korea, Taiwan and Argentina. Former operators are Norway and Italy. Future operators are Slovakia, and Bulgaria.|thumb|Operators: {{legend|#0B60D4|Current}} {{legend|#DC0023|Former}} {{legend|#333333|Future}}]] [[File:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|thumb|F-16C Block 52 of the [[Hellenic Air Force]] with conformal fuel tanks and Advanced [[Identification friend or foe|IFF]] (AIFF)]] {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}} As of 2024, there were 2,145 F-16s in active service around the world.<ref name="Lock Ready">{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |title=Lockheed Martin F-16 Is Ready for the Future As The World's Most Advanced 4th Generation Fighter |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815135515/http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |archive-date=15 August 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Jowi |date=2024-06-29 |title=How Many Fighter Jets Does Ukraine Have: What Kind Are They? |url=https://www.slashgear.com/1608075/how-many-fighter-jets-ukraine-what-kind/ |access-date=2024-07-02 |website=SlashGear |language=en-US}}</ref> {{colbegin|colwidth=20em}} *{{ARG}} *{{BHR}} - [[Royal Bahraini Air Force]] operates 16 single-seat F-16C Block 40s and 4 dual-seat F-16D Block 40s.<ref name="Bahrain’s first F-16C/D Block 70s delivery">{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://www.key.aero/article/bahrains-first-f-16cd-block-70s-delivery |title=Bahrain's first F-16C/D Block 70s delivery |website=Key.Aero |publisher=Key Publishing |date=2023-03-13 |access-date=2026-02-25}}</ref> *{{BEL}} *{{CHI}} <!-- *{{CRO}}<ref>{{cite web |title=Croatia to Buy F-16 Jets from Israel in a $500M Deal |url=http://www.israeldefense.co.il/en/node/33654 |website=israeldefense.co.il |publisher=IsraelDefense |access-date=3 August 2018 |language=en |date=29 March 2018}}</ref> --> *{{EGY}} *{{GRE}} *{{IDN}} *{{IRQ}} *{{ISR}} *{{JOR}} - [[Royal Jordanian Air Force]] operates 44 F-16AM Block 20 MLU and 15-18 F-16BM Block 20 MLU. *{{OMA}} *{{PAK}} *{{POR}} *{{ROM}} *{{SGP}} *{{SVK}}<!-- On 12 December 2018, the contract to acquire 14 F-16 Block 70/72s was officially signed by Slovakian Minister of Defense Peter Gajdos. Deliveries are scheduled to start in 2022. --><ref>{{cite web |title=Slovakia's Government approves purchase of US F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |website=Air Force Technology |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214181616/https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |archive-date=14 December 2018 |date=14 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Slovakia inks deal to buy 14 F-16s from US Lockheed Martin |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212174718/https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |archive-date=12 December 2018 |location=Bratislava, Slovakia |date=12 December 2018 |url-status=dead}}</ref> *{{KOR}} *{{THA}} *{{TUR}} *{{UKR}} *{{UAE}} *{{USA}} *{{VEN}} {{Colend}}<!-- Further details covered in [[F-16 Fighting Falcon operators]]. --> ===Former operators=== *{{DEN}} – [[Royal Danish Air Force]] sold 24 F-16s to [[Argentine Air Force]] in 2024.<ref>{{Cite web |last=McNeil |first=Harry |date=2024-03-27 |title=Denmark strikes deal to offload 24 F-16 fighter jets to Argentina |url=https://www.airforce-technology.com/news/denmark-strikes-deal-to-offload-24-f-16-fighter-jets-to-argentina/ |access-date=2024-06-07 |website=Airforce Technology |language=en-US}}</ref> 19 F-16s donated to [[Ukrainian Air Force]].<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/denmark-f-16-ukraine-fleet-decommissioned-1892643|title=NATO Ally Confirms F-16 to Ukraine as 'Entire Fleet' Decommissioned|work=[[Newsweek]]|first=Daniel|last=Orton|date=22 April 2024|access-date=6 June 2024}}</ref> *{{ITA}} – [[Italian Air Force]] used up to 30 F-16As and 4 F-16Bs of the Block 15 ADF variant, leased from the [[United States Air Force]], from 2003 to 2012.<ref>Shamim, Asif. [http://www.f-16.net/news_article4581.html "Italian F-16 'Peace Caesar' program comes to an end."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120603043901/http://www.f-16.net/news_article4581.html |date=3 June 2012}} F-16.net, 24 May 2012.</ref> *{{MOR}} - The [[Royal Moroccan Air Force]] is converting its 23 F-16C/D Block 52+ to F-16Vs.<ref name="Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal">{{cite web |last= |first= |title=Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal |url=https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260113103148/https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |url-status=live |website=7news Morocco |date=2025-04-05 |archive-date=2026-01-13 |access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations">{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |title=Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations |website=The Aviationist |date=May 8, 2014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250915070431/https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |archive-date=September 15, 2025 |url-status=live |access-date=March 5, 2026}}</ref><ref name="Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines">{{cite web|title=Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |website=defenceWeb |date=2025-02-06 |access-date=2025-02-26 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250206141633/https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |archive-date=2025-02-06 |url-status=live}}</ref><ref name="Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract">{{cite web |last=Assahifa Staff |first= |date=February 13, 2024 |title=Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract |url=https://www.assahifa.com/english/morocco/washington-selects-morocco-in-304-million-f-16-radar-support-contract/ |website=Assahifa English |access-date=26 February 2026 |language=en}}</ref> *{{NLD}} – [[Royal Netherlands Air and Space Force]] originally bought 213 aircraft. Later sold six F-16s to [[Royal Jordanian Air Force]].<ref>{{Cite web |last=Ruitenberg |first=Rudy |date=2024-02-05 |title=Netherlands halts F-16 sale to US firm, will send to Ukraine instead |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2024/02/05/netherlands-halts-f-16-sale-to-us-firm-will-send-to-ukraine-instead/ |access-date=2024-06-07 |website=Defense News |language=en}}</ref> and 36 F-16s to [[Chilean Air Force]] in 2005.<ref>{{Cite web |title=F-16.net - The ultimate F-16, F-35 and F-22 reference |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article8.html#:~:text=Introduction,them%20upgraded%20to%20MLU%20standard. |access-date=2024-06-07 |website= f-16.net}}</ref> Donating the rest of the fleet of 42 aircraft to Ukraine in 2024.<ref name="Sabbagh2023Guardian" />{{Update inline|date=May 2025}} *{{NOR}} – [[Royal Norwegian Air Force]] (RNoAF) on 6 January 2022, Norway announced that all F-16s had been retired and replaced with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]].<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|title=Norway retires F-16 as F-35 takes on national air defence |date=7 January 2022 |access-date=5 February 2022|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423025630/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|url-status=live}}</ref> The RNoAF sold 32 of their F-16s to [[Romanian Air Force]], with the remaining operational aircraft being donated to Ukraine.<ref>{{cite web |title=Norway signs F-16-contract with Romania |date=4 November 2022 |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-har-inngatt-kontrakt-om-salg-av-f-16-jagerfly-til-romania/id2945901/}}</ref><ref>{{cite web |title=Norway signs €388m deal with Romania to sell 32 F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/norway-deal-romania-32-f16/ |website=Airforce-technology|date=7 November 2022}}</ref><ref name=NRK2023-08-24 >{{cite news |last1=Ulvin |first1=Philippe Bédos |last2=Sandven |first2=Synne Malen |last3=Kruse |first3=Jan Espen |last4=Uleberg |first4=Ingrid |date=2023-08-24 |title=Zelenskyj vil ha fredssamtaler i Norge |trans-title=Zelenskyj wants peace talks in Norway |url=https://www.nrk.no/urix/norge-gir-f-16-jagerfly_-_-en-historisk-avgjorelse-1.16527948 |language=NO |work=[[NRK]] |location=[[Kyiv]]/[[Oslo]] |access-date=2023-08-24}}</ref> *{{POL}} - The [[Polish Air Force]] is converting its 48 Block 52+ to F-16Vs.<ref name="Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet">{{cite web |last=Lockheed Martin |title=Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet |url=https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |date=August 14, 2025 |website=Lockheed Martin Newsroom |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20251204172611/https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |archive-date=December 4, 2025 |access-date=March 5, 2026}}</ref> *{{ROC}}: The [[Republic of China Air Force]] has successfully completed the conversion of its existing 139 F-16s into the improved F-16V (Viper) version.<ref name="Taiwan’s Final Upgraded F-16V Completes Test Flights">{{cite web |last=Newdick |first=Thomas |url=https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |title=Taiwan's Final Upgraded F-16V Completes Test Flights |website=The War Zone |date=December 6, 2023 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260204003223/https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |archive-date=February 4, 2026 |access-date=5 March 2026|url-status=live}}</ref><ref name="Lockheed Martin Unveils Taiwan’s First Newly Built F-16 Block 70">{{cite web |last=D'Urso |first=Stefano |title=Lockheed Martin Unveils Taiwan's First Newly Built F-16 Block 70 |url=https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |website=The Aviationist |date=April 1, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225172015/https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF">{{cite web |title=Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225120504/https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |website=F-16.net |access-date=5 March 2026}}</ref> ==Notable accidents and incidents== {{see also|United States Air Force Thunderbirds#Accidents}} [[File:2003 Thunderbirds Mountain Home airshow crash ejection.jpg|thumb|thumbtime=2|A [[U.S. Air Force Thunderbirds]] pilot ejects from the F-16 just before impact at an air show in September 2003 at [[Mountain Home Air Force Base]]]] <!-- This section is only for notable aviation incidents and accidents. --> The F-16 has been involved in over 670 hull-loss accidents as of January 2025.<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=F16 |title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety WikiBase > ASN Aviation Safety Database results |first=Harro |last=Ranter |work=aviation-safety.net |access-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809185648/https://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=f16 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents/ |title=F-16 Mishaps & Accident Reports |work=f-16.net |access-date=28 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618103758/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents |archive-date=18 June 2016 |url-status=live}}</ref> *On 8 May 1975, while practicing a 9-''g'' aerial display maneuver with the second YF-16 (tail number ''72-1568'') at [[Fort Worth, Texas]], prior to being sent to the [[Paris Air Show]], one of the main landing gears jammed. The test pilot, Neil Anderson, had to perform an emergency gear-up landing and chose to do so in the grass, hoping to minimize damage and avoid injuring any observers. The aircraft was only slightly damaged, but because of the mishap, the first prototype was sent to the Paris Air Show in its place.<ref>{{YouTube|9Djjmw6l3-4|"YF16 in Belly landing"}}. Retrieved 24 March 2011.</ref> *On 15 November 1982, while on a training flight outside [[Kunsan Air Base]] in South Korea, USAF Captain Ted Harduvel died when he crashed inverted into a mountain ridge. In 1985, Harduvel's widow filed a lawsuit against General Dynamics claiming an electrical malfunction, not pilot error, as the cause; a jury awarded the plaintiff {{nowrap|$3.4 million}} in damages. However, in 1989, the U.S. Court of Appeals ruled the contractor had immunity to lawsuits, overturning the previous judgment. The court remanded the case to the trial court "for entry of judgment in favor of General Dynamics".<ref>{{cite web |url=http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |title=United States Court of Appeals, Eleventh Circuit. – 878 F.2d 1311. |work=Justia Law |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202133227/http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> The accident and subsequent trial was the subject of the 1992 film ''[[Afterburn (1992 film)|Afterburn]]''.<ref>{{cite magazine |last1=Schindehette |first1=Susan |editor-last1=Sider |editor-first1=Don |title=Pilot Error? An Angry Widow Rejects That Judgment |date=1 June 1992 |magazine=[[People (magazine)|People]] |publisher=[[Time Inc.]] |volume=37 |number=21 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508190016/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |archive-date=8 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tucker |first1=Ken |title=Afterburn Review |date=29 May 1992 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808042905/http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |archive-date=8 August 2011}}</ref> *On 23 March 1994, during a joint Army-Air Force exercise at [[Pope AFB]], North Carolina, F-16D (AF Serial No. 88-0171) of the [[23d Wing|23d Fighter Wing]] / [[74th Fighter Squadron]] was simulating an engine-out approach when it collided with a USAF C-130E. Both F-16 crew members ejected, but their aircraft, on full afterburner, continued on an arc towards Green Ramp and struck a USAF [[C-141]] that was being boarded by US Army paratroopers. This accident resulted in 24 fatalities and at least 100 others injured.<ref name="Fay Observer">{{cite web |last1=Brooks |first1=Drew |title=Fort Bragg Report: Green Ramp Disaster anniversary was March 23 |url=http://www.fayobserver.com/blogs/news/fort_bragg_report/fort-bragg-report-green-ramp-disaster-anniversary-was-march/article_535c6a22-cf68-11e4-a8be-d7909da5a604.html |website=Fay Observer |access-date=12 January 2017}}</ref> It has since been known as the "[[Green Ramp disaster]]".<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |title=23 March 1994 crash |author=Harro Ranter |date=23 March 1994 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172548/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |archive-date=3 November 2011 |url-status=live}}</ref> *On 15 September 2003, a [[United States Air Force Thunderbirds]] F-16C crashed during an air show at [[Mountain Home AFB]], Idaho. Captain Christopher Stricklin attempted a "[[split S]]" maneuver based on an incorrect mean-sea-level altitude of the airfield. Climbing to only {{convert|1670|ft|m|abbr=on}} above ground level instead of {{convert|2500|ft|m|abbr=on}}, Stricklin had insufficient altitude to complete the maneuver, but was able to guide the aircraft away from spectators and ejected less than one second before impact. Stricklin survived with only minor injuries; the aircraft was destroyed. USAF procedure for demonstration "Split-S" maneuvers was changed, requiring both pilots and controllers to use above-ground-level (AGL) altitudes.<ref>{{cite web |last1=Gladman |first1=Paul |title=Thunderbirds Lockheed Martin F-16 Ejection |date=3 October 2008 |publisher=FlightGlobal |url=http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061837/http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |archive-date=13 April 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/138537/thunderbird-crashes-at-air-show/ |title=Thunderbird crashes at air show |publisher=[[US Air Force]] |date=15 September 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060214024752/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123006413 |archive-date= 14 February 2006|url-status=live}}</ref><!-- Entry covers the accident and is long enough as is. --> *On 26 January 2015, a Greek F-16D [[2015 Los Llanos Air Base crash|crashed]] while performing a NATO training exercise in [[Albacete]], Spain. Both crew members and nine French soldiers on the ground died when it crashed in the flight line, destroying or damaging two Italian [[AMX International AMX|AMX]]s, two French [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha jets]], and one French [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]].<ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Greek fighter-jet crash in Spain leaves at least 10 dead |date=26 January 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118045430/https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |archive-date=18 January 2017}}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Le Monde]] |title=Onze morts dont neuf Français lors du crash d'un avion de chasse en Espagne |date=28 January 2015 |language=fr |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128025205/http://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |archive-date=28 January 2015 |via=[[Agence France-Presse|AFP]]}}</ref> Investigations suggested that the accident was due to an erroneous rudder setting that was caused by loose papers in the cockpit.<ref>{{cite news |last1=González |first1=Miguel |title=Loose papers in cockpit likely cause of F-16 crash at NATO base in Albacete |date=29 July 2015 |publisher=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407145423/https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |archive-date=7 April 2023}}</ref> *On 7 July 2015, an F-16CJ [[2015 Moncks Corner mid-air collision|collided]] with a [[Cessna 150M]] over Moncks Corner, South Carolina, U.S. The pilot of the F-16 ejected safely, but both people in the Cessna were killed.<ref>{{cite news |last1=Pager |first1=Tyler |title=2 killed when F-16, Cessna collide in midair over S.C. |date=8 July 2015 |publisher=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203040/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |archive-date=10 April 2019}}</ref> * On 11 October 2018, an F-16 MLU from the [[2nd Tactical Wing]] of the [[Belgian Air Component]], on the apron at [[Florennes Air Base|Florennes Air Station]], was hit by a gun burst from a nearby F-16, whose cannon was fired inadvertently during maintenance. The aircraft caught fire and was burned to the ground, while two other F-16s were damaged and two maintenance personnel were treated for aural trauma.<ref>{{cite news |title=A Florennes, un F-16 a bien été détruit par un tir accidentel: "L'explosion a été provoquée par un tir de canon" |publisher=RTL Info |via=[[Belga (news agency)|Belga]] |date=7 November 2018 |url=https://www.rtl.be/actu/florennes-un-f-16-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-lexplosion-ete/2018-11-07/article/161584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424053336/https://www.rtl.be/info/belgique/faits-divers/a-florennes-un-f-16-a-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-l-explosion-a-ete-provoquee-par-un-tir-de-canon--1075310.aspx |archive-date=24 April 2021}}</ref> * On 11 March 2020, a Pakistani F-16AM (Serial No. 92730) of the [[No. 9 Squadron (Pakistan Air Force)]] crashed in the [[Shakarparian]] area of [[Islamabad]] during rehearsals for the [[Pakistan Day Parade]]. The plane crashed when the F-16 was executing an aerobatic loop. As a result, the pilot of the F-16, [[Wing Commander]] [[Noman Akram]], who was also the Commanding Officer of the No. 9 Squadron "Griffins", lost his life. A board of inquiry ordered by the [[Pakistan Air Force]] later revealed that the pilot had every chance to eject but opted not to and tried his best to save the aircraft and avoid civilian casualties on the ground. Videos taken by locals on the ground show his F-16AM crashing into some woods. He was hailed a hero by Pakistanis while also gaining some attention internationally.<ref>{{Cite web |url=https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |title=Pakistan pays tribute to Wing Commander Noman Akram on his first martyrdom anniversary |date=11 March 2021 |access-date=26 March 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417034152/https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |url-status=live}}</ref> * On 6 May 2023, a U.S. Air Force F-16C of the [[8th Fighter Wing]] crashed in a field near Osan Air Base in South Korea during a daytime training sortie. The pilot safely ejected from the aircraft.<ref>{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2023/05/08/air-force-pilot-ejects-f-16-crashes-south-korea.html |title=Air Force Pilot Ejects as F-16 Crashes in South Korea |date=8 May 2023}}</ref>{{importance inline|date=October 2023}} *On 20 March 2024, an F-16 operated by the Hellenic Air Force crashed into the sea, close to the island of Psathoura in the northern Aegean Sea. The pilot ejected from the aircraft and was later rescued.<ref>{{cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1234446/greek-fighter-jet-crashes-into-sea-pilot-believed-to-have-survived/ |title=Greek fighter jet crahsed into sea|date=20 March 2024}}</ref> *On 30 April 2024, an Air Force General Dynamics F-16 crashed outside Holloman Air Force Base, located near Alamogordo in New Mexico. The pilot ejected safely before impact.<ref>{{cite news |url=https://www.twz.com/news-features/f-16-crashes-near-holloman-air-force-base-in-new-mexico/ |title=F-16 Crashes Near Holloman Air Force Base In New Mexico |date=30 April 2024}}</ref> *On 8 May 2024, an F-16C of the [[Republic of Singapore Air Force]] crashed during takeoff within [[Tengah Air Base]]. The pilot successfully ejected from the aircraft without major injuries.<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/rsaf-f16-crash-tengah-airbase-singapore-air-force-4320751|title=RSAF F-16 jet crashes at Tengah Air Base; pilot hospitalised with no major injuries|website=CNA}}</ref> The cause was later identified to be from the malfunction of two of the three primary pitch rate gyroscopes on the aircraft. This was noted to be a "rare occurrence" by [[Lockheed Martin]] due to the concurrent failure of the two independent pitch rate gyroscopes giving similar inputs which caused the digital flight control computer to reject inputs from the correctly functioning pitch rate gyroscope and the backup pitch rate gyroscope when it was activated by the rejection of a primary pitch rate gyroscope.<ref>{{cite web |date=19 Jun 2023 |title=Final Update on the RSAF's F-16 Crash at Tengah Air Base |url=https://www.mindef.gov.sg/rsaf/news-and-publications/news/final-update-on-the-rsaf's-f-16-crash-at-tengah-air-base}}</ref> *On 28 August 2025, a [[Polish Air Force]] F-16C Block 52+, from the Tiger Demo Team, crashed in Poland, while practicing for the Radom Airshow. The pilot did not survive the accident and the airshow was cancelled.<ref>https://www.nettavisen.no/nyheter/jagerfly-styrtet-under-flyshow-i-polen/s/5-95-2590673. Nettavisen.no. Retrieved 2025-08-28</ref><ref>https://www.vg.no/video/340326/her-styrter-jagerflyet VG.no. Retrieved 2025-08-28</ref> <!-- Section is only for [[aviation accidents and incidents]]. Entries need to be notable per [[WP:WikiProject Aircraft/page content#Accidents and incidents]] and [[WP:AIRCRASH]]. --> ==Aircraft on display== {{main|List of displayed General Dynamics F-16 Fighting Falcons}} As newer variants have entered service, many examples of older F-16 models have been preserved for display worldwide, particularly in Europe and the United States. ==Specifications (F-16C Block 50 and 52)== [[File:GENERAL DYNAMICS F-16 FIGHTING FALCON.svg|thumb|3-view drawing of an F-16]] [[File:F16 vertical climb.png|thumb|The underside of an F-16 during a vertical climb]] [[File:Lockheed F-16C USAF 92-3894 PACAF F-16 Demo Team RJNK.jpg|thumb|F-16 in afterburner]] [[File:B61 in Weapons Storage and Security System.jpg|thumb|[[Weapons Storage and Security System]] vault in raised position holding a [[B61 nuclear bomb]], adjacent to an F-16. The vault is within a [[Protective Aircraft Shelter]].]] [[File:Israeli F-16s at Red Flag.jpg|thumb|An Israeli F-16I Block 52 with conformal fuel tanks (CFTs), [[electronic countermeasure]]s, and other external stores during a [[Red Flag (United States Air Force)|Red Flag]] exercise at [[Nellis AFB]], Nevada]] [[File:01.06 總統春節勗勉「空軍第四聯隊」暨與重要幹部及官兵代表會餐 (52609493192).jpg|thumb|A view of an AGM-84 Harpoon air-to-surface anti-ship missile fixed under the wing of an F-16 of the [[Republic of China Air Force]]]] [[File:U.S. Air Force F-16 Operation Epic Fury.jpg|thumb|F-16 armed with [[AGM-88]] HARMs, [[AIM-9X]] Sidewinders, and [[AIM-120]] AMRAAMs during [[Operation Epic Fury]]]] {{Aircraft specs |ref=USAF sheet,<ref name=AF_fact_sh/> International Directory of Military Aircraft,<ref name=Frawley_Military/> [[Aircraft flight manual|Flight Manual]] for F-16C/D Block 50/52+<ref name=HAF>{{cite web |title=Hellenic Air Force F-16C/D Flight Manuals |entry= |date=15 June 2003 |id=GR1F-16CJ-1 |url=https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023073953/https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |archive-date=23 October 2021}}</ref> |prime units?=kts <!-- General characteristics --> |genhide= |crew= 1 |length ft=49 |length in=5 |length note= |span ft=32 |span in=8 |span note= |height ft=16 |height in= |height note= |wing area sqft=300 |wing area note= |aspect ratio=<!-- sailplanes --> |airfoil=[[NACA airfoil|NACA 64A204]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326174850/https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |archive-date=26 March 2019 |url-status=live}}</ref> |empty weight lb=18900 |empty weight note= |gross weight lb=26500 |gross weight note= |max takeoff weight lb=42300 |max takeoff weight note= |fuel capacity={{convert|7000|lb|kg}} internal |more general= <!-- Powerplant --> |eng1 number=1 |eng1 name=[[General Electric F110#F110-GE-129|General Electric F110-GE-129]] for Block 50 aircraft |eng1 type= |eng1 kw=<!-- prop engines --> |eng1 hp=<!-- prop engines --> |eng1 shp=<!-- prop engines --> |eng1 kn=<!-- jet/rocket engines --> |eng1 lbf=17155 |eng1 kn-ab=<!-- afterburners --> |eng1 lbf-ab=29500 |eng1 note= |power original= |thrust original= |more power=<br/>(1 × [[Pratt & Whitney F100#F100-PW-229|Pratt & Whitney F100-PW-229]] for Block 52 aircraft, {{cvt|17800|lbf|kN}} thrust dry and {{cvt|29160|lbf|kN}} with afterburner.) <!-- Performance --> |perfhide= |max speed kts= |max speed note= |max speed mach=2.05, {{cvt|1176|kn|mph km/h|0}} at 40,000 feet, clean<ref name=Frawley_Military/> **Mach 1.2, {{cvt|800|kn|mph km/h|0}} at sea level<ref name=Frawley_Military/> |cruise speed kts=504 |cruise speed note= |stall speed kts= |stall speed note= |never exceed speed kts= |never exceed speed note= |minimum control speed kts= |minimum control speed note= |range nmi= |range note= |combat range nmi=295 |combat range note=on a hi-lo-hi mission with 4 × {{cvt|1000|lb|0}} bombs |ferry range nmi=2277 |ferry range note= with three [[drop tank]]s |endurance=<!-- if range unknown --> |ceiling ft=50000 |ceiling note= |g limits=+9 |roll rate=324°/s<ref>{{cite web |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |title=SEMPER VIPER! |publisher=Lockheed Martin |access-date=1 August 2015 |archive-date=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403001245/http://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |url-status=live}}</ref> |wing loading lb/sqft=88.3 |wing loading note= |fuel consumption lb/mi= |power/mass= |thrust/weight=1.095 (1.24 with loaded weight & 50% internal fuel){{#tag:ref|Thrust (28,600 lb) / Loaded weight with 50% internal fuel (23,000 lb)|group=N}} |more performance= <!-- Armament --> |guns=1 × [[20 mm caliber|20 mm (0.787 in)]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan]] [[Rotary cannon#M61 Vulcan and other designs|6-barrel rotary cannon]], 500 rounds |hardpoints= 2 × wing-tip air-to-air missile launch rails, 6 × under-wing, and 3 × under-fuselage pylon (2 of 3 for sensors) stations |hardpoint capacity=up to {{convert|17000|lb|kg|abbr=on}} of stores |rockets=<nowiki /> **4 × LAU-61/LAU-68 rocket pods (each with 19/7 × [[Hydra 70]] mm/[[APKWS]]<ref>{{cite news |url=http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |title=U.S. Air Force Deploys APKWS Laser-Guided Rockets on F-16s |date=8 June 2016 |website=baesystems.com |publisher=BAE |access-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611120557/http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |archive-date=11 June 2016 |url-status=live}}</ref> rockets, respectively) **4 × LAU-5003 rocket pods (each with 19 × [[CRV7]] 70 mm rockets) **4 × LAU-10 rocket pods (each with 4 × [[Zuni (rocket)|Zuni]] 127 mm rockets) |missiles=<nowiki /> ** [[Air-to-air missile]]s: ***6 × [[AIM-9 Sidewinder]] ***6 × [[AIM-120 AMRAAM]] ***6 × [[IRIS-T]] ***6 × [[Python (missile)|Python-4]] ***6 × [[Python (missile)|Python-5]] ***2 × [[AIM-7 Sparrow]]<ref>{{Cite web|url=https://marvineng.com/product/aim-7-sparrow-pylon/|title=AIM-7 Sparrow Pylon – Marvin Engineering Co}}</ref><ref>{{cite web |last1=Iddon |first1=Paul |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2023/08/08/provision-of-aim-120-missiles-would-greatly-enhance-iraqs-f-16s/?sh=7e39770e40c2 |title=Provision of AIM-120 Missiles Would Greatly Enhance Iraq's F-16s |website=[[Forbes]]}}</ref> and 4 × [[AIM-9 Sidewinder]] ** [[Air-to-surface missile]]s: ***6 × [[AGM-65 Maverick]] ***2 × [[AGM-88 HARM]] *** [[AGM-158 JASSM]] (JASSM) ** [[Anti-ship missile]]s: ***2 × [[Harpoon (missile)|AGM-84 Harpoon]] ***4 × [[Penguin missile|AGM-119 Penguin]] *** [[Joint Strike Missile]] (to be integrated) |bombs=<nowiki /> **8 × [[CBU-87 Combined Effects Munition]] **8 × [[GATOR mine system|CBU-89 Gator mine]] **8 × [[CBU-97 Sensor Fuzed Weapon]] **4 × [[Mark 84 bomb|Mark 84]] general-purpose bombs **8 × [[Mark 83 bomb|Mark 83]] GP bombs **12 × [[Mark 82 bomb|Mark 82]] GP bombs **8 × [[GBU-39 SDB|GBU-39 Small Diameter Bomb]] (SDB) **4 × [[GBU-10 Paveway II]] **6 × [[GBU-12 Paveway II]] **4 × [[GBU-24 Paveway III]] **4 × [[GBU-27 Paveway III]] **4 × [[Joint Direct Attack Munition]] (JDAM) series **4 × [[AGM-154 Joint Standoff Weapon]] (JSOW) ** [[Wind Corrected Munitions Dispenser]] (WCMD) ** [[B61 nuclear bomb]] ** [[B83 nuclear bomb]] *'''Others:''' **[[ADM-160 MALD]]<ref>{{cite web |title=ADM-160 MALD |url=https://www.airandspaceforces.com/weapons-platforms/adm-160-mald/ |website=airandspaceforces.com |access-date=6 October 2023}}</ref> **SUU-42A/A [[Flare (countermeasure)|flares/infrared decoys]] dispenser pod and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] pod ''or'' **AN/ALQ-131 & AN/ALQ-184 [[electronic countermeasures|ECM]] pods on centerline ''or'' ** [[LANTIRN]], [[Lockheed Martin Sniper XR]] & [[Litening]] targeting pods ''or'' ** [[AN/ASQ-213 HARM targeting system]] (HTS) Pod (typically configured on station 5L with Sniper XR pod on station 5R) ''or'' **Up to 3 × 300/330/370/600 US [[gallon]] (1,135, 1,250, 1,400, 2,270 L) ''[[Sargent Fletcher]]'' [[drop tank]]s for ferry flight/extended range/loitering time ''or'' **UTC Aerospace DB-110 long range EO/IR sensor pod on centerline <!-- Avionics --> |avionics= * [[AN/APG-68]] radar * AN/ALR-56M radar warning receiver, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALR-69A(V) * AN/ALQ-213 electronic warfare suite, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALQ-257 * [[MIL-STD-1553]] bus<ref>{{cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |title=MIL-STD-1553 Avionics Bus Description. Military Standard |publisher=Interfacebus.com |access-date=24 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111637/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |archive-date=19 October 2012 |url-status=live}}</ref> }} <!--==Notable appearances in media== --> <!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --> <!-- Please READ [[Wikipedia:WikiProject Aircraft/page content]] and [[Wikipedia:WikiProject Military history#Popular culture]] before adding any "Popular culture" items. Please do not add the many minor appearances of the aircraft. This section is only for major cultural appearances where the aircraft plays a MAJOR part in the story line, or has an "especially notable" role in what is listed. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. Random cruft, including ALL Ace Combat, Battlefield, and Metal Gear Solid appearances, and ALL anime/fiction lookalike speculation, WILL BE removed. If your item has been removed, please discuss it on the talk page FIRST. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. If a consensus is reached to include your item, a regular editor of this page will add it back. Thank you for your cooperation. --> <!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --> ==See also== {{Portal|Aviation}} {{aircontent |see also=<!-- other related articles that have not already linked: --> * {{section link|Aircraft in fiction#F-16 Fighting Falcon}} * [[Fourth-generation fighter]] * [[Green Ramp disaster]] * [[David S. Lewis]] (General Dynamics' CEO during formative period for F-16) * [[RSAF Black Knights]] – F-16 Aerobatic Team |related=<!-- designs which were developed into or from this aircraft: --> * [[Vought Model 1600]] * [[General Dynamics F-16XL]] * [[General Dynamics X-62 VISTA]] * [[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]] * [[KAI T-50 Golden Eagle]] * [[Mitsubishi F-2]] |similar aircraft=<!-- aircraft that are of similar Role, Era, and Capability this design --> * [[Chengdu J-10]] * [[Dassault Mirage 2000]] * [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] * [[Mikoyan MiG-29]] *[[HAL Tejas]] * [[PAC/CAC JF-17 Thunder]] * [[Saab JAS 39 Gripen]] |lists=<!-- relevant lists that this aircraft appears in: --> * [[List of active United States military aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] * [[List of military electronics of the United States]] }} ==References== ===Notes=== {{Reflist|group=N}} ===Citations=== {{Reflist}} ===Bibliography=== {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Aleshire |first1=Peter |date=2004 |title=The Eye of the Viper: The Making of an F-16 Pilot |edition=Illustrated |publisher=[[The Lyons Press]] |location=[[Guilford, Connecticut|Guilford, CT]] |isbn=9781599217222}} * {{cite book |last1=Aronstein |first1=David C. |last2=Piccirillo |first2=Albert C. |date=1996 |title=The Lightweight Fighter Program: A Successful Approach to Fighter Technology Transition |publisher=[[American Institute of Aeronautics and Astronautics]] |location=[[Reston, Virginia|Reston, VA]] |doi=10.2514/4.868047 |isbn=9781563471933}} * {{cite book |last1=Coram |first1=Robert |date=2002 |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |publisher=[[Little, Brown and Company]] |isbn=9780759527775}} * {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |date=2003 |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=Airlife |location=[[Shrewsbury|Shrewsbury, England]] |isbn=9781840373998 |ol=8915445M}} * {{cite book |last1=Droste |first1=Carl S. |last2=Walker |first2=James E. |date=1980 |title=The General Dynamics Case Study on the F-16 Fly-by-Wire Flight Control System |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |isbn=9781563473074 |doi=10.2514/4.867873}} * {{cite book |editor-last1=Eden |editor-first1=Paul |date=2004 |title=The Encyclopedia of Modern Military Aircraft |location=[[London]] |publisher=Amber Books |isbn=9781904687085 |ol=8772911M |ref={{harvid|Eden et al|2004}}}} * {{cite book |last1=Frawley |first1=Gerard |date=2002 |title=The International Directory of Military Aircraft 2002/03 |edition=Rev. 4th |publisher=Aerospace Publications Pty Ltd |location=[[Fyshwick, Australian Capital Territory|Fyshwick, ACT]] |isbn=9781875671557 |ol=8656312M}} * {{cite book |last1=Hampton |first1=Dan |date=2012 |title=Viper Pilot: A Memoir of Air Combat |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=9780062130358}} * {{cite book |last1=Hoh |first1=Roger H. |last2=Mitchell |first2=David G. |date=September 1983 |title=Flying Qualities of Relaxed Static Stability Aircraft – Volume I: Flying Qualities Airworthiness Assessment and Flight Testing of Augmented Aircraft. |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA128758 |publisher=Federal Aviation Administration |id=ADA128758 |access-date=16 June 2008}} * {{cite book |last1=Jenkins |first1=Dennis R. |date=2000 |title=F/A-18 Hornet: A Navy Success Story |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |location=[[New York City|New York]] |isbn=9780071346962}} * {{cite book |last1=Peacock |first1=Lindsay |date=1997 |title=On Falcon Wings: The F-16 Story |publisher=[[RAF Benevolent Fund|Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises]] |location=[[RAF Fairford]] |isbn=9781899808014}} * {{cite book |last1=Richardson |first1=Doug |date=1990 |title=General Dynamics F-16 Fighting Falcon |location=London |publisher=Salamander Books |isbn=9780861015344}} * {{cite book |last1=Senior |first1=Tim |date=2002 |title=The AirForces Monthly Book of the F-16 Fighting Falcon |location=[[Stamford, Lincolnshire|Stamford, England]] |publisher=Key Books Ltd |isbn=9780946219605}} * {{cite book |editor-last1=Spick |editor-first1=Mike |date=2000 |title=The Great Book of Modern Warplanes |location=[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]] |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=9780760308936}} * {{cite report |title=Standard Aircraft Characteristics, General Dynamics F-16A Block 15, A.F. Serial No. 80-0541 thru 80-1117, March 1984 |date=March 1984 |url=https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |publisher=Office of the Secretary of the Air Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231190554/https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |archive-date=31 December 2021}} {{Refend}} ==Further reading== *Drendel, Lou. ''F-16 Fighting Falcon – Walk Around No. 1.'' [[Carrollton, Texas]]: Squadron/[[Signal Books]], 1993. {{ISBN|0-89747-307-8}}. * [[Bill Gunston|Gunston, Bill]]. ''United States Military Aircraft of the 20th century'' London: [[Salamander Books]] Ltd, 1984. {{ISBN|0-86101-163-5}}. *Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. [[Arlington, Texas]]: Aerofax, 1998. {{ISBN|1-85780-081-8}}. * [[Bill Sweetman|Sweetman, Bill]]. [https://books.google.com/books?id=ZyKWYFKWP74C ''Supersonic Fighters: The F-16 Fighting Falcons''.] [[Mankato, Minnesota]]: [[Capstone Publishers|Capstone Press]], 2008. {{ISBN|1-4296-1315-7}}. *Williams, Anthony G. and Emmanuel Gustin. ''Flying Guns: The Modern Era''. Ramsbury, UK: The [[Crowood Press]], 2004. {{ISBN|1-86126-655-3}}. ==External links== {{Commons}} * [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ F-16 USAF fact sheet] * [https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html F-16 page on LockheedMartin.com] and [http://www.codeonemagazine.com/f16-highlights.html F-16 articles on Code One magazine site] * [https://www.f-16.net/ F-16.net Fighting Falcon resource] {{Lockheed Martin aircraft}} {{Convair/GD aircraft}} {{F-16 Fighting Falcon variants}} {{Lockheed Martin|state=collapsed}} {{US fighters}} {{USAF system codes}} {{Thai fighter designations}} {{Authority control}} [[Category:1970s United States fighter aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 1974]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:General Dynamics aircraft|F-016]] [[Category:General Dynamics F-16 Fighting Falcon| ]] [[Category:Lockheed Martin aircraft|F-016]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Relaxed-stability aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[زمرو:ايف-16 فائٽنگ فالڪن]] [[زمرو:لاڪ هيڊ مارٽن]] [[زمرو:جنرل ڊائنامڪس]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] 9t5hc2t0pwstevu1h81m4qzap72s7wc 14 94925 371914 371452 2026-04-17T13:34:46Z Ibne maryam 17680 371914 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جي تعليم]] fzig9g8jgsk6n2k91k0fzu2ioq8hd3g 371916 371914 2026-04-17T13:36:39Z Ibne maryam 17680 371916 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 9x4acid2tz6hm45ukaaqxz2ov64hh0k 14 94926 371918 371453 2026-04-17T13:39:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فلسفو بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371918 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:فلسفو بلحاظ موضوع]] 9zrvnbez2293e90uc76hnc3dd4b5pqr 14 94928 371904 371695 2026-04-17T13:24:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻهو بلحاظ ڪم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371904 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ڪم]] e76rq9866ox4a3rej9p198dcdx2hls3 14 94929 371917 371456 2026-04-17T13:38:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371917 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] nqzv9euu7atqikx83g2gkea6o2wamjd 14 94932 371905 371459 2026-04-17T13:25:23Z Ibne maryam 17680 371905 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:فهرستون]] cftfi8cn137146obnypawtmjz900rh8 371906 371905 2026-04-17T13:27:16Z Ibne maryam 17680 371906 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]] c6qdtocbimkpwqacetb4pcduyq5unis 14 94934 371913 371461 2026-04-17T13:33:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تعليم بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371913 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:تعليم بلحاظ موضوع]] 9urdivg7586lp0be4tdv5qccdfs1dtq 14 94989 371902 371654 2026-04-17T13:22:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سافٽ ويئر بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371902 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:سافٽ ويئر بلحاظ قسم]] ib6xfaudzu4yg1pafr5eggsd8r2qic0 371903 371902 2026-04-17T13:22:47Z Ibne maryam 17680 371903 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر]] [[زمرو:سافٽ ويئر بلحاظ قسم]] 9qo3ohz5cfw0visoy3k4y2b708t0b14 14 94993 371923 371678 2026-04-17T13:57:44Z Ibne maryam 17680 371923 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] avgihkmabf6jm9l8xw9xk4kpc42os0o 371924 371923 2026-04-17T13:58:11Z Ibne maryam 17680 371924 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] ml4hycicd8es0h4ktpt67vvdcxfyasf 14 94995 371891 371673 2026-04-17T13:09:34Z Ibne maryam 17680 371891 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] [[زمرو:سن مائڪرو سسٽم]] [[زمرو:سي پروگرامنگ ٻولي]] [[زمرو:آبجيڪٽ تي مبني پروگرامنگ ٻوليون]] g7ktdlhq5r25lrldzkkb3qvxrblt4um 14 95006 371907 371779 2026-04-17T13:27:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪانفرنسون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371907 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ڪانفرنسون]] bzd0x7lqpewsjw06ofpxwup1yjgmtll 371908 371907 2026-04-17T13:29:34Z Ibne maryam 17680 371908 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:تعليمي ڪانفرنسون]] [[زمرو:سائنسي ڪانفرنسون]] 40uafexnp13yac0e5m4flknqgrhm2rf 14 95007 371912 371780 2026-04-17T13:32:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تنظيمون بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371912 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ موضوع]] cfvwtwy1iya85syy5lkxnfjr5xo7hos 14 95008 371919 371781 2026-04-17T13:39:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اعزاز بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371919 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:اعزاز بلحاظ موضوع]] 92p4z05s4hj24q3v3mapztr1aic1jxm 14 95009 371900 371782 2026-04-17T13:19:39Z Ibne maryam 17680 371900 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ادب بلحاظ دلچسپي]] 33bfno7bnjvv3i8lc018rd5yvbcpcpp 371901 371900 2026-04-17T13:20:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ادب بلحاظ صنف]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371901 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] [[زمرو:ادب بلحاظ دلچسپي]] [[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] j773nynkidxuqwvi4h68mavzi2frgni 14 95012 371915 371796 2026-04-17T13:35:46Z Ibne maryam 17680 371915 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جي تعليم]] p3620v2lf5ola249d73zrn2m9mfqm9y 14 95025 371888 2026-04-17T13:05:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ڪمپني]] 371888 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ڪمپني]] 9yen1aut92tvmvd5dw97foqat6buxsa 14 95026 371889 2026-04-17T13:06:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] 371889 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پروگرامنگ ٻوليون]] 4xrqmmbooko0aae1tgdgrxy5pwutqvd 0 95027 371893 2026-04-17T13:11:37Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ھٿراڌو ذھانت]] کي [[ھٿراڌو ذھانت (مصنوعي ذهانت)]] ڏانھن چوريو 371893 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ھٿراڌو ذھانت (مصنوعي ذهانت)]] 45x21mrbk704yyjm50lyxiwh4cn5gs4 0 95028 371895 2026-04-17T13:12:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ھٿراڌو ذھانت (مصنوعي ذهانت)]] کي [[مصنوعي ذهانت AI]] ڏانھن چوريو 371895 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مصنوعي ذهانت AI]] qwlwyb2fau9vd0f3fb09c9txhcg4cwo 14 95029 371899 2026-04-17T13:18:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جو ادب]] 371899 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جو ادب]] oa2wo0f0yc366gztl2z9mibjxmj6iwr 14 95030 371909 2026-04-17T13:30:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:تعليم بابت ڪم]] 371909 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:تعليم بابت ڪم]] gl57a6owxfgx73xo0owu841glfowsnw 371910 371909 2026-04-17T13:31:19Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:تعليم بابت ڪم]]; added [[Category:تعليمي تشخيص ۽ ترقي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371910 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:تعليمي تشخيص ۽ ترقي]] c7hqeqb7quv0o8q2vrzoctjmxvnxlnb 14 95031 371911 2026-04-17T13:32:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:سائنس بابت ڪم]] 371911 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:سائنس بابت ڪم]] iz2k0k0vqb05odhm4bbbdp4phb5gfah 0 95032 371921 2026-04-17T13:51:35Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1348481652|Robotics]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 371921 wikitext text/x-wiki [[File:Puma_Robotic_Arm_-_GPN-2000-001817.jpg|thumb|اسيمبليءَ لاءِ پروگراميبل يونيورسل مشين، پهرين صنعتي روبوٽس مان هڪ (1990ع)]] '''روبوٽڪس''' (<small>Robotics</small>) [[روبوٽ|روبوٽس]] جي ڊيزائن، [[اڏاوت|تعمير]]، آپريشن، ۽ استعمال جو بين الضابطه مطالعو ۽ عمل آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=|archivedate=2020-08-19}}</ref> هڪ '''روبوٽسٽ''' اهو آهي جيڪو روبوٽڪس ۾ ماهر هجي. <ref>{{حوالو ويب|date=2022-09-26|quote=2026-02-12}}</ref> روبوٽڪس عام طور تي ڊيزائن جي ڪم جي چئن پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو: هڪ طاقت جو ذريعو (مثال طور هڪ بيٽري)، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ|ميڪيڪل]] جوڙجڪ، هڪ ڪنٽرول سسٽم (اليڪٽريڪل سرڪٽ) ۽ [[سافٽ ويئر]] (ريموٽ ڪنٽرول يا [[مصنوعي ذهانت AI|مصنوعي ذهانت]] ذريعي هلائيندڙ). اڪثر روبوٽڪس جو مقصد اهڙيون مشينون ٺاهڻ آهي جيڪيون انسانن جي مختلف شعبن ۾ مدد ڪري سگهن، جهڙوڪ زراعت، تعمير، گهريلو ڪم، فوڊ پروسيسنگ، طب، انوینٽري مئنيجمينٽ، پيداوار، فوجي، کان کني، خلائي ڳولا ، ۽ نقل و حمل وغيره. روبوٽ مزدورن کي هٽائي انسانن جي روزگار تي اثر انداز ٿين ٿا. ڪجهه ماڻهن کي اميد آهي ته اهو وڌندڙ شرح سان ٿيندو، جنهن جي نتيجي ۾ بنيادي آمدني جهڙا تجويز ڪيل حل نڪرندا. روبوٽڪس پاڻ ۾ هڪ منافعي بخش ڪاروبار آهي جيڪو ڪيريئر پيدا ڪري ٿو، خاص طور تي پوسٽ گريجوئيٽ لاءِ ڪيريئر پيدا ڪري ٿو. روبوٽسٽ اڪثر ڪري اهڙيون مشينون ٺاهڻ جو مقصد رکن ٿا جيڪيون قدرتي طور تي انسانن سان ڳنڍيل هجن. هي شعبو سرگرم تحقيق ۽ ترقي هيٺ آهي، جنهن ۾ دلچسپي جا شعبا شامل آهن جن ۾ روبوٽ ڪائنيميٽيڪس ۽ ڪوانٽم روبوٽڪس شامل آهن. ssvkeks5ods3dezdl83xngo0f50assv 371922 371921 2026-04-17T13:56:47Z Ibne maryam 17680 371922 wikitext text/x-wiki [[File:Puma_Robotic_Arm_-_GPN-2000-001817.jpg|thumb|اسيمبليءَ لاءِ پروگراميبل يونيورسل مشين، پهرين صنعتي روبوٽس مان هڪ (1990ع)]] '''روبوٽڪس''' (<small>Robotics</small>) [[روبوٽ|روبوٽن]] جي ڊيزائن، [[اڏاوت|تعمير]]، آپريشن ۽ استعمال جو بين الضابطه مطالعو ۽ عمل آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=|archivedate=2020-08-19}}</ref> هڪ '''روبوٽسٽ''' اهو آهي جيڪو روبوٽڪس ۾ ماهر هجي.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-09-26|quote=2026-02-12}}</ref> روبوٽڪس عام طور تي ڊيزائن جي ڪم جي چئن پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو: هڪ طاقت جو ذريعو (مثال طور هڪ بيٽري)، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ|ميڪانياتي جوڙجڪ]]، هڪ ڪنٽرول سسٽم (اليڪٽريڪل سرڪٽ) ۽ [[سافٽ ويئر]] (ريموٽ ڪنٽرول يا [[مصنوعي ذهانت AI|مصنوعي ذهانت]] ذريعي هلائيندڙ). اڪثر روبوٽڪس جو مقصد اهڙيون مشينون ٺاهڻ آهي جيڪيون انسانن جي مختلف شعبن ۾ مدد ڪري سگهجن، جهڙوڪ [[زراعت]]، [[تعمير]]، گهريلو ڪم، فوڊ پروسيسنگ، [[طب]]، انوینٽري مئنيجمينٽ، پيداوار، فوجي، کان کني، خلائي ڳولا ۽ نقل و حمل وغيره. روبوٽ مزدورن کي هٽائي انسانن جي روزگار تي اثر انداز ٿين ٿا. ڪجهه ماڻهن کي اميد آهي ته اهو وڌندڙ شرح سان ٿيندو، جنهن جي نتيجي ۾ بنيادي آمدني جهڙا تجويز ڪيل حل نڪرندا. روبوٽڪس پاڻ ۾ هڪ منافعي بخش ڪاروبار آهي جيڪو ڪيريئر پيدا ڪري ٿو، خاص طور تي پوسٽ گريجوئيٽ لاءِ ڪيريئر پيدا ڪري ٿو. روبوٽسٽ اڪثر ڪري اهڙيون مشينون ٺاهڻ جو مقصد رکن ٿا جيڪيون قدرتي طور تي انسانن سان ڳنڍيل هجن. هي شعبو سرگرم تحقيق ۽ ترقي هيٺ آهي، جنهن ۾ دلچسپي جا شعبا شامل آهن جن ۾ روبوٽ ڪائنيميٽيڪس ۽ ڪوانٽم روبوٽڪس شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{Sister project links|wikt=robotics|b=Robotics|n=no|q=no|s=no|v=Robotics|species=no}} * [http://www.ieee-ras.org/ IEEE Robotics and Automation Society] * Investigation of [http://www.ai.mit.edu/projects/humanoid-robotics-group/index.html social robots] – Robots that mimic human behaviors and gestures. * [https://www.wired.com/wired/archive/14.01/robots.html Wired's guide] to the '50 best robots ever', a mix of robots in fiction (Hal, R2D2, K9) to real robots (Roomba, Mobot, Aibo). {{Robotics|state=uncollapsed}} {{Engineering fields}} {{emerging technologies|topics=yes|robotics=yes|manufacture=yes|materials=yes}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Authority control}} [[زمرو:روبوٽڪس]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالوجي]] clntovv3mu2m8ebaymf45d4pcxb8745 371925 371922 2026-04-17T13:59:01Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 371925 wikitext text/x-wiki [[File:Puma_Robotic_Arm_-_GPN-2000-001817.jpg|thumb|اسيمبليءَ لاءِ پروگراميبل يونيورسل مشين، پهرين صنعتي روبوٽس مان هڪ (1990ع)]] '''روبوٽڪس''' (<small>Robotics</small>) [[روبوٽ|روبوٽن]] جي ڊيزائن، [[اڏاوت|تعمير]]، آپريشن ۽ استعمال جو بين الضابطه مطالعو ۽ عمل آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=|archivedate=2020-08-19}}</ref> هڪ '''روبوٽسٽ''' اهو آهي جيڪو روبوٽڪس ۾ ماهر هجي.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-09-26|quote=2026-02-12}}</ref> روبوٽڪس عام طور تي ڊيزائن جي ڪم جي چئن پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو: هڪ طاقت جو ذريعو (مثال طور هڪ بيٽري)، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ|ميڪانياتي جوڙجڪ]]، هڪ ڪنٽرول سسٽم (اليڪٽريڪل سرڪٽ) ۽ [[سافٽ ويئر]] (ريموٽ ڪنٽرول يا [[مصنوعي ذهانت AI|مصنوعي ذهانت]] ذريعي هلائيندڙ). اڪثر روبوٽڪس جو مقصد اهڙيون مشينون ٺاهڻ آهي جيڪيون انسانن جي مختلف شعبن ۾ مدد ڪري سگهجن، جهڙوڪ [[زراعت]]، [[تعمير]]، گهريلو ڪم، فوڊ پروسيسنگ، [[طب]]، انوینٽري مئنيجمينٽ، پيداوار، فوجي، کان کني، خلائي ڳولا ۽ نقل و حمل وغيره. روبوٽ مزدورن کي هٽائي انسانن جي روزگار تي اثر انداز ٿين ٿا. ڪجهه ماڻهن کي اميد آهي ته اهو وڌندڙ شرح سان ٿيندو، جنهن جي نتيجي ۾ بنيادي آمدني جهڙا تجويز ڪيل حل نڪرندا. روبوٽڪس پاڻ ۾ هڪ منافعي بخش ڪاروبار آهي جيڪو ڪيريئر پيدا ڪري ٿو، خاص طور تي پوسٽ گريجوئيٽ لاءِ ڪيريئر پيدا ڪري ٿو. روبوٽسٽ اڪثر ڪري اهڙيون مشينون ٺاهڻ جو مقصد رکن ٿا جيڪيون قدرتي طور تي انسانن سان ڳنڍيل هجن. هي شعبو سرگرم تحقيق ۽ ترقي هيٺ آهي، جنهن ۾ دلچسپي جا شعبا شامل آهن جن ۾ روبوٽ ڪائنيميٽيڪس ۽ ڪوانٽم روبوٽڪس شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|wikt=robotics|b=Robotics|n=no|q=no|s=no|v=Robotics|species=no}} * [http://www.ieee-ras.org/ IEEE Robotics and Automation Society] * Investigation of [http://www.ai.mit.edu/projects/humanoid-robotics-group/index.html social robots] – Robots that mimic human behaviors and gestures. * [https://www.wired.com/wired/archive/14.01/robots.html Wired's guide] to the '50 best robots ever', a mix of robots in fiction (Hal, R2D2, K9) to real robots (Roomba, Mobot, Aibo). {{Robotics|state=uncollapsed}} {{Engineering fields}} {{emerging technologies|topics=yes|robotics=yes|manufacture=yes|materials=yes}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Authority control}} [[زمرو:روبوٽڪس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] ebg1qqid0wsx95dxeif6hifv10h8k75 371937 371925 2026-04-17T20:10:36Z Ibne maryam 17680 371937 wikitext text/x-wiki [[File:Puma_Robotic_Arm_-_GPN-2000-001817.jpg|thumb|اسيمبليءَ لاءِ پروگراميبل يونيورسل مشين، پهرين صنعتي روبوٽس مان هڪ (1990ع)]] '''روبوٽڪس''' (<small>Robotics</small>) [[روبوٽ|روبوٽن]] جي ڊيزائن، [[اڏاوت|تعمير]]، آپريشن ۽ استعمال جو بين الشعباجاتي مطالعو ۽ عمل آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=|archivedate=2020-08-19}}</ref> هڪ '''روبوٽسٽ''' اهو آهي جيڪو روبوٽڪس ۾ ماهر هجي.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-09-26|quote=2026-02-12}}</ref> روبوٽڪس عام طور تي ڊيزائن جي ڪم جي چئن پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو: هڪ طاقت جو ذريعو (مثال طور هڪ بيٽري)، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ|ميڪانياتي جوڙجڪ]]، هڪ ڪنٽرول سسٽم (اليڪٽريڪل سرڪٽ) ۽ [[سافٽ ويئر]] (ريموٽ ڪنٽرول يا [[مصنوعي ذهانت AI|مصنوعي ذهانت]] ذريعي هلائيندڙ). اڪثر روبوٽڪس جو مقصد اهڙيون مشينون ٺاهڻ آهي جيڪيون انسانن جي مختلف شعبن ۾ مدد ڪري سگهجن، جهڙوڪ [[زراعت]]، [[تعمير]]، گهريلو ڪم، فوڊ پروسيسنگ، [[طب]]، انوینٽري مئنيجمينٽ، پيداوار، فوجي، کان کني، خلائي ڳولا ۽ نقل و حمل وغيره. روبوٽ مزدورن کي هٽائي انسانن جي روزگار تي اثر انداز ٿين ٿا. ڪجهه ماڻهن کي اميد آهي ته اهو وڌندڙ شرح سان ٿيندو، جنهن جي نتيجي ۾ بنيادي آمدني جهڙا تجويز ڪيل حل نڪرندا. روبوٽڪس پاڻ ۾ هڪ منافعي بخش ڪاروبار آهي جيڪو ڪيريئر پيدا ڪري ٿو، خاص طور تي پوسٽ گريجوئيٽ لاءِ ڪيريئر پيدا ڪري ٿو. روبوٽسٽ اڪثر ڪري اهڙيون مشينون ٺاهڻ جو مقصد رکن ٿا جيڪيون قدرتي طور تي انسانن سان ڳنڍيل هجن. هي شعبو سرگرم تحقيق ۽ ترقي هيٺ آهي، جنهن ۾ دلچسپي جا شعبا شامل آهن جن ۾ روبوٽ ڪائنيميٽيڪس ۽ ڪوانٽم روبوٽڪس شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|wikt=robotics|b=Robotics|n=no|q=no|s=no|v=Robotics|species=no}} * [http://www.ieee-ras.org/ IEEE Robotics and Automation Society] * Investigation of [http://www.ai.mit.edu/projects/humanoid-robotics-group/index.html social robots] – Robots that mimic human behaviors and gestures. * [https://www.wired.com/wired/archive/14.01/robots.html Wired's guide] to the '50 best robots ever', a mix of robots in fiction (Hal, R2D2, K9) to real robots (Roomba, Mobot, Aibo). {{Robotics|state=uncollapsed}} {{Engineering fields}} {{emerging technologies|topics=yes|robotics=yes|manufacture=yes|materials=yes}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Authority control}} [[زمرو:روبوٽڪس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] tp30lne4ndh8s9z5tjk6ff2w5tyvz6l 371938 371937 2026-04-17T20:19:04Z Ibne maryam 17680 371938 wikitext text/x-wiki [[File:Puma_Robotic_Arm_-_GPN-2000-001817.jpg|thumb|اسيمبليءَ لاءِ پروگراميبل يونيورسل مشين، پهرين صنعتي روبوٽس مان هڪ (1990ع)]] '''روبوٽڪس''' (Robotics) [[روبوٽ|روبوٽن]] جي ڊيزائن، [[اڏاوت|تعمير]]، آپريشن ۽ استعمال جو بين الشعبا مطالعو ۽ عمل آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=|archivedate=2020-08-19}}</ref> هڪ '''<small>روبوٽسٽ</small>''' اهو آهي جيڪو روبوٽڪس ۾ ماهر هجي.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-09-26|quote=2026-02-12}}</ref> روبوٽڪس عام طور تي ڊيزائن جي ڪم جي چئن پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو: هڪ طاقت جو ذريعو (مثال طور هڪ بيٽري)، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ|ميڪانياتي جوڙجڪ]]، هڪ ڪنٽرول سسٽم (اليڪٽريڪل سرڪٽ) ۽ [[سافٽ ويئر]] (ريموٽ ڪنٽرول يا [[مصنوعي ذهانت AI|مصنوعي ذهانت]] ذريعي هلائيندڙ). روبوٽڪس جو مقصد اهڙيون مشينون ٺاهڻ آهي جيڪيون انسانن جي مختلف شعبن ۾ مدد ڪري سگهجن، جهڙوڪ [[زراعت]]، [[عمارت|تعمير]]، گهريلو ڪم، فوڊ پروسيسنگ، [[طب]]، انوینٽري مئنيجمينٽ، پيداوار، فوجي مقصدن، کان کني، خلائي ڳولا ۽ نقل و حمل وغيره. روبوٽ مزدورن کي هٽائي انسانن جي روزگار تي اثر انداز ٿين ٿا. ڪجهه ماڻهن کي اميد آهي ته اهو وڌندڙ شرح سان ٿيندو، جن جي نتيجي ۾ بنيادي آمدني جهڙا تجويز ڪيل حل نڪرندا. روبوٽڪس پاڻ ۾ هڪ منافعي بخش ڪاروبار آهي جيڪو ڪيريئر پيدا ڪري ٿو، خاص طور تي پوسٽ گريجوئيٽ لاءِ ڪيريئر پيدا ڪري ٿو. روبوٽسٽ اڪثر ڪري اهڙيون مشينون ٺاهڻ جو مقصد رکن ٿا جيڪيون قدرتي طور تي انسانن سان ڳنڍيل هجن. هي شعبو سرگرم تحقيق ۽ ترقي هيٺ آهي، جنهن ۾ دلچسپي جا شعبا شامل آهن جن ۾ روبوٽ ڪائنيميٽيڪس ۽ ڪوانٽم روبوٽڪس شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|wikt=robotics|b=Robotics|n=no|q=no|s=no|v=Robotics|species=no}} * [http://www.ieee-ras.org/ IEEE Robotics and Automation Society] * Investigation of [http://www.ai.mit.edu/projects/humanoid-robotics-group/index.html social robots] – Robots that mimic human behaviors and gestures. * [https://www.wired.com/wired/archive/14.01/robots.html Wired's guide] to the '50 best robots ever', a mix of robots in fiction (Hal, R2D2, K9) to real robots (Roomba, Mobot, Aibo). {{Robotics|state=uncollapsed}} {{Engineering fields}} {{emerging technologies|topics=yes|robotics=yes|manufacture=yes|materials=yes}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Authority control}} [[زمرو:روبوٽڪس]] [[زمرو:ڪمپيوٽر]] [[زمرو:مصنوعي ذهانت]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] dn7229mmtpviqp2akik4gkoidgcs3p4 0 95033 371939 2026-04-17T20:36:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1349281875|Sham election]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 371939 wikitext text/x-wiki هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> szv35pqfkr4uac6rmnhbwrz4v0fplb3 371940 371939 2026-04-17T20:37:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:واقعا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371940 wikitext text/x-wiki هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> [[زمرو:واقعا]] acq9es99v3b03mf9wt5425dqehha1st 371941 371940 2026-04-17T20:38:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چونڊون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371941 wikitext text/x-wiki هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] 8it14rn64lz6mr3v40uqpgecva8dxsh 371942 371941 2026-04-17T20:40:35Z Ibne maryam 17680 371942 wikitext text/x-wiki هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] ciz9lddtdc72kipxlv9rtbcopzaccy9 371946 371942 2026-04-17T20:47:23Z Ibne maryam 17680 371946 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== Sham elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|A ballot from the [[1936 German parliamentary election and referendum|1936 elections in Nazi Germany]]]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|A ballot from the [[1938 German parliamentary election and referendum|1938 elections in Nazi Germany]] asking voters to approve the new [[Reichstag (Nazi Germany)|Reichstag]] and the [[Anschluss]]. The "no" box was made significantly smaller than the "yes" box.]] Examples of sham elections include: * The [[1929 Italian general election|1929]] and [[1934 Italian general election|1934]] [[Elections in Italy|elections]] in [[Kingdom of Italy|Fascist Italy]] * The [[1942 Japanese general election|1942 general election]] in [[Empire of Japan|Imperial Japan]] * Those in [[Elections in Nazi Germany|Nazi Germany]], [[Elections in Germany#German Democratic Republic|East Germany]] other than the election in 1990 * The [[People's Parliament|1940 elections of Stalinist "People's Parliaments"]] to legitimise the [[Occupation of the Baltic States|Soviet occupation]] of [[Estonia]], [[Latvia]] and [[Lithuania]] * Those in [[Elections in Egypt|Egypt]] under [[Gamal Abdel Nasser]], [[Anwar Sadat]], [[Hosni Mubarak]], and [[Abdel Fattah el-Sisi]] * Those in [[Elections in Bangladesh|Bangladesh]] under [[Sheikh Hasina]] * Those in [[Elections in Eswatini|Eswatini]] under [[Mswati III]] * Those in [[Elections in Russia|Russia]] under [[Vladimir Putin]]<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * Those in [[Elections in Syria|Syria]] under [[Hafez Al-Assad]] and his son [[Bashar Al-Assad]] * Those in [[Elections in Venezuela|Venezuela]] since the [[2017 Venezuelan constitutional crisis|2017 Self-coup]] * Those in [[Elections in Rwanda|Rwanda]] since [[1965 Rwandan general election|1965]] * Those in [[Elections in Azerbaijan|Azerbaijan]] under [[Heydar Aliyev]] and his son [[Ilham Aliyev]] * The [[1928 Portuguese presidential election|1928]], [[1935 Portuguese presidential election|1935]], [[1942 Portuguese presidential election|1942]], [[1949 Portuguese presidential election|1949]], [[1951 Portuguese presidential election|1951]] and [[1958 Portuguese presidential election|1958 elections]] in Portugal * Those in [[Elections in Indonesia|Indonesia]] during [[New Order (Indonesia)|New Order]] regime * Those in [[Elections in Belarus|Belarus]] after 1994 (most notably in [[2020 Belarusian presidential election|2020]]) * The [[1991 Kazakh presidential election|1991]] and [[2019 Kazakh presidential election|2019 Kazakh presidential elections]] * Those in [[Elections in North Korea|North Korea]]<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * The [[1995 Iraqi presidential referendum|1995]] and [[2002 Iraqi presidential referendum|2002 presidential referendums]] in [[Ba'athist Iraq|Saddam Hussein's Iraq]] * Those in [[Elections in Cuba|Cuba]] since the [[1952 Cuban coup d'état]]. * Those in [[Elections in Hong Kong|Hong Kong]] since the [[2021 Hong Kong electoral changes|electoral system changes]] in 2021<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * Those in [[Pahlavi Iran]] since the aftermath of the [[1953 Iranian coup d'etat]], notably in [[1975 Iranian general election|1975]] * The [[2009 Iranian presidential election|2009]] and [[2021 Iranian presidential election|2021]] presidential elections in the [[Islamic Republic of Iran]] * The [[1984 Nicaraguan general election]], as well as the [[2011 Nicaraguan general election|2011]], [[2016 Nicaraguan general election|2016]], and the [[2021 Nicaraguan general election|2021 elections]] [[Elections in Nicaragua|in Nicaragua]]. * The [[2025 Tanzanian general election]] was decried by many as a sham election.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> In [[Mexico]], all of the presidential elections from [[1929 Mexican general election|1929]] to [[1982 Mexican general election|1982]] are considered to be sham elections, as the [[Institutional Revolutionary Party]] (PRI) and its predecessors governed the country in a ''de facto'' single-party system without serious opposition, and they won all of the presidential elections in that period with more than 70% of the vote. The first seriously competitive presidential election in modern Mexican history was that of [[1988 Mexican general election|1988]], in which for the first time the PRI candidate faced two strong opposition candidates, though it is believed that the government rigged the result. The first fair election was held in [[1994 Mexican general election|1994]], though the opposition did not win until [[2000 Mexican general election|2000]]. A predetermined conclusion is permanently established by the regime through [[Political repression|suppression]] of the opposition, [[coercion]] of voters, [[Electoral fraud|vote rigging]], reporting several votes received greater than the number of voters, outright lying, or some combination of these. In an extreme example, [[Charles D. B. King]] of [[Liberia]] was reported to have won by 234,000 votes in the [[1927 Liberian general election|1927 general election]], a "majority" that was over fifteen times larger than the number of eligible voters.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[Single-candidate election]] * [[Wasted vote]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] oepxzj32k9s94pwisf0izm0wcp9quga 371947 371946 2026-04-17T21:06:25Z Ibne maryam 17680 371947 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== Sham elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|A ballot from the [[1936 German parliamentary election and referendum|1936 elections in Nazi Germany]]]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|A ballot from the [[1938 German parliamentary election and referendum|1938 elections in Nazi Germany]] asking voters to approve the new [[Reichstag (Nazi Germany)|Reichstag]] and the [[Anschluss]]. The "no" box was made significantly smaller than the "yes" box.]] Examples of sham elections include: * The [[1929 Italian general election|1929]] and [[1934 Italian general election|1934]] [[Elections in Italy|elections]] in [[Kingdom of Italy|Fascist Italy]] * The [[1942 Japanese general election|1942 general election]] in [[Empire of Japan|Imperial Japan]] * Those in [[Elections in Nazi Germany|Nazi Germany]], [[Elections in Germany#German Democratic Republic|East Germany]] other than the election in 1990 * The [[People's Parliament|1940 elections of Stalinist "People's Parliaments"]] to legitimise the [[Occupation of the Baltic States|Soviet occupation]] of [[Estonia]], [[Latvia]] and [[Lithuania]] * Those in [[Elections in Egypt|Egypt]] under [[Gamal Abdel Nasser]], [[Anwar Sadat]], [[Hosni Mubarak]], and [[Abdel Fattah el-Sisi]] * جيڪي شيخ حسينه واجد جي دور ۾ بنگلاديش ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ ايسواتيني ۾ ٿيون آهن. * جيڪي ولاديمير پوتن جي دور ۾ روس ۾ ٿيو آهن. * جيڪي شام ۾ حافظ الاسد ۽ سندس پٽ بشار الاسد جي دور ۾ آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي وينزويلا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 1965ع کان روانڊا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي آذربائيجان ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * پرتگال ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي انڊونيشيا ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ بيلاروس ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * اتر ڪوريا ۾ ٿيندڙ چونڊون * صدام حسين جي عراق ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي ڪيوبا جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ هانگ ڪانگ ۾ ٿيو آهن. * جيڪي پهلوي ايران ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * اسلامي جمهوريه ايران ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون نڪاراگو جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي تنزانيه جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو. * ميڪسيڪو ۾، 1929 کان 1982 تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988 جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ 1994 ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف 2000 تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي. * ريفرنڊم. * هڪ اميدوار جي چونڊ * ووٽ ضايع ٿيو * Those in [[Elections in Bangladesh|Bangladesh]] under [[Sheikh Hasina]] * Those in [[Elections in Eswatini|Eswatini]] under [[Mswati III]] * Those in [[Elections in Russia|Russia]] under [[Vladimir Putin]]<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * Those in [[Elections in Syria|Syria]] under [[Hafez Al-Assad]] and his son [[Bashar Al-Assad]] * Those in [[Elections in Venezuela|Venezuela]] since the [[2017 Venezuelan constitutional crisis|2017 Self-coup]] * Those in [[Elections in Rwanda|Rwanda]] since [[1965 Rwandan general election|1965]] * Those in [[Elections in Azerbaijan|Azerbaijan]] under [[Heydar Aliyev]] and his son [[Ilham Aliyev]] * The [[1928 Portuguese presidential election|1928]], [[1935 Portuguese presidential election|1935]], [[1942 Portuguese presidential election|1942]], [[1949 Portuguese presidential election|1949]], [[1951 Portuguese presidential election|1951]] and [[1958 Portuguese presidential election|1958 elections]] in Portugal * Those in [[Elections in Indonesia|Indonesia]] during [[New Order (Indonesia)|New Order]] regime * Those in [[Elections in Belarus|Belarus]] after 1994 (most notably in [[2020 Belarusian presidential election|2020]]) * The [[1991 Kazakh presidential election|1991]] and [[2019 Kazakh presidential election|2019 Kazakh presidential elections]] * Those in [[Elections in North Korea|North Korea]]<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * The [[1995 Iraqi presidential referendum|1995]] and [[2002 Iraqi presidential referendum|2002 presidential referendums]] in [[Ba'athist Iraq|Saddam Hussein's Iraq]] * Those in [[Elections in Cuba|Cuba]] since the [[1952 Cuban coup d'état]]. * Those in [[Elections in Hong Kong|Hong Kong]] since the [[2021 Hong Kong electoral changes|electoral system changes]] in 2021<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * Those in [[Pahlavi Iran]] since the aftermath of the [[1953 Iranian coup d'etat]], notably in [[1975 Iranian general election|1975]] * The [[2009 Iranian presidential election|2009]] and [[2021 Iranian presidential election|2021]] presidential elections in the [[Islamic Republic of Iran]] * The [[1984 Nicaraguan general election]], as well as the [[2011 Nicaraguan general election|2011]], [[2016 Nicaraguan general election|2016]], and the [[2021 Nicaraguan general election|2021 elections]] [[Elections in Nicaragua|in Nicaragua]]. * The [[2025 Tanzanian general election]] was decried by many as a sham election.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> In [[Mexico]], all of the presidential elections from [[1929 Mexican general election|1929]] to [[1982 Mexican general election|1982]] are considered to be sham elections, as the [[Institutional Revolutionary Party]] (PRI) and its predecessors governed the country in a ''de facto'' single-party system without serious opposition, and they won all of the presidential elections in that period with more than 70% of the vote. The first seriously competitive presidential election in modern Mexican history was that of [[1988 Mexican general election|1988]], in which for the first time the PRI candidate faced two strong opposition candidates, though it is believed that the government rigged the result. The first fair election was held in [[1994 Mexican general election|1994]], though the opposition did not win until [[2000 Mexican general election|2000]]. A predetermined conclusion is permanently established by the regime through [[Political repression|suppression]] of the opposition, [[coercion]] of voters, [[Electoral fraud|vote rigging]], reporting several votes received greater than the number of voters, outright lying, or some combination of these. In an extreme example, [[Charles D. B. King]] of [[Liberia]] was reported to have won by 234,000 votes in the [[1927 Liberian general election|1927 general election]], a "majority" that was over fifteen times larger than the number of eligible voters.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[Single-candidate election]] * [[Wasted vote]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] evgcclomiwhm83vt8eepzyjro3y4ntu 371948 371947 2026-04-17T21:31:01Z Ibne maryam 17680 371948 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== Sham elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==پڻ ڏسو== * [[Single-candidate election]] * [[Wasted vote]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] 6myap8k93xbf4toqkyv5tgy6qn1nvov 371969 371948 2026-04-18T07:36:02Z Ibne maryam 17680 371969 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي (يا بغير ڪنهن الزام جي) گرفتار ڪيو ويندو آهي. بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾. سيڪيورٽي فورسز اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو جيڪي "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾. جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا. جڏهن ته جن ووٽ نه ڏنو (۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن) انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي. * بيوقوف چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون. خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي کٽي سگهن. ان جو سڀ کان مشهور مثال 1990 جي ميانمار جي عام چونڊن هو. جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي. ۽ نتيجي طور. نتيجا رد ڪيا ويا. elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==پڻ ڏسو== * [[Single-candidate election]] * [[Wasted vote]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] sya3yy7hz9xtssofuif1xehrhghxv0d 371970 371969 2026-04-18T07:45:51Z Ibne maryam 17680 371970 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي (يا بغير ڪنهن الزام جي) گرفتار ڪيو ويندو آهي. بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾. سيڪيورٽي فورسز اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو جيڪي "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾. جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا. جڏهن ته جن ووٽ نه ڏنو (۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن) انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي. * بيوقوف چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون. خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي کٽي سگهن. ان جو سڀ کان مشهور مثال 1990 جي ميانمار جي عام چونڊن هو. جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي. ۽ نتيجي طور. نتيجا رد ڪيا ويا. elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] 1kl7exrb0p3g4rgr0zo6zyggk2r5j95 371971 371970 2026-04-18T07:46:06Z Ibne maryam 17680 371971 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي (يا بغير ڪنهن الزام جي) گرفتار ڪيو ويندو آهي. بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾. سيڪيورٽي فورسز اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو جيڪي "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾. جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا. جڏهن ته جن ووٽ نه ڏنو (۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن) انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي. * بيوقوف چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون. خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي کٽي سگهن. ان جو سڀ کان مشهور مثال 1990 جي ميانمار جي عام چونڊن هو. جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي. ۽ نتيجي طور. نتيجا رد ڪيا ويا. elections are a common event in [[Dictatorship|dictatorial regimes]] that feel the need to feign the appearance of public [[Legitimacy (political)|legitimacy]]. Published results usually show high [[voter turnout]] and high support (typically at least 80%, and close to 100% in many cases) for the prescribed candidates or for the [[referendum]] choice that favours the [[political party]] in power. Dictatorial regimes can also organize sham elections with results simulating those that might be achieved in democratic countries.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> Sometimes, only one government-approved candidate is allowed to run in sham elections with no opposition candidates allowed, or opposition candidates are arrested on false charges (or even without any charges) before the election to prevent them from running.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> Ballots may contain only one "yes" option, or in the case of a simple "yes or no" question, security forces often [[Persecution|persecute]] people who pick "no", thus encouraging them to pick the "yes" option. In other cases, those who vote receive stamps in their passport for doing so, while those who did not vote (and thus do not receive stamps) are persecuted as [[Enemy of the people|enemies of the people]].<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> Sham elections can sometimes backfire against the party in power, especially if the regime believes they are popular enough to win without coercion, fraud or suppressing the opposition. The most famous example of this was the [[1990 Myanmar general election]], in which the government-sponsored [[National Unity Party (Myanmar)|National Unity Party]] suffered a landslide defeat by the opposition [[National League for Democracy]] and consequently, the results were annulled.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] 0kt7t54nvt414hn6i34i2s0m0du12v7 371972 371971 2026-04-18T07:55:05Z Ibne maryam 17680 371972 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=14 July 2018}}</ref> ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي يا بغير ڪنهن الزام جي گرفتار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref> <ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. سيڪيورٽي فورسز پاران اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو ويندو آهي، جيڪا "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾، جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا، جئين ته جن ووٽ نه ڏنو ۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن، انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي.<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> نمائشي چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي چونڊون کٽي سگهن ٿيون. ان جو سڀ کان مشهور مثال سال 1990ع جي ميانمار جي عام چونڊن هيون، جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي ۽ نتيجي طور، چونڊون جا نتيجا فوجي حڪومت پاران رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] s6ritvg355h6nfyvfxw2xwe449j4kyn 371973 371972 2026-04-18T07:55:42Z Ibne maryam 17680 371973 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي. ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي يا بغير ڪنهن الزام جي گرفتار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref> <ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. سيڪيورٽي فورسز پاران اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو ويندو آهي، جيڪا "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾، جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا، جئين ته جن ووٽ نه ڏنو ۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن، انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي.<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> نمائشي چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي چونڊون کٽي سگهن ٿيون. ان جو سڀ کان مشهور مثال سال 1990ع جي ميانمار جي عام چونڊن هيون، جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي ۽ نتيجي طور، چونڊون جا نتيجا فوجي حڪومت پاران رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] qb7z6970tgublcq9ugntsqfl961pnle 371974 371973 2026-04-18T07:56:32Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 371974 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي. ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي يا بغير ڪنهن الزام جي گرفتار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref> <ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. سيڪيورٽي فورسز پاران اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو ويندو آهي، جيڪا "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾، جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا، جئين ته جن ووٽ نه ڏنو ۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن، انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي.<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> نمائشي چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي چونڊون کٽي سگهن ٿيون. ان جو سڀ کان مشهور مثال سال 1990ع جي ميانمار جي عام چونڊن هيون، جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي ۽ نتيجي طور، چونڊون جا نتيجا فوجي حڪومت پاران رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] q0h6m948b93o4mqowxjj39qwmeomxba 371975 371974 2026-04-18T07:57:10Z Ibne maryam 17680 371975 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي. ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي يا بغير ڪنهن الزام جي گرفتار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref> <ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. سيڪيورٽي فورسز پاران اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو ويندو آهي، جيڪا "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾، جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا، جئين ته جن ووٽ نه ڏنو ۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن، انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي.<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> نمائشي چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي چونڊون کٽي سگهن ٿيون. ان جو سڀ کان مشهور مثال سال 1990ع جي ميانمار جي عام چونڊن هيون، جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي ۽ نتيجي طور، چونڊون جا نتيجا فوجي حڪومت پاران رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> * [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي. ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. * حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927 جي عام چونڊن ۾ 234,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] gtfl4yczzsuuknn8q0zvci47iplkkns 371976 371975 2026-04-18T07:59:58Z Ibne maryam 17680 371976 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election held purely for show, with no real choice or impact}} [[File:Wahlzettel-3.-Reich.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1936ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر]] هڪ '''نمائشي چونڊون''' يا '''جعلي اليڪشن،''' اهڙي [[چونڊون]] آهي جيڪا صرف نمائش لاءِ، يعني ڪنهن به اهم سياسي چونڊ يا اليڪشن جي نتيجن تي حقيقي اثر کان سواءِ، منعقد ڪئي ويندي آهي. ==وضاحت== آمرانه حڪومتن ۾ نمائشي يا جعلي چونڊون هڪ عام واقعا آهن، جيڪيون عوامي جائزيت جي ظاهري کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. شايع ٿيل نتيجا عام طور تي مقرر ڪيل اميدوارن لاءِ يا ريفرنڊم جي چونڊ لاءِ جيڪا اقتدار ۾ سياسي پارٽي جي حق ۾ هجي وڌيڪ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ ۽ وڏي حمايت (عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ %80 ۽ ڪيترن ئي ڪيسن ۾ %100 جي ويجهو) ڏيکارين ٿا. آمرانه حڪومتون به نتيجن سان گڏ انهن جي نقل ڪندي جيڪي جمهوري ملڪن ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا، اهڙي چونڊون منعقد ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 March 2014 |title=Kim Jong-un wins 100% of the vote in his constituency |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/kim-jong-un-wins-100-of-the-vote-in-north-korean-elections-9180814.html |website=[[The Independent]]}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن صرف هڪ حڪومت جي منظور ٿيل اميدوار کي هن چونڊون ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هوندي آهي، ڪنهن به مخالف اميدوار کي اجازت نه هوندي آهي يا مخالف اميدوار کي حصو وٺڻ کان روڪڻ لاءِ، چونڊن کان اڳ غلط الزامن تي يا بغير ڪنهن الزام جي گرفتار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jamjoom |first=Mohammed |date=21 February 2012 |title=Yemen holds presidential election with one candidate |url=https://www.cnn.com/2012/02/21/world/meast/yemen-elections/index.html |publisher=[[CNN]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sanchez |first1=Raf |last2=Samaan |first2=Magdy |date=29 January 2018 |title=Egyptian opposition calls for boycott of elections after challengers are arrested and attacked |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/29/egyptian-opposition-calls-boycott-elections-challengers-arrested/ |archive-date=11 January 2022 |newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref> <ref name="urlAlexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election | The Independent">{{cite web |date=22 February 2018 |title=Alexei Navalny latest: Russian opposition leader arrested ahead of presidential election |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/alexei-navalny-latest-updates-russia-president-election-opposition-leader-putin-protests-a8222956.html |website=The Independent}}</ref> بيلٽ ۾ صرف هڪ "ها" آپشن ٿي سگهي ٿو. يا هڪ سادي "ها يا نه" سوال جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿو. سيڪيورٽي فورسز پاران اڪثر ڪري انهن ماڻهن کي ستايو ويندو آهي، جيڪا "نه" چونڊيندا آهن. اهڙي طرح انهن کي "ها" آپشن چونڊڻ جي حوصلا افزائي ڪئي ويندي آهي. ٻين حالتن ۾، جيڪي ووٽ ڏين ٿا انهن جي پاسپورٽ ۾ ائين ڪرڻ لاءِ اسٽيمپ ملن ٿا، جئين ته جن ووٽ نه ڏنو ۽ ان ڪري انهن کي ٽڪيٽون نه ملنديون آهن، انهن کي عوام جي دشمنن طور ستايو ويندو آهي.<ref>{{Cite magazine |date=19 August 1940 |title=Russia: Justice in The Baltic |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |access-date=14 July 2018 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |issn=0040-781X |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129085927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name="urlYes, There Are Elections in North Korea and Heres How They Work - The Atlantic">{{cite web |date=6 March 2014 |title=Yes, There Are Elections in North Korea and Here's How They Work |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/north-korea-elections-guide/358875/ |website=[[The Atlantic]]}}</ref> نمائشي چونڊون ڪڏهن ڪڏهن اقتدار ۾ پارٽي خلاف پٺڀرائي ڪري سگهن ٿيون، خاص طور تي جيڪڏهن حڪومت کي يقين هجي ته اهي ايتري مشهور آهن جو بغير ڪنهن جبر، دوکي يا مخالف ڌر کي دٻائڻ جي چونڊون کٽي سگهن ٿيون. ان جو سڀ کان مشهور مثال سال 1990ع جي ميانمار جي عام چونڊن هيون، جنهن ۾ حڪومت جي سرپرستي ۾ نيشنل يونٽي پارٽي کي مخالف ڌر نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي پاران زبردستي شڪست ملي ۽ نتيجي طور، چونڊون جا نتيجا فوجي حڪومت پاران رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=26 May 2010 |title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied |url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied |access-date=14 July 2018 |work=Human Rights Watch}}</ref> ==تاريخ== [[File:Stimmzettel-Anschluss.jpg|right|thumb|نازي جرمني ۾ سال 1938ع جي چونڊن جو هڪ بيلٽ پيپر. ووٽرن کي نئين ريخسٽاگ ۽ اينشلس کي منظور ڪرڻ لاءِ چيو ويو. "نه" باڪس کي "ها" باڪس کان گهڻو ننڍو ڪيو ويو هو.]] جعلي چونڊن جي مثالن ۾ شامل آهن: * فاشسٽ اٽلي ۾ 1929ع ۽ 1934ع جون چونڊون. * شاهي جاپان ۾ 1942ع جون عام چونڊون. * سال 1990ع جي چونڊن کان سواءِ چونڊون جيڪا نازي جرمني، اوڀر جرمني ۾ ٿيو آهن. * [[اسٽونيا|ايسٽونيا]]، [[ليٽويا|لاتويا]] ۽ [[لٿوينيا|لٿوانيا]] تي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ، اسٽالنسٽ "عوامي پارليامينٽ" جون سال 1940ع جون چونڊون. * چونڊون جيڪا [[مصر]] ۾ جمال عبدالناصر، انور سادات، حسني مبارڪ ۽ عبدالفتاح سيسي جي اڳواڻي ۾ ٿيون آهن. * چونڊون جيڪيون [[حسينه واجد|شيخ حسينه واجد]] جي دور ۾ [[بنگلاديش]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي مسواتي III جي دور ۾ [[اسواتيني|ايسواتيني]] ۾ ٿيون آهن. * جيڪي [[ولاديمير پيوٽن|ولاديمير پوتن]] جي دور ۾ [[روس]] ۾ ٿيو آهن.<ref>{{cite web |title=Google Podcasts |url=https://podcasts.google.com/feed/aHR0cHM6Ly9mZWVkcy5hY2FzdC5jb20vcHVibGljL3Nob3dzLzY1ODMwMTJlNzE1ZDUzMDAxNjlkY2RjYg/episode/NjVmNDc4M2NlNzY3NDUwMDE2MmQxMjgx?sa=X&ved=0CAUQkfYCahkKEwjoq_mC0PeEAxUAAAAAHQAAAAAQxMUB}}</ref> * جيڪي [[شام]] ۾ [[حافظ الاسد]] ۽ سندس پٽ [[بشار الاسد]] جي دور ۾ ٿيو آهن. * جيڪي 2017ع جي بغاوت کان وٺي [[وينيزويلا|وينزويلا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 1965ع کان [[روانڊا]] ۾ ٿيو آهن. * جيڪي [[آذربائيجان]] ۾ حيدر عليئيف ۽ سندس پٽ الهام عليئيف جي دور ۾ ٿيو آهن. * [[پورچوگال|پرتگال]] ۾ سال 1928ع، 1935ع، 1942ع، 1949ع، 1951ع ۽ 1958ع جون چونڊون. * جيڪي [[انڊونيشيا]] ۾ نئين آرڊر جي دور ۾ ٿيو آهن. * * جيڪي 1994ع کان پوءِ [[بيلاروس]] ۾ ٿيو آهن (خاص طور تي 2020ع ۾). * سال 1991ع ۽ 2019ع جون قازق صدارتي چونڊون. * [[اتر ڪوريا]] ۾ ٿيندڙ چونڊون.<ref name="time_Insi">{{Cite magazine |author=Emily Rauhala |date=10 March 2014 |title=Inside North Korea's sham election |url=https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |access-date=4 July 2015 |magazine=Time |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004191955/https://time.com/17720/north-korea-election-a-sham-worth-studying/ |url-status=dead }}</ref> * [[صدام حسين]] جي [[عراق]] ۾ 1995ع ۽ 2002ع جا صدارتي ريفرنڊم. * جيڪي 1952ع جي [[ڪيوبا]] جي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ ٿيو آهن. * جيڪي سال 2021ع ۾ چونڊ نظام ۾ تبديلي کان پوءِ [[هانگ ڪانگ]] ۾ ٿيو آهن.<ref name="dw2021">{{cite news |last1=Yang |first1=William |title=Were Hong Kong's 'patriots only' elections a sham? |url=https://www.dw.com/en/were-hong-kongs-patriots-only-elections-a-sham/a-60195080 |publisher=DW |date=20 December 2021}}</ref><ref name="gn2023">{{cite news |title='It's just a show': Hong Kong voters likely to stay away as 'patriots only' local elections loom |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/09/its-just-a-show-hong-kong-voters-expected-to-stay-away-as-patriots-only-local-elections-loom |publisher=Guardian News |date=9 December 2023}}</ref> * جيڪي [[ايران|پهلوي ايران]] ۾ سال 1953ع جي ايراني بغاوت کان پوءِ، خاص طور تي 1975ع ۾ ٿيو آهن. * [[ايران|اسلامي جمهوريه ايران]] ۾ سال 2009ع ۽ 2021ع جون صدارتي چونڊون. * سال 1984ع جون [[نڪاراگوا|نڪاراگو]] جون عام چونڊون ۽ انهي سان گڏ سال 2011ع، 2016ع ۽ 2021ع جون چونڊون. * سال 2025ع جي [[تنزانيا|تنزانيه]] جي عام چونڊ کي ڪيترن ئي ماڻهن پاران جعلي چونڊ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last1=Bartlett |first1=Kate |title=Tanzanian opposition decries 'sham' elections, alleges hundreds of deaths |url=https://www.npr.org/2025/11/03/nx-s1-5594858/tanzanian-opposition-decries-sham-elections-alleges-hundreds-of-deaths |access-date=6 November 2025 |publisher=[[NPR]] |date=3 November 2025 |language=en}}</ref> [[ميڪسيڪو]] ۾، سال 1929ع کان 1982ع تائين سڀني صدارتي چونڊن کي جعلي چونڊون سمجهيو ويندو آهي. جيئن ته اداري انقلابي پارٽي (پي آر آءِ) ۽ ان جي اڳوڻن ملڪ تي سنجيده مخالفت کان سواءِ هڪ ڊي فيڪٽو سنگل پارٽي سسٽم ۾ حڪومت ڪئي ۽ انهن ان عرصي ۾ سڀئي صدارتي چونڊون 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيون. جديد ميڪسيڪو جي تاريخ ۾ پهرين سنجيده مقابلي واري صدارتي چونڊ 1988ع جي هئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو پي آر آءِ اميدوار کي ٻن مضبوط مخالف اميدوارن جو مقابلو ڪرڻو پيو، جيتوڻيڪ اهو سمجهيو ويندو آهي ته حڪومت نتيجو ڌانڌلي ڪئي. پهرين منصفانه چونڊ سال 1994ع ۾ ٿي، جيتوڻيڪ مخالف سال 2000ع تائين نه کٽي سگهيو. حڪومت پاران مخالف ڌر کي دٻائڻ، ووٽرن تي جبر، ووٽن تي ڌانڌلي، ووٽرن جي تعداد کان وڌيڪ حاصل ڪيل ڪيترن ئي ووٽن جي رپورٽنگ، صاف ڪوڙ، يا انهن جي ڪجهه ميلاپ ذريعي هڪ اڳواٽ طئي ٿيل نتيجو مستقل طور تي قائم ڪيو ويندو آهي. هڪ انتهائي مثال ۾، لائبيريا جي بادشاهه چارلس ڊي بي کي 1927ع جي عام چونڊن ۾ 2,34,000 ووٽن سان کٽڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، هڪ "اڪثريت" جيڪا اهل ووٽرن جي تعداد کان پندرهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite web |title=Liberia past and present 1927 elections |url=http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120205806/http://www.liberiapastandpresent.org/1927ElectionsMF.htm |archive-date=20 November 2017 |access-date=14 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == * ريفرنڊم * واحد اميدوار جي چونڊ * ضايع ووٽ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نمائشي چونديون]] [[زمرو:واقعا]] [[زمرو:چونڊون]] [[زمرو:سياست]] kz1mfo6r0zg8aa5fim20tv1fs83c5jw 14 95034 371943 2026-04-17T20:41:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چونڊون]] 371943 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چونڊون]] kh820vbqgqncg709wn6cs6onyh8k67t 2 95035 371979 2026-04-18T09:39:15Z Harmonious Art Sweta 22072 نئون صفحو: {{ڄاڻخانو يوزر|gender=Male|honorific prefix=مسٽر|name=آريا|birthname=آريا ڪنچت ڪمار شاهه|real_name=شاهه آريا|birthplace=داهود، [[گجرات]]، [[انڊيا]]|location=داهود، [[گجرات]]، [[انڊيا]]|country=انڊيا|hair=ڪارو|eyes=ناسي|blood_type=O+|iq=هاءِ|highschool=بلابونگ هاءِ انٽرنيشنل اسڪول|primaryschool=سري سري روشنڪر وديا مندر|intschool=مير... 371979 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يوزر|gender=Male|honorific prefix=مسٽر|name=آريا|birthname=آريا ڪنچت ڪمار شاهه|real_name=شاهه آريا|birthplace=داهود، [[گجرات]]، [[انڊيا]]|location=داهود، [[گجرات]]، [[انڊيا]]|country=انڊيا|hair=ڪارو|eyes=ناسي|blood_type=O+|iq=هاءِ|highschool=بلابونگ هاءِ انٽرنيشنل اسڪول|primaryschool=سري سري روشنڪر وديا مندر|intschool=ميرا اسڪول|religion=[[جين مت]]|facebook=arya.shah.9484941|instagram=arya.shah.9484941|pinterest=aryathesuperstar31|twitter=aryathesuper31|flickr=aryathesuperstar31}} 8x3d2jr97ptfy6zleya1n6kt2c3uq6h 0 95036 371981 2026-04-18T10:06:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1334772312|Electrical network]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 371981 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج سورس ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[Current source|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' هڪ (Resistance Network) اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. آربيٽريري رزسٽر نيٽ ورڪن جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ماپن ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو. <ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. mk4giqt27cz6l5x7z5qj62leqpkeafx 371982 371981 2026-04-18T10:07:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برقيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371982 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج سورس ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[Current source|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' هڪ (Resistance Network) اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. آربيٽريري رزسٽر نيٽ ورڪن جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ماپن ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو. <ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. [[زمرو:برقيات]] 685pt7u7eebr3cepriw659e8yceva2z 371983 371982 2026-04-18T10:07:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برق سڪونيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371983 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج سورس ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[Current source|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' هڪ (Resistance Network) اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. آربيٽريري رزسٽر نيٽ ورڪن جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ماپن ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو. <ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:برق سڪونيات]] alnpc04gv48i5lv84svpv1y6yri0ceo 371984 371983 2026-04-18T10:08:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برقي ايصاليت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371984 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج سورس ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[Current source|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' هڪ (Resistance Network) اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. آربيٽريري رزسٽر نيٽ ورڪن جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ماپن ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو. <ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:برق سڪونيات]] [[زمرو:برقي ايصاليت]] qo7kqb643y1g8wgc81yj12p1hwm02vs 371985 371984 2026-04-18T10:08:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برق سڪونيات جا قانون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371985 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج سورس ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[Current source|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' هڪ (Resistance Network) اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. آربيٽريري رزسٽر نيٽ ورڪن جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ماپن ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو. <ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:برق سڪونيات]] [[زمرو:برقي ايصاليت]] [[زمرو:برق سڪونيات جا قانون]] 1dqo59pvioyw1nx038lkhxt9mqcwhpa 371986 371985 2026-04-18T10:15:12Z Ibne maryam 17680 371986 wikitext text/x-wiki [[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج جي ذريعي ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب <math>v=iR</math>.]] هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[برقي رو|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي. ''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' (Resistance Network) هڪ اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. تبديل ٿيندڙ رزسٽر نيٽ ورڪن (AC Networks) جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}</ref> هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بجلي جا نيٽ ورڪ]] [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:برقي ايصاليت]] [[زمرو:برق سڪونيات جا قانون]] doxx3pe0t7th863un80wmz3camur817 14 95037 371987 2026-04-18T10:15:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برقي ايصاليت]] [[زمرو:برق سڪونيات جا قانون]] 371987 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برقي ايصاليت]] [[زمرو:برق سڪونيات جا قانون]] qkuzyvn5bz4gz73zm41annk3lrqs6lw 0 95038 371990 2026-04-18T10:32:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان ج... 371990 wikitext text/x-wiki اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح "بيٽري" خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:برقي آله]] [[زمرو:برقي ڪيميا]] ah8cv4gui6u2on9pb15ae7f0bd05fus 371991 371990 2026-04-18T11:12:08Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:برقي ڪيميا]]; added [[Category:اليڪٽروڪيمسٽري]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371991 wikitext text/x-wiki اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح "بيٽري" خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:برقي آله]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]] l0ecpb9jcel52hxdfo8hxwob91jvdps 371992 371991 2026-04-18T11:13:56Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:برقي آله]]; added [[Category:هٿيار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 371992 wikitext text/x-wiki اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح "بيٽري" خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]] 0zo01gthq5hsvcns695hxps64hze5p2 371994 371992 2026-04-18T11:15:57Z Ibne maryam 17680 371994 wikitext text/x-wiki اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح "بيٽري" خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]] 5mhtw974mkbykwzqxc7vs5x8oqxgx70 371995 371994 2026-04-18T11:17:39Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 371995 wikitext text/x-wiki اليڪٽرڪ بيٽري (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي "ڪيٿوڊ" (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح "بيٽري" خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برقي بيٽري]] [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:برقي آلا]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]] 7zv264lssl0qdtc87584328a9h1wodz 10 95039 371993 2026-04-18T11:14:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#ifeq:{{{mark-size|0}}}|0|| {{#if:{{{numbered|}}}| {{#ifeq:{{{numbered|}}}|0|| }, { "lat": {{{mark-lat|0}}}, "lon": {{{mark-lon|0}}}, "shape": "circle", "size": "0", "text": "{{{numbered|}}}", "textAlign": "center", "textBaseline": "bottom", "textDx": 0, "textDy": {{#expr:trunc({{{mark-size|10}}}/2.2)-2}}, "textFontSize": {{#expr:trunc({{{mark-size|10}}}*0.65)}}{{#if:{{{shape-outline|}}}|, "textFontWeight": "bold", "textColor": "{{{shape-outline}}}" |}} } }} }} 371993 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{{mark-size|0}}}|0|| {{#if:{{{numbered|}}}| {{#ifeq:{{{numbered|}}}|0|| }, { "lat": {{{mark-lat|0}}}, "lon": {{{mark-lon|0}}}, "shape": "circle", "size": "0", "text": "{{{numbered|}}}", "textAlign": "center", "textBaseline": "bottom", "textDx": 0, "textDy": {{#expr:trunc({{{mark-size|10}}}/2.2)-2}}, "textFontSize": {{#expr:trunc({{{mark-size|10}}}*0.65)}}{{#if:{{{shape-outline|}}}|, "textFontWeight": "bold", "textColor": "{{{shape-outline}}}" |}} } }} }} mydl3ikqw4ankrd340fjy0b5pcl9lvw 14 95040 371996 2026-04-18T11:18:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:برقي آلا]] 371996 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:برقي آلا]] 30tsirgoi5kck97vdjvdzt1581h2hx3 14 95041 371997 2026-04-18T11:19:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيوائس]] [[زمرو:برقيات]] 371997 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيوائس]] [[زمرو:برقيات]] hxqcta1ip3x18c4gtbfyw0jk515tigv 14 95042 371998 2026-04-18T11:19:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] 371998 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] lntcfey8oc7uxwhpgtuvg0ctlejrqsj 372005 371998 2026-04-18T11:29:44Z Ibne maryam 17680 372005 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] jsf5oivxvae2xlh45bc03ep9cs7nuin 10 95043 372002 2026-04-18T11:26:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Nosubst|هتي ڏنل مارڪ اپ گهڻن ايڊيٽرن لاءِ الجهائيندڙ ٿي سگهي ٿو، ۽ جيئن ته هي سانچو پاڻ لاءِ دستاويز مهيا ڪري ٿو، تنهنڪري متبادل (substitution) ڪرڻ جو ڪو خاص جواز ناهي۔}} {{Template shortcut|Br2|Clr2}} هي سانچو ساڳي CSS خاصيت استعمال ڪري ٿو جيئن {{tlx|clear}}، پر ان ۾ اضافي <code>float</... 372002 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Nosubst|هتي ڏنل مارڪ اپ گهڻن ايڊيٽرن لاءِ الجهائيندڙ ٿي سگهي ٿو، ۽ جيئن ته هي سانچو پاڻ لاءِ دستاويز مهيا ڪري ٿو، تنهنڪري متبادل (substitution) ڪرڻ جو ڪو خاص جواز ناهي۔}} {{Template shortcut|Br2|Clr2}} هي سانچو ساڳي CSS خاصيت استعمال ڪري ٿو جيئن {{tlx|clear}}، پر ان ۾ اضافي <code>float</code> خاصيت به شامل آهي، جيڪا عنصر کي صفحي جي کاٻي يا ساڄي پاسي رکڻ جي اجازت ڏئي ٿي۔ ان طريقي سان هي سانچو هڪ لڪل وقفو (invisible breakpoint) داخل ڪري سگهي ٿو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ٿو ته ڪو به floating عنصر پنهنجي مخصوص جاءِ تي رکيو وڃي۔ هي سانچو هيٺ رکيل عنصر کي مٿين عنصر کان الڳ ڪري ٿو، جيئن موجود مواد ڪالمن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر ۾ مڪمل ٿئي{{huh}}، ۽ اهو پڻ ممڪن بڻائي ٿو ته عنصر مٿين عنصر جي ڀرسان وهڻ بند ڪري، جنهن سان صفحي جي ڪناري ۽ مواد جي وچ ۾ غير ضروري خالي جاءِ پيدا ٿيڻ کان بچي سگهجي۔ == استعمال == <nowiki>{{clear2}}</nowiki> <nowiki>{{clear2|left}}</nowiki> <nowiki>{{clear2|right}}</nowiki> == TemplateData == {{TemplateData header}} <templatedata>{ "description": "مٿين عنصر کان پوءِ ايندڙ عنصر کي هيٺ رکي ٿو ته جيئن مواد ڪالمن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر ۾ مڪمل ٿي سگهي۔ هي ان لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو ته عنصر مٿين عنصر جي ڀرسان نه وهي، جيئن صفحي جي ڪنڊ تي وڏي خالي جاءِ پيدا نه ٿئي۔", "params": { "1": { "label": "پاسي", "description": "ڪهڙي پاسي کان صاف (clear) ڪرڻو آهي؛ “left”، “right” يا “both” (يا “none”، جيڪو اصل ۾ سانچو استعمال نه ڪرڻ جي برابر آهي)۔ “both” جو اثر بلڪل {{Template:Clear}} جهڙو آهي، تنهنڪري هي سانچو خاص طور تڏهن مفيد آهي جڏهن قدر “left” يا “right” هجي۔", "type": "line", "required": false } }, "format": "inline" }</templatedata> == پڻ ڏسو == * {{tl|Float}} * {{tl|Stack}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هيٺ ڏيو؛ بين الويڪي لنڪون وڪي ڊيٽا تي --> [[زمرو:ليڪ سنڀاليندڙ سانچا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا HTML ٽيگ مٽائيندڙ سانچا]] }}</includeonly> r84vrpu6jdy15uuybkra26xbfbswkdg 372003 372002 2026-04-18T11:27:20Z Intisar Ali 8681 372003 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Nosubst|هتي ڏنل مارڪ اپ گهڻن ايڊيٽرن لاءِ الجهائيندڙ ٿي سگهي ٿو، ۽ جيئن ته هي سانچو پاڻ لاءِ دستاويز مهيا ڪري ٿو، تنهنڪري متبادل (substitution) ڪرڻ جو ڪو خاص جواز ناهي۔}} {{Template shortcut|Br2|Clr2}} هي سانچو ساڳي CSS خاصيت استعمال ڪري ٿو جيئن {{tlx|clear}}، پر ان ۾ اضافي <code>float</code> خاصيت به شامل آهي، جيڪا عنصر کي صفحي جي کاٻي يا ساڄي پاسي رکڻ جي اجازت ڏئي ٿي۔ ان طريقي سان هي سانچو هڪ لڪل وقفو (invisible breakpoint) داخل ڪري سگهي ٿو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ٿو ته ڪو به floating عنصر پنهنجي مخصوص جاءِ تي رکيو وڃي۔ هي سانچو هيٺ رکيل عنصر کي مٿين عنصر کان الڳ ڪري ٿو، جيئن موجود مواد ڪالمن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر ۾ مڪمل ٿئي{{huh}}، ۽ اهو پڻ ممڪن بڻائي ٿو ته عنصر مٿين عنصر جي ڀرسان وهڻ بند ڪري، جنهن سان صفحي جي ڪناري ۽ مواد جي وچ ۾ غير ضروري خالي جاءِ پيدا ٿيڻ کان بچي سگهجي۔ == استعمال == <nowiki>{{clear2}}</nowiki> <nowiki>{{clear2|left}}</nowiki> <nowiki>{{clear2|right}}</nowiki> == سانچائي مواد== {{TemplateData header}} <templatedata>{ "description": "مٿين عنصر کان پوءِ ايندڙ عنصر کي هيٺ رکي ٿو ته جيئن مواد ڪالمن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر ۾ مڪمل ٿي سگهي۔ هي ان لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو ته عنصر مٿين عنصر جي ڀرسان نه وهي، جيئن صفحي جي ڪنڊ تي وڏي خالي جاءِ پيدا نه ٿئي۔", "params": { "1": { "label": "پاسي", "description": "ڪهڙي پاسي کان صاف (clear) ڪرڻو آهي؛ “left”، “right” يا “both” (يا “none”، جيڪو اصل ۾ سانچو استعمال نه ڪرڻ جي برابر آهي)۔ “both” جو اثر بلڪل {{Template:Clear}} جهڙو آهي، تنهنڪري هي سانچو خاص طور تڏهن مفيد آهي جڏهن قدر “left” يا “right” هجي۔", "type": "line", "required": false } }, "format": "inline" }</templatedata> == پڻ ڏسو == * {{tl|Float}} * {{tl|Stack}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هيٺ ڏيو؛ بين الويڪي لنڪون وڪي ڊيٽا تي --> [[زمرو:ليڪ سنڀاليندڙ سانچا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا HTML ٽيگ مٽائيندڙ سانچا]] }}</includeonly> 9ug6zpim634ispjlm4iuokjuz2uy2xy